Skip to content
SarvaKosh
Back to the archive

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

by महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी

Source: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (origin)

Report a copyright issue

DevanagariSanskritpublished600 pages

About this granth

The Gopatha Brahmana (गोपथ ब्राह्मण) is the only surviving Brahmana of the Atharvaveda. It is divided into an earlier and a later part, each arranged in prapathakas and kandikas, and alongside ritual matters it exalts the Atharvaveda, explains the role of the Brahman priest, and tells cosmogonic stories.

This edition carries the Hindi commentary of Pandit Kshemakarandas Trivedi, the Arya Samaj scholar who also translated the Atharvaveda into Hindi. It was edited by Acharya Dr. Prajna Devi and Vyakaranacharya Medha Devi and published as No. 71 of the Vrajajivan Prachyabharati Granthamala by Chaukhamba Sanskrit Pratishthan, Delhi; the copy scanned is the 2015 reprint, with 4+32+560 pages.

Kandika headings give a sense of the contents: streams of sweat from the pores of Brahman, the ten Atharvan seers and the ten Atharvanas, the Vedas and Om, and five further Vedas such as the Sarpaveda with five great utterances beginning with vridhat. The editors add notes where the commentary was unclear. It offers Hindi readers a way into the Atharvan ritual tradition.

Page 135Permalink

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० ९ ॥ ६७
२-अग्निवासाः पृथिव्यसितज्जूस्त्विषीमन्तं संशितं मा कृणोतु-अथ०
१२ । १ । २१ (अग्निवासाः) अग्नि के साथ निवास करने वाली [ अथवा अग्नि
के वस्त्र वाली ], (असितज्जूः) बन्धन रहित कर्म को जताने वाली (पृथिवी)
पृथिवी (मा) मुझको (त्विषीमन्तम्) तेजस्वी और (संशितम्) तीक्ष्ण [ फुरतीला ]
(कृणोतु) करे।
३-अन्तरिक्षे पथिभिरीयमानो न निविशते कतमच्चनाहः । अपां
सखा प्रथमजा ऋतावा क्व स्विज्जातः कुत आ बभूव-ऋग्० १० । १६८ । ३
(अन्तरिक्षे) अन्तरिक्ष में (पथिभिः) अनेक मार्गों से (ईयमानः) चलता हुआ
[ वायु ] (कतमत् चन अहः) किसी दिन भी (न) नहीं (नि विशते) बैठता है।
(अपाम्) जल का (सखा) सखा [ वायु ] (प्रथमजाः) पहले पदार्थों में उत्पन्न
होने वाला (ऋतावा) सत्य नियम वाला वह (क्व स्वित्) कहां पर (जातः)
उत्पन्न हुआ और (कुतः) कहां से (आ बभूव) प्राप्त हुआ है ॥
४-उच्चा पतन्तमरुणं सुपर्णं मध्ये दिवस्तरणिं भ्राजमानम् । पश्याम
त्वा सवितारं यमाहुरजस्रं ज्योतिर्यदविन्ददत्रिः-अथ० १३ । २ । ३६ (उच्चा)
ऊंचे (पतन्तम्) ऐश्वर्यवान् होते हुये, (अरुणम्) सर्वव्यापक, (सुपर्णम्) बड़े पालने
वाले, (दिवः) व्यवहार के (मध्ये) मध्य (तरणिम्) पार करने वाले, (भ्राजमानम्)
प्रकाशमान, (सवितारम्) सर्वप्रेरक (त्वा) तुझ [परमेश्वर] को (पश्याम) हम
देखें, (यम्) जिसको (अजस्रम्) निरन्तर (ज्योतिः) ज्योति (आहुः) वे
[ विद्वान् लोग ] बताते हैं (यत्) जिस [ज्योति] को (अत्रिः) निरन्तर ज्ञानी
[ योगी पुरुष ] ने (अविन्दत्) पाया है॥
५-चन्द्रमा अप्स्व १ न्तरा सुपर्णो धावते दिवि । न वो हिरण्यनेमयः
पदं विन्दन्ति विद्युतो वित्तं मे अस्य रोदसी-अथ० १८ । ४ । ८६, ऋग्० १ ।
१०५ । १, साम० पू० ५ । ३ । ६ । (सुपर्णः) सुन्दर पूर्ति करने वाला (चन्द्रमाः)
चन्द्रलोक (अप्सु अन्तः) [ अपने ] जलों के भीतर (दिवि) सूर्य के प्रकाश में
(आ धावते) दौड़ता रहता है। (हिरण्यनेमयः) हे प्रकाशस्वरूप परमात्मा में
सीमा रखने वाले (विद्युतः) विविध प्रकाशमान [ सब लोकों ! ] (वः) तुम्हारे
(पदम्) ठहराव को (न विन्दन्ति) नहीं पाते हैं, (रोदसी) हे सूर्य के समान
स्त्री पुरुषो! (मे) मेरे (अस्य) इस [वचन] का (वित्तम्) तुम दोनों
ज्ञान करो ॥
६-सोमं मन्यते पपिवान् यत् संपिषन्त्योषधिम् । सोमं यं ब्रह्माणो
विदुर्न तस्याश्नाति पार्थिवः-अथ० १४ । १ । ३, ऋग्० १० । ८५ । ३ । (सोमम्)
चन्द्रमा [ के अमृत ] को (पपिवान्) मैने पी लिया [यह बात मनुष्य]
(मन्यते) मानता है, (यत्) जब (ओषधिम्) ओषधि [ अन्न सोमलता आदि ]
को (संपिंषन्ति) वे [ मनुष्य ] पीसते हैं। (यम्) जिस (सोमम्) जगत्-
स्रष्टा परमात्मा को (ब्रह्माणः) ब्रह्मज्ञानी लोग (विदुः) जानते हैं, (तस्य)
७

कण्डिका १० ॥

Page 136Permalink

६८ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० १० ॥
उसका [ अनुभव ] ( पार्थिवः ) पृथिवी [ के विषय ] में आसक्त पुरुष ( न ) नहीं
( अश्नाति ' भोगता है ॥
कण्डिका १० ॥
विचारी ह वै काबन्धिः कबन्धस्याथर्वणस्य पुत्रो मेधावी मीमांसकोऽनू-
चान आस, स ह स्वेनातिमानेन मानुषं वित्तं नेयाय, तं मातोवाच, त एवैतद-
न्नमवोचंस्त इममेषु कुरुपञ्चालेषु अङ्गमगधेषु काशिकौशल्येषु शाल्वमत्स्येषु
शवसोशीनरेषु उदीच्येष्वन्नमदन्तीत्यथ वयं तवैवातिमानेनानाद्यास्मो वत्स
वाहनमन्विच्छेति स मान्धातुर्यौवनाश्वस्य सार्वभौमस्य राज्ञः सोमं प्रसूतमा-
जगाम, स सदोऽनुप्रविश्यर्त्विजश्च यजमानञ्चामन्त्रयामास, तद्यथाः प्राच्यो नद्यो
वहन्ति याश्च दक्षिणाच्यो याश्च प्रतीच्यो याश्च उदीच्यस्ताः सर्वाः पृथङ्नाम-
धेया इत्याचक्षते, तासां समुद्रमभिपद्यमानानां छिद्यते नामधेयं समुद्र इत्याच-
क्षते, एवमिमे सर्वे वेदा निर्मिताः सकल्पाः सरहस्याः सब्राह्मणाः सोपनिष-
त्काः सेतिहासाः सान्वाख्याताः सपुराणाः सस्वराः ससंस्काराः सनिरुक्ताः
सानुशासनाः सानुमार्जनाः सवाकोवाक्यास्तेषां यज्ञमभिपद्यमानानां छिद्यते नाम-
धेयं यज्ञ इत्येवाचक्षते ॥ १० ॥
कण्डिका १० ॥ काबन्धि की मान्धाता के यज्ञ में
यज्ञविषयक वार्त्ता ॥
( विचारी ह वै काबन्धिः आथर्वणस्य कबन्धस्य पुत्रः मेधावी मीमांसकः
अनूचानः आस ) तत्त्व निर्णय करने वाला काबन्धि, आथर्वण [ निश्चल ब्रह्मज्ञान में
श्रद्धा वाले ] कबन्ध [ ब्रह्म में संयम करने वाले ऋषि ] का पुत्र अटल बुद्धि वाला,
मीमांसा शास्त्र जानने वाला, साङ्गोपाङ्ग वेद पढ़ा हुआ था । ( सः ह स्वेन अतिमानेन
मानुषं वित्तं न इयाय ) उसने अपने अति घमण्ड से मनुष्य योग्य धन न पाया ।
( तं माता उवाच-ते एव एतत् अन्नम् अवोचन् ) उससे माता बोली-उन्होंने ही
इस अन्न के विषय में कहा है । ( ते इमम् = इदम् अन्नम् एषु कुरुपञ्चालेषु अङ्गमगधेषु
काशिकौशल्येषु शाल्वमत्स्येषु शवसोशीनरेषु उदीच्येषु अदन्ति इति ) वे लोग
इस अन्न को इन कुरुपञ्चालों में, अङ्गमगधों में, काशिकौशलों में शाल्वमत्स्यों में
शवस उशीनरों में, उत्तरदेशवासियों में खाते हैं । ( अथ वयं तव एव अतिमानेन

१०--( विचारी ) तत्त्वनिर्णोता ( काबन्धिः ) अत इञ् ( पा० ४ । १ । ९५ )
कबन्ध-इञ् । कबन्धपुत्रः । ऋषिविशेषः ( कबन्धस्य ) के ब्रह्मणि बन्धः संयमो
यस्य तस्य । ऋषिविशेषस्य ( आथर्वणस्य ) निश्चलब्रह्मज्ञाननिष्ठस्य ( मीमांसकः )
मीमांसाशास्त्रनिपुणः ( अनूचानः ) उपेयिवाननाश्वाननूचानश्च ( पा० ३ । २ । १०९ )
अनु+वच परिभाषणे-कानच् । साङ्गवेदविचक्षणः ( वित्तम् ) धनम् (इयाय) इण्
गतौ-लिट् । प्राग ( उदीच्येषु ) , द्युप्रागपागुदक्प्रतीचो यत् ( पा० ४ । २ । १०१ )

कण्डिका ११ ॥

Page 137Permalink

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० ११ ६६

· अनाद्याः स्मः वत्स वाहनम् अन्विच्छ इति ) सो हम तेरे ही अति घमण्ड से बिना
अन्न हैं, हे बच्चा ! रथ ढूंढ़कर ला । ( सः यौवनाश्वस्य सार्वभौमस्य राज्ञः मान्धातुः
प्रसूतं सोमम् आजगाम ) वह युवनाश्व के पुत्र, चक्रवर्ती राजा मान्धाता के निचोड़े हुये
सोम [ सोमयज्ञ ] में आया । ( स सदः अनुप्रविश्य ऋत्विजः च यजमानं च
आमन्त्रयामास ) वह यज्ञशाला में प्रवेश करके ऋत्विजों और यजमान [ मान्धाता ] से
बोला-( तत् याः प्राच्यः याः च दक्षिणाच्यः याः च प्रतीच्यः याः च उदीच्यः
नद्यः वहन्ति ताः सर्वाः पृथङ्नामधेयाः इति आचक्षते, तासां समुद्रम्
अभिपद्यमानानां नामधेयं छिद्यते समुद्रः इति आचक्षते ) सो जो पूर्व ओर वाली
और जो दक्षिण ओर वाली, और जो पश्चिम ओर वाली और जो उत्तर ओर वाली
नदियां बहती हैं, वे सब अलग अलग नामवाली हैं, ऐसा कहते हैं, उन समुद्र में पहुँचने
वालियों का नाम मिट जाता है, यह समुद्र है—ऐसा कहते हैं, ( एवम् इमे सर्वे वेदाः
सकल्पाः सरहस्याः सब्राह्मणाः सोपनिषत्काः सेतिहासाः सान्वाख्याताः सपुराणाः
सस्वराः ससंस्काराः सनिरुक्ताः सानुशासनाः सानुमार्जनाः सवाकोवाक्याः
निर्मिताः तेषां यज्ञम् अभिपद्यमानानां नामधेयं छिद्यते यज्ञः इति एव आचक्षते )
ऐसे ही यह सब वेद कल्पों सहित रहस्यों सहित, ब्राह्मण ग्रन्थों सहित, उपनिषदों सहित,
इतिहासों सहित, व्याख्यानों सहित, पुराणों सहित, स्वरों सहित, संस्कारों सहित, निरुक्तों
[ निर्वचनों ] सहित, अनुशासनों [ धर्मशास्त्रों ] सहित, अनुमार्जनों [ संशोधनों ] सहित,
वाकोवाक्यों [ द्र० १ । २१ ] सहित बने हुये हैं, उन यज्ञ में पहुँचते हुओं का नाम मिट
जाता है, यह यज्ञ है ऐसा ही कहते हैं ॥ १० ॥
भावार्थः--स्पष्ट है ॥ १० ॥

कण्डिका ११ ॥
भूमेर्ह वै एतद्विच्छिद्रं देवयजनं यदप्राक्प्रवणं यदनुदक्प्रवणं यत् कृत्रिमं
यत्समविषममिदं ह त्वेव देवयजनं यत्समं समूलमविदग्धं प्रतिष्ठितं प्रागुदक्प्रवणं
समं समास्तीर्णमिव भवति, यत्र ब्राह्मणस्य ब्राह्मणतां विद्याद् ब्रह्मा ब्रह्मत्वं करो-
तीति वोचे¹ छन्दस्तन्न विन्दामो येनोत्तरमेमहीति । तान् ह पप्रच्छ किं विद्वान्
होता होत्रं करोति, किं विद्वानध्वर्यु' राध्वर्यवं करोति, किं विद्वानुद्गातोद्गात्रं
करोति, किं विद्वान् ब्रह्मा ब्रह्मत्वं करोतीति वोचे छन्दस्तन्न विन्दामो येनोत्तर-
मेमहीति । ते ब्रूमो वागेव होता हौत्रं करोति वाचो हि स्तोमाश्च वषट्काराश्चा-

उदच्—यत् । उत्तरदेशभवेषु ( अनाद्याः ) खाद्यवस्तुरहिताः( मान्धातुः ) मान
पूजायाम्—क्विप् + दधातेः—तृच् । सत्कारधारकस्य राजविशेषस्य ( यौवनाश्वस्य )
युवनाश्वपुत्रस्य ( सार्वभौमस्य ) चक्रवर्तिनृपस्य । राजराजेश्वरस्य ( प्रसूतम् )
षूङ् प्राणिप्रसवे—क्तः । निष्पन्नम् । निष्पीडितम् ( सदः ) यज्ञशालाम् ( आमन्त्र-
यामास ) सबोधितवान् ( अभिपद्यमानानाम् ) प्राप्यमाणानाम् ( सान्वाख्याताः )
सव्याख्यानाः ( सानुमार्जनाः ) संशोधनाः ॥

१. 'अवोचम्' इति भवितव्यम् । भ्रष्टोऽयं पाठः प्रतीयते ॥ सम्पा० ॥

कण्डिका ११ ॥ क्रावन्धि के देवयजन और ऋत्विजों के

Page 138Permalink

१०० गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० ११ .
भिसम्पद्यन्ते, ते ब्रूमो वागेव होता वाग् ब्रह्म वाक् देव इति । प्राणापानाभ्या-
मेवाध्वर्युंराध्वर्यवं करोति, प्राणः प्रणीतानि ह भूतानि प्राणः प्रणीताः प्रणी-
तास्ते ब्रूमः प्राणापानावेवाध्वर्यू प्राणापानौ ब्रह्म प्राणापानौ देव इति । चक्षुषैवो-
द्गाता औद्गात्रं करोति चक्षुषा हीमानि भूतानि पश्यन्त्यथो चक्षुरेवोद्गाता
चक्षुर्ब्रह्मा चक्षुर्देव इति । मनसैव ब्रह्मा ब्रह्मत्वं करोति मनसा हि तिर्यञ्च् च दिश
ऊर्ध्वं च यच्च किञ्च मनसैव करोति तद् ब्रह्म ते ब्रूमो मन एव ब्रह्मा मनो ब्रह्म
मनो देव इति ॥ ११ ॥
कण्डिका ११ ॥ क्रावन्धि के देवयजन और ऋत्विजों के
विषय में प्रश्नोत्तर ॥
(भूमेः ह वै एतत् विच्छिन्नं देवयजनं यत् अप्राक्प्रवणं यत् अनुदक्प्र-
वणं यत् कृत्रिमं यत् समविषमम्) यह भूमि से बांटा गया देवयजन [विद्वानों का
पूजास्थान] है, जो पूर्व की ओर न झुका हुआ और न उत्तर की ओर झुका हुआ है, जो
बना हुआ है, और जो चौरस और ऊंचा नीचा है । (इदं ह तु एव देवयजनं यत् समं
समूलम् अविदग्धं प्रतिष्ठितं प्रागुदक्प्रवणं समं समास्तीर्णम् इव भवति, यत्र
ब्राह्मणस्य ब्राह्मणतां विद्यात् ब्रह्मा ब्रह्मत्वं करोति इति) यह तो देवयजन
है जो चौरस, नेव [नींव] वाला बिना जला हुआ, प्रतिष्ठा वाला, पूर्व और
उत्तर को झुका हुआ, चौरस, और एक सा फैला हुआ सा है, और जिसमें ब्राह्मण की
ब्राह्मणता जानी जावे, [वहाँ] ब्रह्मा ब्रह्मत्व [ब्रह्मा का काम] करता है । (छन्दः वोचे तत्
न विन्दामः येन उत्तरम् एमहि इति) मैंने वेदज्ञान कहा है, उसको हम [वैसा] नहीं
पाते हैं जिससे हम उत्तर पावें । (तान् ह पप्रच्छ किं विद्वान् होता हौत्रं करोति,
किं विद्वान् अध्वर्युः आध्वर्यवं करोति, किं विद्वान् उद्गाता औद्गात्रं करोति,
किं विद्वान् ब्रह्मा ब्रह्मत्वं करोति इति) उनसे उसने पूछा - कौन विद्वान् होता
होतृकर्म करता है, कौन विद्वान् अध्वर्यु अध्वर्यु कर्म करता है, कौन विद्वान् उद्गाता
उद्गातृ कर्म करता है, कौन विद्वान् ब्रह्मा ब्रह्मा का कर्म करता है । (छन्दः वोचे तत् न
विन्दामः येन उत्तरम् एमहि इति) मैंने वेदज्ञान कहा है, उसको हम [वैसा]
नहीं पाते हैं जिससे हम उत्तर पावें । [उन्होंने उत्तर दिया] - (ते ब्रूमः वाक् एव
११--(विच्छिन्नम्) विभक्तम् (देवयजनम्) विदुषां पूजास्थानम् (अप्राक्-
प्रवणम्) पृङ् गतौ--ल्युट् । अपूर्वदिक्क्रमनिम्नम् (अनुदक्प्रवणम्) अनुत्त-
रदिक्क्रमनिम्नम् (कृत्रिमम्) ड्वितः क्त्रिः (पा० ३।३।८८) डुकृञ् करणे--
क्त्रिः । क्त्रेर्मम्नित्यम् (पा० ४।४।२०) इति मप् । करणेन निर्वृत्तम् । रचितम्
(समविषमम्) समं समानं च विषमम् असमानम् च । उच्चनीचं च (अविदग्धम्)
वि+दह भस्मीकरणे-क्तः । अविशेषेण दग्धम् । अभस्मीकृतम् (विद्यात्)
जानीयात् (वोचे) अवोचम् । अहं कथितवान् (छन्दः) वेदज्ञानम् (विन्दामः)

कण्डिका १२ ॥

Page 139Permalink

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० १२ १०१
वाक् एव होता वाक् ब्रह्म वाक् देवः इति ) तुझसे हम कहते हैं—वाणी ही होता
-[ होकर ] होतृ कर्म करती है, वाणियों को ही स्तोम [ स्तुति के मन्त्र और वषट्कार
आहुतियां ] प्राप्त होती हैं, तुझसे हम कहते हैं—वाणी ही होता, वाणी ब्रह्म [ वेदज्ञान ],
और वाणी देवता है। ( प्राणापानाभ्याम् एव अध्वर्युः आध्वर्यवं करोति, प्राणः
प्रणीतानि ह भूतानि, प्राणः प्रणीताः प्रणीताः-ते ब्रूमः प्राणापानौ एव अध्वर्यू,
प्राणापानौ ब्रह्म, प्राणापानौ देवः इति ) दोनों प्राण और अपान [ श्वास और प्रश्वास ]
से ही अध्वर्यु अध्वर्यु का काम करता है, प्राण ही अच्छे प्रकार लाये गये जीव हैं, प्राण ही
अच्छे प्रकार लाये गये प्रणीता [ यज्ञपात्रविशेष ] हैं—तुझसे हम कहते हैं--दोनों प्राण
और अपान ही दो अध्वर्यु हैं, प्राण और अपान ब्रह्म [ वेदज्ञान ], प्राण और अपान
देवता हैं। ( चक्षुषा एव उद्गाता औद्गात्रं करोति, चक्षुषा हि इमानि भूतानि
पश्यन्ति, अथो चक्षुः एव उद्गाता, चक्षुः ब्रह्म, चक्षुः देवः इति ) आंख से ही उद्गाता
उद्गाता का काम करता है, आंख से ही यह सब जीव देखते हैं, इसलिये आंख ही
उद्गाता, आंख ही ब्रह्म [ वेदज्ञान ] और आंख ही देवता है। ( मनसा एव ब्रह्मा
ब्रह्मत्वं करोति, मनसा हि दिशः तिर्यञ्च् च ऊर्ध्वं च यत् च किं च मनसा एव
करोति तद् ब्रह्म, ते ब्रूमः मनः एव ब्रह्मा मनः ब्रह्म मनः देवः इति ) मन से
ही ब्रह्मा ब्रह्मा का काम करता है, मन से ही दिशा के तिरछे काम और ऊंचे काम को
और भी जो कुछ है [ उसको भी ] मन से ही करता है, वह ब्रह्म [ वेदज्ञान ] है, तुझ-
से हम कहते हैं—मन ही ब्रह्मा, मन ब्रह्म [ वेदज्ञान ] और मन देवता है ॥ ११ ॥
भावार्थः—इस कण्डिका में भौतिक क्रिया के साथ आत्मिक यज्ञ का वर्णन है। और
इसका सम्बन्ध अगली कण्डिका से है ॥ ११ ॥
कण्डिका १२ ॥
तद्यथा ह वा इदं यजमानश्च याजयितारश्च दिवं ब्रूयुः पृथिवीति, पृथिवीं
वाक् द्यौरिति ब्रूयुस्तदन्यो नानुजानात्येतामेवं नानुजानाति यदेतद् ब्रूयादथ तु
कथमिति होतेत्येव होतारं ब्रूयाद्वागिति वाचं, ब्रह्मेति ब्रह्म, देव इति देवमध्वर्यु-
रित्येवाध्वर्युं ब्रूयात्, प्राणापानाविति प्राणापानौ, ब्रह्मेति ब्रह्म, देव इति
प्राप्नुमः (एमहि) आ + इण् गतौ—विधिलिङ् । वयं प्राप्नुयाम ( होत्रम् ) होतृ—
अण् । होतुः कर्म ( वषट्काराः १ ) वह प्रापणे डषटि । आहुतयः देवयज्ञाः ।
( वाचः ) वाण्यः ( समृद्ध्यन्ते ) प्राप्नुवन्ति ( ते ) तुभ्यम् ( प्रणीतानि ) प्र + णीञ्
प्रापणे—क्तः । प्रकर्षेण प्रापितानि ( प्रणीताः ) यज्ञपात्रविशेषाः ॥
१—वस्तुतः यह अव्युत्पन्न शब्द है। 'कार' प्रत्यय से सूचित होता है कि यह निरर्थक
शब्द है। क्योंकि कार प्रत्यय का प्रयोग सदा केवल वर्णमात्र की सूचना देने के लिये ही
आता है ॥ सम्पा० ॥

कण्डिका १२ ॥ काबन्धि का अधिक यज्ञ विषयक विचार ॥

Page 140Permalink

१०२ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० १२
देव नुद्गातेत्येवोद्गातारं ब्रूयाच्चक्षुरिति चक्षुर्नह्रोति ब्रह्म, देव इति देवं ब्रह्मोत्येव
ब्रह्माणं ब्रूयान्मन इति मनो ब्रह्मेति ब्रह्म देव इति देवम् ॥ १२ ॥
कण्डिका १२ ॥ काबन्धि का अधिक यज्ञ विषयक विचार ॥
( तत् यथा ह वै इदम् यजमानः च याजयितारः च दिवं ब्रूयुः पृथिवी इति,
पृथिवीं ब्रूयुः वाक् द्यौः इति ) [ काबन्धि बोला ] सो जैसे यह बात है कि यजमान
और याजक लोग प्रकाश को कहें यह पृथिवी है, और पृथिवी को कहें वह वाणी [ वा ]
प्रकाश है। ( तत् अन्यः न अनुजानाति एताम् एवं न अनुजानाति यत् एतत् ब्रूयात्
अथ नु कदम् इति ) उसको दूसरा पुरुष नहीं जान लेता है, इस [ वार्ता ] को ऐसा नहीं
जान लेता है कि इसको [ वैसा ही ] वह कहे. फिर यह कैसे हो सकता है । ( होता
इति एव होतार ब्रूयात्, वाक् इति वाचम्, ब्रह्म इति ब्रह्म, देवः इति देवम्,
अध्वर्युः इति एव अध्वर्युं ब्रूयात् ) यह होता [ होम करने वाला ] ही है, होता को
कहे, यह वाणी है वाणी को, यह ब्रह्म [ वेदज्ञान ] है ब्रह्म [ वेदज्ञान ] को, यह देवता है
देवता को, और यह अध्वर्यु ही है अध्वर्यु को बतावे । ( प्राणापानौ इति प्राणापानौ,
ब्रह्म इति ब्रह्म देवः इति देवं, उद्गाता इति एव उद्गातारं ब्रूयात् ) यह प्राण
और अपान हैं प्राण और अपान को, यह ब्रह्म है ब्रह्म को, यह देवता है देवता को, और
यह उदगाता ही है उद्गाता को ही बतावे । ( चक्षुः इति चक्षुः, ब्रह्म इति ब्रह्म, देवः
इति देवम्, ब्रह्मा इति एव ब्रह्माणम् ब्रूयात् ) यह आंख है आंख को, यह ब्रह्म है ब्रह्म
को, यह देवता है देवता को, और यह ब्रह्मा ही है ब्रह्मा को बतावे । ( मनः इति मनः,
ब्रह्म इति ब्रह्म, देवः इति देवम् ब्रूयात् ) यह मन है मन को, यह ब्रह्म [ वेदज्ञान ] है
ब्रह्म [ वेदज्ञान ] को, यह देवता है देवता को [ बतावे ] ॥ १२ ॥
भावार्थः—मनुष्य को यथार्थ और स्पष्ट बोलना चाहिये ॥ १२ ॥
कण्डिका १३ ॥
नाना प्रवचनानि ह वा एतानि भूतानि भवन्ति ये चैवासोमपं याजयन्ति
ये च सुरापं ये च ब्राह्मणं विच्छिन्नं सोमयाजिनं तं प्रातः समित्पाणय उपोदेयु-
रुपायामो भवन्तमिति, किमर्थमिति यानेव नो भवांस्तान् ह्यः प्रश्नानपृच्छत्तानेव
नो भवान् व्याचक्षीतेति, तथेति तेभ्य एतान् प्रश्नान् व्याचष्टे, तद्येन ह वा इदं
विद्यमानश्चाविद्यमानश्चाभिनिदधाति तद् ब्रह्म तद्यो वेद स ब्राह्मणोऽधीयानो
ऽधीत्याचक्षत इति ब्राह्मणम् ॥ १३ ॥
कण्डिका १३ ॥ काबन्धि का आगे यज्ञ विषयक विचार ॥
( नाना प्रवचनानि ह वै एतानि भूतानि भवन्ति ये च एव असोमपं ये च
सुरापं ये च विच्छिन्नं ब्राह्मणं सोमयाजिनं याजयन्ति ) अनेक प्रकार से प्रसिद्ध बातें
१२—( दिवम् ) प्रकाशम् ( ब्रूयुः ) कथयेयुः ( अनुजानाति ) निरन्तरम्
अनुभवति ॥

कण्डिका १४ ॥

Page 141Permalink

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० १४ १०३
और यह सब जीव होते हैं, जो [ जीव ] सोम रस को न पीने वाले से, और जो सुरा
[ मद्य ] पीने वाले से, और जो वेद मार्ग से अलग किये हुये सोम यज्ञ कराने वाले
ब्राह्मण से यज्ञ कराते हैं, (तं प्रातः समित्पाणयः उपोदेयुः, भवन्तम् उपयामः इति )
उस [ प्रसिद्ध विद्वान् ] के पास प्रातः काल [ यज्ञ के लिये ] समिधा हाथ में लिये हुये
जावें [ और कहें ] हम आपके पास आये हैं। ( किमर्थम् इति ) [ वह कहे ] किस
लिये (यान् एव तान् प्रश्नान् नः भवान् ह्यः अपृच्छत् तान् एव नः भवान्
व्याचक्षीत इति ) जिन ही उन प्रश्नों को हमसे आप ने पूछा है, उनको ही हमें
आप बताइये । ( तथा इति ) [ उन्होंने कहा ] ऐसा ही हो । ( तेभ्यः एतान्
प्रश्नान् व्याचष्टे ) [और] उनको यह सब प्रश्न बताये । ( तत् येन ह वै इदं विद्यमानं
च अविद्यमानं च अभिनिदधाति तत् ब्रह्म ) सो जिस करके यह वर्तमान और
अवर्तमान [ भूत और भविष्य ] सब ओर से धारण किया जाता है वह ब्रह्म है । ( तत्
यः वेद सः अधीयानः ब्राह्मणः अधीत्य आचक्षते इति ब्राह्मणम् ) उसको जो
जानता है वह पढ़ा हुआ ब्राह्मण है, [ ऐसा ] पढ़ करके ही वे लोग कहते हैं—यह ब्राह्मण
[ ब्रह्मज्ञान ] है ॥ १३ ॥
भावार्थः—अश्लील कुमार्गी पुरुष से यज्ञ न कराना चाहिये किन्तु वेदज्ञानी सुशील
विद्वान् से यज्ञ कराया जावे ॥ १३ ॥
कण्डिका १४ ॥
अथातो देवयजनान्यात्मा देवयजनं श्रद्धा देवयजनमृत्विजो देवयजनं
भौमं देवयजनं तद्वा एतदात्मा देवयजनं यदुपध्यायच्छमानो वाऽनुपध्यायच्छमानो
वा शरीरमभिवसत्येष यज्ञ एष यजत एतं यजन्त्वेतद्देवयजनमथैतत् श्रद्धा देवय-
जनं यदैव कदाचिदादद्यात् श्रद्धा त्वेवैनं नातीयात्तद्देवय जनमथैतदृृत्विजो देवयजनं
यत्र क्वचिद् ब्राह्मणो विद्यावान् मन्त्रेण करोति तद्देवयजनमथैतद्भोमं देवयजनं
यत्रापस्तिष्ठन्ति यत्र स्यन्दन्ति प्रतद्वहन्त्युद्वहन्ति तद्देवयजनं यत्समं समूलमविदग्धं
प्रतिष्ठितं प्रागुदक्प्रवणं समं समास्तीर्णमिव भवति यस्य १श्वभ्र ऊर्मो वृक्षः पर्व्वतो
नदी पन्था वा पुरस्तात्स्यान्न देवयजनमात्रं पुरस्तात्पर्य्यवशिष्येनोत्तरतोऽग्नेः
पर्य्युपासीरन्निति ब्राह्मणम् ॥ १४ ॥
१३—(प्रवचनानि ) प्रकृष्टवाक्यानि (असोमपम् ) न सोमरसपान-
कर्त्तारम् (सुरापम् ) मद्यपानकर्त्तारम् (विच्छिन्नम् ) वेदमार्गेण वियुक्तम् ( तम् )
प्रसिद्धं विद्वांसम् (उपोदेयुः ) उप+उद्+आ+इयुः, इण् गतौ—विधिलिङ् ।
प्राप्नुयुः । (व्याचक्षीत) भवान् विवृणोतु (विद्यमानम्) वर्त्तमानम् (अविद्यमानम् )
अवर्त्तमानं भूतं भविष्यं च (अभिनिदधाति ) अभिनिधीयते (अधीत्य ) पठित्वा ॥
१. पू. सं. “ श्वभ्रकूमंः” इति पाठः ॥ सम्पा० ॥

कण्डिका १४ ॥ काबन्धि का देवयजनों के विषय में वर्णन ॥

Page 142Permalink

१०४ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० १४ ॥
कण्डिका १४ ॥ काबन्धि का देवयजनों के विषय में वर्णन ॥
(अथ अतः देवयजनानि आत्मा देवयजनं श्रद्धा देवयजनम् ऋत्विजः
देवयजनं भौमं देवयजनम्) अब यहाँ से देवयजन [विद्वानों के पूजा स्थान] कहे
जाते हैं—[देखो कण्डिका ११]—आत्मा देवयजन है, श्रद्धा [पूरा विश्वास] देवयजन है,
ऋत्विज् [सब ऋतुओं में यज्ञ कराने वाले] देवयजन हैं, जल [जो भूमि से भाप होकर
फिर मेह बनकर बरसता है] देवयजन है। (तत् वै एतत् आत्मा देवयजनं यत्
उपव्यायच्छमानः वा अनुपव्यायच्छमानः वा शरीरम् अधिवसंति, एषः यज्ञः एषः
यजतः, एतं यजन्ते, एतत् देवयजनम्) सो ही यह आत्मा देवयजन है जो [आत्मा]
फैलता हुआ अथवा न फैलता हुआ [बड़ा वा छोटा होकर] शरीर में बसता है, यह
यज्ञ है, यह यजमान है, इसको पूजते हैं. यह देवयजन है। (अथ एतत् श्रद्धा देवयजनं
यद्वा एव कदाचित् आदद्यात् श्रद्धा तु एव एनं न अतीयात्, तत् देवयजनम्) फिर
यह श्रद्धा देवयजन है, जब कभी भी वह [ब्रह्मचारी] लेवे श्रद्धा तो इस [लेने वाले]
को न उल्लंघन करे, यह देवयजन है। (अथ एतत् ऋत्विजः देवयजन यत्र क्वचित्
विद्यावान् ब्राह्मणः मन्त्रेण करोति तत् देवयजनम्) फिर यह ऋत्विज् लोग देवयजन
हैं, जहाँ कहीं विद्वान् ब्राह्मण मन्त्र से कर्म करता है वह देवयजन है। (अथ एतत् भौमं
देवयजनं यत्र आपः तिष्ठन्ति यत्र स्यन्दन्ति तत् प्रवहन्ति उद्द्वहन्ति, तत् देवयज-
नम्) फिर यह भौम [भूमि से निकला हुआ जल] देवयजन है, जहाँ जल ठहरता है.
जहां चूता है, वहाँ बहता है और चढ़ता है, वह देवयजन है, (यत् समं समूलम्
अविदग्धं प्रतिष्ठितं प्रागुदक्प्रवणं समं समास्तीर्णम् इव भवति) जो [स्थान]
चौरस नींव वाला, बिना जला हुआ, प्रतिष्ठा वाला, पूर्व और उत्तर की ओर झुका हुआ,
चौरस और एकसा फैला हुआ होवे (यस्य पुरस्तात् श्वभ्र ऊर्मः वृक्षः पर्वतः नदी पन्थाः
वा स्यात्) जिसके आगे चलते हुए पवन वाले हवादार वृक्ष, पहाड़, नदी, अथवा मार्ग हो,
(देवयजनमात्रम् पुरस्तात् न पर्यवशिष्येत्) देवयजन का परिमाण सामने को न बचा
रहे, (न अग्नेः उत्तरतः पर्युपासीरन् इति ब्राह्मणम्) और न अग्नि के उत्तर की ओर
बैठें—यह ब्राह्मण है ॥ १४ ॥
१४—(श्रद्धा) पूर्णविश्वासः (ऋत्विजः) सर्वेषु ऋतुषु यज्ञकर्तारः।
(भौमम्) भूमि—अण्। वाष्पमेघरूपेण भूमेर्जातं जलम् (उपव्यायच्छमानः)
उप+वि+आ+यम उपरमे—शानच्। दीर्घीभवन् (अनुपव्यायच्छमानः) अदीर्घी-
भवन्। अल्पीभवन् (यजतः) भृमृदृशियजि० (उ० ३।११०) यज देवपूजासंगति-
करणदानेषु-अतच्। यजमानः (यजन्ते) पूजयन्ति (आदद्यात्) गृह्णीयात् (अतीयात्)
अति+इण् गतौ—विधिलिङ्। उल्लंघयेत् (आपः) जलानि (तत्) तत्र (प्रवहन्ति)
प्रकर्षेण गच्छन्ति (श्वभ्रः) श्वभ्र गतौ—घञ्। गमनशीलः। (ऊर्मः) अर्तेरुच्च
(उ० ४।४४) ऋ गतौ-मिः, उत्, ततः अर्शआद्यच्। ऋच्छति गच्छतीति ऊर्मः वेगः।
(मात्राम्) परिमाणम् (पर्यवशिष्येत्) परि+अव+शिष असर्वोपयोगे—विधि-

कण्डिका १५ ॥

Page 143Permalink

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० १५ १०५
भावार्थ:—मनुष्यों को चाहिये कि भौतिक यज्ञ के साथ आत्मिक यज्ञ का विचार
करते रहें ॥ १४ ॥
कण्डिका १५ ॥
अदितिर्वै प्रजाकामौदनमपचत् तत उच्छिष्टमाश्नात् सा गर्भमधत्त, तत
आदित्या अजायन्त, य एष ओदनः पच्यत आरम्भणमेवैतत् क्रियते आक्रमण-
मेव प्रादेशमात्रीः समिधो भवन्त्येतावान् ह्यात्मा प्रजापतिना सम्मितो ऽग्नेर्वै
या यज्ञिया तनूरश्वत्थे तया समगच्छत एषा स्वधृत्या तनूर्यद् घृतम्, यद्
घृतेन समिधो अनक्ति ताभ्यामेवैनं तन्तूभ्यां समर्द्धयति यन्निर्मार्गस्यादधात्यव-
कूत्या वै वीर्यं क्रियते यन्निर्मार्गस्यादधात्यवकूत्या एव संवत्सरो वै प्रजननमनग्निः
प्रजननमेतत् प्रजननं यत्संवत्सर ऋचाऽग्नौ समिधमादधाति, प्रजननादेवैनन्तत्
प्रजनयिता प्रजनयत्यभक्तुर्वे पुरुषो न हि तद्वेद यदृतुमभिजायते, यन्नक्षत्रं
तदाप्नोति, य एष ओदनः पच्यते, योनिरेवैषा क्रियते, यत्समिध आधीयन्ते रेत-
स्तत् ध्रियते संवत्सरो वै रेतो हितं प्रजायते, ये संवत्सरे पर्य्येतेऽग्निमाधत्ते
प्रजापतिरेवैनमाधत्ते, द्वादशसु रात्रीषु पुरा संवत्सरस्याधेयात्ता हि संवत्सरस्य
प्रतिमा अथो तिसृष्वथो द्वयोरथो पूर्वद्युराधेयात् ते वा अग्निमादधानेनादित्या
वा इत उत्तरमेव मेऽमुष्मिंल्लोक आयंस्ते पथि रक्षन्त इयन्तदु यक्ष्यमाणं प्रतिनु-
दन्त उच्छेषणभाजा वा आदित्या यदुच्छिष्टं यदुच्छिष्टेन समिधो अनक्ति तेभ्य
एव प्रोवाच तेभ्य एव प्रोच्य स्वर्गंलोकं यन्ति ॥ १५ ॥
कण्डिका १५ ॥ अदिति की सृष्टि रचना के दृष्टान्त से
भौतिक यज्ञ की रचना ॥
( प्रजाकामा अदितिः वै ओदनम् अपचत् ) सन्तान चाहने वाली अदिति
[ अदीन और अखण्ड परमेश्वर शक्ति ] ने सींचने वाला भात वा अन्न पकाया [ परमाणुओं
को चलाया ], ( ततः उच्छिष्टम् आश्नात् ) फिर बचे हुये को खाया [ प्रलय से पीछे
बचे संयोग वियोग सामर्थ्य को काम में लाया ] । ( सा गर्भम् अधत्त ) उसने गर्भ धारण
लिङ् । अवशिष्टं भवेत् ( पर्य्युपासीरन् ) परि + उप + आस उपवेशने—विधिलिङ् ।
उपविशेयुः ॥
१५—( अदितिः ) कृत्यल्युटो बहुलम् ( पा० ३ । ३ । ११३ ) दोङ् क्षये, दो
अवखण्डने, दाप् लवने—क्तिन्। द्यतिस्यतिमास्थामित्ति किति ( पा० ७ । ४ ।
४० ) इति इत्वम् । दीङ्पक्षे ह्रस्वत्व नञ्समासः । अदितिः पृथिवी निघ० १ ।
१ । वाक्—निघ० १ । ११ । गोः—निघ० २ । ११ । अदीना देवमाता—निरु०
४ । २२ । अदीना अक्षीणा अखण्डिता वा परमेश्वरशक्तिः ( ओदनम् ) उन्देर्न-
लोपश्च ( उ० २ । ७६ ) उन्दी क्लेदने—युच् । ओदनो मेघः—निघ० १ । १० ।
ओदनमुदकदानं मेघम्—निरु० ६ । ३४ । सेचकं भक्तम् । अन्नम् ( उच्छिष्टम् )
उत् + शिष असर्वोपयोगे—क्तः । यः प्रलयात् शिष्यते शेषो भवति तं शेषपदार्थम् ।

Page 144Permalink

१०६ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० १५
किया । [ गर्भ वः पिण्ड के रूप में पदार्थ बनाये ], ( ततः आदित्याः अजायन्त ) उस
[ कर्म ] से आदित्य [ अखण्ड परमात्मा से उत्पन्न पदार्थ ] उत्पन्न हुये । ( यः एषः
ओदनः पच्यते एतत् आरम्भणम् एव, आक्रमणम् एव क्रियते ) [ इसी प्रकार यज्ञ
में ] जो यह भात पकाया जाता है वह आरम्भ कर्म ही और आगे बढ़ने का कर्म ही किया
जाता है, ( प्रादेशमात्रीः समिधः भवन्ति, एतावान् हि आत्मा प्रजापतिना सम्मितः )
प्रादेशमात्री [ अँगूठे से तर्जनी तक परिमाण वाली ] समिधायें होती हैं, इतना ही
आत्मा प्रजापति [ परमेश्वर ] करके नापा गया है । ( अश्वत्थे अग्नेः वै या यज्ञिया
तनूः तया समगच्छत ) पीपल [ आदि काष्ठ ] में अग्नि का जो निश्चय करके पूजनीय
शरीर है, उसके साथ वह [ अग्नि ] मिला है, ( एषा स्वधृत्या तनूः यत् घृतम् ) यह
अपने आप [ अग्नि को ] पुष्ट करने वाला शरीर है जो घृत है, ( यत् घृतेन समिधः
अनक्ति ताभ्यां तनूभ्याम् एव एनं तं समर्धयति ) वह जो घी से समिधाओं को
सींचता है, उन दोनों शरीरों [ घी और समिधा ] से ही इस प्रसिद्ध [ अग्नि ] को बढ़ाता
है । ( यत् निमार्गस्य अवकृत्या आदधाति वीर्यं वै क्रियते ) जो निश्चित मार्ग
के संकल्प से अग्न्याधान करता है, [ उससे ] वीर्यं [ सामर्थ्य ] ही किया जाता है,
( यत् निमार्गस्य अवकृत्या एव आदधाति संवत्सरः वै प्रजननम्, अग्निः प्रजननम्,
एतत् प्रजननम् यत् संवत्सरः ) जो निश्चित मार्ग के संकल्प से ही अग्न्याधान करता
है वह संवत्सर ही उत्पादन सामर्थ्य है, अग्नि उत्पादन सामर्थ्य है, यह उत्पादन सामर्थ्य है
जो संवत्सर है, ( ऋचा अग्नौ समिधम् आदधाति ) मन्त्र के साथ अग्नि में समिधा को
रखता है। ( प्रजननात् एव एनं तत् प्रजनयिता प्रजनयति ) उत्पादन सामर्थ्य से ही इस
अग्नि को वह उत्पन्न करने वाला [ यजमान ] उत्पन्न करता है ( अभक्तुर्वे पुरुषः नहि तत्
वेद यत् ऋतुम् अभिजायते ) इस सृष्टि विज्ञान को न समझने वाला पुरुष यह नहीं जानता
है कि ऋतुयें कैसे बनती हैं । ( यत् नक्षत्रं तत् आप्नोति ) जो नक्षत्र [ नक्षत्र का वृष्टि
आकर्षणादि प्रभाव ] है उसको वह पाता है । ( यः एषः ओदनः पच्यते एषा एव योनिः
क्रियते ) जो यह भात [ यज्ञ में ] पकाया जाता है यही गर्भाशय किया जाता है, ( यत्
समिधः आधीयन्ते तत् रेतः ध्रियते ) जो समिधायें यथावत् रक्खी जाती हैं उससे वीर्यं
धरा जाता है, ( संवत्सरः वै हितं रेतः प्रजायते ) संवत्सर [ समय ] ही हितकारी वीर्य हो
जाता है । ( ये एते संवत्सरे, परि अग्निम् आधत्ते प्रजापतिः एव एनम् आधत्ते )
यह जो [ नियम हैं उनसे ] संवत्सर तक अग्न्याधान करता है, प्रजापति [ यजमान ] ही
( आश्नात् ) अश भोजने-लङ् । अभक्षयत् । अगृह्णात् ( आदित्याः ) दित्यदित्या-
दित्य० ( पा० । ४ । १ । ८५ ) अदिति—ण्यप्रत्ययः, अपत्यार्थे । अदितिपुत्राः ।
सर्वे परमेश्वरजनितपदार्थाः ( प्रादेशमात्रीः ) हलश्च ( पा० ३ । ३ । १२१ )
प्र + दिश अतिसर्जने—घञ् । उपसर्गस्य घञ्यमनुष्ये बहुलम् ( पा० ६ । ३ । १२२ )
इति दीर्घः । मात्रच् प्रत्ययः । अंगुष्ठतर्जनीपरिमिताः । ( सम्मितः ) परिमितः ।
( स्वधृत्या ) स्व + धृञ् धारणे—क्यप् । स्वपोषिका ( अनक्ति ) संयोजयति
( निमार्गस्य ) निश्चितमार्गस्य ( अवकृत्या ) अव + कॄञ् शब्दे—क्तिन् । आकृत्या ।

कण्डिका १६ ॥

Page 145Permalink

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० १६ ॥ १०७
इस [ अग्नि ] को यथावत् रखता है । ( द्वादशसु रात्रीषु संवत्सरस्य पुरा आधेयात् ताः
हि संवत्सरस्य प्रतिमाः, अथो तिसृषु अथो द्वयोः अथो पूर्वेद्युः आधेयात् ) बारह
रात्रियों में संवत्सर के पहिले [ अग्नि को ] यथावत् रक्खे वे ही [ बारह रातें ] संवत्सर
की प्रतिमायें [ स्थानापन्न ] हैं, फिर तीन [ रातों ] में फिर दो में फिर पहिले दिन में
[ अग्नि को ] यथावत् रक्खे । ( ते वै आदित्याः अग्निम् आदधानेन इतः वै उत्तरम्
एव मे अमुष्मिन् लोके आयन् ) वे ही आदित्य [ परमेश्वर के उत्पन्न पदार्थ ]
निश्चय करके अग्न्याधान से इससे पीछे भी मेरे लिये उस लोक [ सुख स्थान ] में प्राप्त
होवें । ( ते पथि रक्षन्तः इयम् = इदम् तत् उ यक्ष्यमाणं प्रतिनुदन्ते उच्छेषणभाजाः
वै आदित्याः ) वे मार्ग में रक्षा करते हुये इस ओर उस दातव्य पदार्थ को भेजते रहते
हैं,, विशेष सामर्थ्य के बांटने वाले ही आदित्य [ ईश्वर के उत्पन्न पदार्थ ] हैं, ( यत्
उच्छिष्टम् ) जो बचा हुआ पदार्थ है, ( यत् उच्छिष्टेन समिधः अनक्ति तेभ्यः
एव प्रोवाच तेभ्यः एव प्रोच्य स्वर्गलोकं यन्ति ) जो वह बचे हुये पदार्थ से समिधायें
सींचता है [ पूर्ण आहुति देता है, ] उसने उन [ ईश्वर के उत्पन्न पदार्थों ] के लिये
ही कहा है, उन [ ईश्वर के उत्पन्न पदार्थों ] के लिये ही व्याख्य. करके वे पुरुष स्वर्ग-
लोक पाते हैं ॥ १५ ॥
भावार्थः-मनुष्यों को भौतिक यज्ञ के साथ परमात्मा और जीवात्मा का भी
विचार करना चाहिये ॥ १५ ॥
विशेषः-इस कण्डिका को मिलाओ-अथ० ११ । १ ॥
कण्डिका १६ ॥
प्रजापतिरथर्वा देवः स तपस्तप्त्वांतश्चातुष्प्राश्यं ब्रह्मौदनं निरमिमीत, चतु-
र्लोकं चतुर्देवं चतुर्वेदं चतुर्होत्रमिति, चत्वारो वा इमे लोकाः पृथिव्यन्तरिक्षं
द्यौराप इति, चत्वारो वा इमे देवा अग्निवायुरादित्यश्चन्द्रमाः, चत्वारो वा इमे
वेदा ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदो ब्रह्मवेद इति, चतस्रो वा इमाः होत्रा हौत्रमाध्व-
र्यवमौद्गात्रं ब्रह्मत्वमिति ।
तदप्येतदृचोक्तम् । चत्वारि शृङ्गास्त्रयो अस्य पादा द्वे शीर्षे सप्त हस्ता-
सो अस्य । त्रिधा बद्धो वृषभो रोरवीति महोदेवो मर्त्याँ आविवेश इति ।
चत्वारि शृङ्गेति वेदा वा एत उक्ताः, त्रयो अस्य पादा इति सवनान्येव,
द्वे शीर्षे इति ब्रह्मौदनप्रवर्ग्यावेव, सप्त हस्तासो अस्येति छन्दांस्येव, त्रिधा बद्ध
इति मन्त्रः कल्पो ब्राह्मणं, वृषभो रोरवीत्येष ह वै वृषभ एष तद्रोरवीति यद्य-
संकल्पेन ( यक्ष्यमाणम् ) यज दाने स्यः, शानच् । दातव्यपदार्थम् ( प्रतिनुदन्ते )
प्रत्यक्षेण प्रेरयन्ति ( उच्छेषणभाजाः ) उत् + शिष अन्नौपयोगे--ल्युट् + भाज
पृथक् कर्मणि--अण् । विशेषसामर्थ्यस्य विभक्तारः ( यन्ति, प्राप्नुवन्ति ॥
१--अर्थ तुलनीय निरु० १३ । ७ ॥ सम्पा० ॥

कण्डिका १६ ॥ ब्रह्मज्ञानियों को चार चार प्रकार से ब्रह्मप्राप्ति ॥

Page 146Permalink

१०८ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० १६
ज्ञेषु शस्त्राणि शंसत्यृग्भिर्यजुर्भिः सामभिर्ब्रह्मभिरिति, महोदेवो मर्त्यां आवि-
वेशेत्येष ह वै महान् देवो यद्यज्ञ एषः मर्त्यां आविवेश । यो विद्यात्सप्त प्रवत
इति प्राणानाह सप्त विद्यात्परावत इत्यपानानाह । शिरो यज्ञस्य यो विद्यादित्ये-
तद्वै यज्ञस्य शिरो यन्मन्त्रवान् ब्रह्मोदनो यो ह वा एतममन्त्रवन्तं ब्रह्मोदनमुपेया-
दपशिरसा ह वा अस्य यज्ञमुपेतो भवति तस्मान्मंत्रवन्तमेव ब्रह्मोदनमुपेयान्ना-
मन्त्रवन्तमिति ब्राह्मणम् ॥ १६ ॥
कण्डिका १६ ॥ ब्रह्मज्ञानियों को चार चार प्रकार से ब्रह्मप्राप्ति ॥
( प्रजापतिः अथर्वा देवः ) प्रजापति अथर्वा [ प्रजापालक निश्चल ] प्रकाशमान
परमात्मा है । ( सः तपः तप्त्वा एतं चातुष्प्राश्यं ब्रह्मोदनं निरमिमीत, चतुलोंकं
चतुर्देवं चतुर्वेदं चतुर्होत्रम् इति ) उसने तप करके इस चार प्रकार से फैले हुये
ब्रह्मोदन [ ब्रह्मज्ञानियों के अन्न ] को बनाया, चार लोक, चार देव, चार वेद और चार
ऋत्विजों के कर्म [ को बनाया ] । ( चत्वारः वै इमे लोकाः पृथिवी अन्तरिक्षं द्यौः
आपः इति ) चार लोक यह हैं—पृथिवी, अन्तरिक्ष, प्रकाश और जल । ( चत्वारः वै
इमे देवाः अग्निः वायुः आदित्यः चन्द्रमाः ) चार देव यह हैं अग्नि, पवन, सूर्य और
चन्द्रमा । ( चत्वारः वै इमे वेदाः ऋग्वेदः यजुर्वेदः सामवेदः ब्रह्मवेदः इति ) चार
वेद यह हैं ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद और ब्रह्मवेद [ अथर्ववेद ] ( चतस्रः वै इमाः होत्राः
हौत्रम्, आध्वर्य्यवम् औद्गात्रं ब्रह्मत्वम् इति ) चार ऋत्विजों की क्रियायें यह
हैं—होता का कर्म, अध्वर्यु का कर्म उद्गाता का कर्म और ब्रह्मा का कर्म ।
( तत् अपि एतत् ऋचा उक्तम् ) यह भी इस ऋचा करके कहा गया है ।
( चत्वारि शृङ्गाः त्रयः अस्य पादाः द्वे शीर्षे अस्य सप्त हस्तासः त्रिधा बद्धः
वृषभः रोरवीति महः देवः मर्त्यान् आ विवेश इति )—ऋग्वेद ४ । ५८ । ३, आदि ।
तथा निरुक्त १३ । ७ । ( चत्वारि अस्य शृङ्गा इति एते वै वेदाः उक्ताः, त्रयः
पादाः इति सवनानि एव द्वे शीर्षे इति ब्रह्मोदनप्रवर्ग्यौ एव, सप्त हस्तासः अस्य
इति छन्दांसि एव ) इस [ यज्ञ ] के चार सींग [ के समान ] यह वेद कहे गये हैं, तीन
पग [ के समान ] सवन [ प्रातः सवन, माध्यन्दिन सवन और तृतीय सवन अथवा कर्म
उपासना ज्ञान ], दो सिर [ के समान ] ब्रह्मोदन और प्रवर्ग्य [ ब्रह्मज्ञानियों का अन्न
और यज्ञाग्नि, अथवा अभ्युदय और निश्रेयस् सुख ] हैं, सात हाथ [ के समान गायत्री
आदि प्रधान ] छन्द ही हैं। ( त्रिधा बद्धः इति मन्त्रः कल्पः ब्राह्मणम् ) वह तीन
१६—( अथर्वा ) गो० पू० १ । ४ । निश्चलः परमेश्वरः ( चातुष्प्राश्यम् )
चतुर् + प्र + अश्णू व्याप्तौ-ण्यत्, स्वार्थे ण्यत् । हलो यमां यमि लोपः ( पा० ८ । ४ ।
६४ ) यलोपः । चतुर्धा व्याप्यम् ( ब्रह्मोदनम् ) ब्रह्मभ्यो ब्रह्मज्ञानिभ्यः ओदनम्
अन्नम् (चतुर्लोकम् ) चतुर्णां लोकानां समाहारम् (द्यौः) प्रकाशलोकः ( ब्रह्मवेदः)
अथर्ववेदः ( होत्राः ) हुयामाश्रुभसिभ्यस्त्रन् ( उ० ४ । १६८ ) हु दानादानेषु
—त्रन्, टाप् । होत्रा वाक्-–निघ० १ । ११, यज्ञः–निघ० ३ । १७ । होत्राशब्दः

ब्राह्मण [ ब्रह्मज्ञान है ] ॥ १६ ॥

Page 147Permalink

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० १६ ॥ १०६
प्रकार से बंधा है, यह मन्त्र [ वेदमन्त्र ], कल्प [ यज्ञपद्धति ] और ब्राह्मण [ ब्रह्मज्ञान ]
हैं (एषः वृषभः रोरवीति एषः वृषभः ह वै तत् रोरवीति यत् यज्ञेषु शस्त्राणि
ऋग्भिः यजुर्भिः सामभिः ब्रह्मभिः शंसति इति ) यह वृषभ [ बैल समान यज्ञ ] बड़ा
शब्द करता है, यही वृषभ [ यज्ञ ] वह बड़ा शब्द करता है जो यज्ञों में शस्त्रों [ स्तोत्रों ]
को ऋग्वेद के मन्त्रों, यजुर्वेद के मन्त्रों सामवेद के मन्त्रों और ब्रह्मवेद के मन्त्रों से बोलता
• है । ( महः देवः मर्त्यान् आ विवेश इति एषः ह वै महान् देवः यत् यज्ञः एषः मर्त्यान्
आविवेश ) बड़ा देव मनुष्यों में प्रवेश करता है, यही बड़ा देव है जो यज्ञ है वह इन
[ भूतों ] के बीच मनुष्यों में प्रवेश करता है ।
( यः सप्त प्रवतः विद्यात् इति ) [ अथ० १० । १० । २ । ] ( प्राणान् आह
सप्त परावतः विद्यात् इति [दूसरा पाद] अपानान् आह ) जो सात [ २ हाथ, २ पांव,
१ पायु, १ उपस्थ, १ उदर ] उत्तम गति वालों को जाने, यह प्राणों को कहता है. सात
[ २ कान, २ नथने, २ आंखें, १ मुख ] दूर गति वालों को जाने यह अपानों को कहा है ।
( यः यज्ञस्य शिरो विद्यात् इति [ तीसरा पाद ] एतत् वै यज्ञस्य शिरः यत् मन्त्र-
वान् ब्रह्मोदनः ) जो यज्ञ के शिर को जाने यही यज्ञ का शिर है जो मन्त्रों सहित
ब्रह्मोदन [ ब्रह्मज्ञानियों का अन्न ] है । ( यः ह वै एतम् अमन्त्रवन्तम् ब्रह्मोदनम्
उपेयात् अस्य [ व्यवहारः ] ह वै अपशिरसा यज्ञम् उपेतः भवति ) जो कोई भी इस
बिना मन्त्र वाले ब्रह्म ओदन को प्राप्त करे उसका [ व्यवहार ] बिना शिर वाले यज्ञ
युक्त होता है । ( तस्मात् मन्त्रवन्तम् एव ब्रह्मोदनम् उपेयात् न अमन्त्रवन्तम् इति
ब्राह्मणम् ) इसलिये मन्त्र वाले ही ब्रह्मोदन को प्राप्त करे, न बिना मन्त्र वाले को यह
ब्राह्मण [ ब्रह्मज्ञान है ] ॥ १६ ॥
भावार्थः—जो मनुष्य चारों वेदों को विचार कर श्रेष्ठ कर्म करता है वही सिद्धि
पाता है ॥ १६ ॥
विशेषः— ऊपर दिये हुए मन्त्र अर्थ सहित लिखे जाते हैं ।
१— चत्वारि शृङ्गा त्रयो अस्य पादा द्वे शीर्षे सप्त हस्तासो अस्य । त्रिधा
बद्धो वृषभो रोरवीति महो देवो मर्त्याँ आविवेश—ऋ० ४ । ५८ । ३, यजु० १७ ।
ऋत्विग्वाची स्त्रीलिङ्गः । होत्राभ्यश्छः ( पा० ५ । १ । १३५ ) इति निर्देशात् ।
ततः अर्शआद्यच्. टाप् । ऋत्विजीयाः क्रियाः (होत्रम्) होतुः कर्म (अस्य) वृष-
भस्य ( वृषभः ) ऋषिबृषिभ्यां कित् ( उ० ३ । १२३ ) वृषुसेचने--अभच्,
कित् । सुखवर्षको यज्ञः ( रोरवीति ) रु शब्दे--यङ्लुकि रूपम् । भृशं रौति
शब्दयति ( महः ) मह पूजायाम्--घञर्थे कः । महान् ( प्रवर्ग्यः ) प्रवर्ग--यत्
स्वार्थे । यज्ञाग्निः ( शस्त्राणि ) स्तोत्राणि ( शंसति ) कथयति ( एषः ) उक्तपदार्थः
( प्रवतः ) उपसर्गाच्छन्दसि धात्वर्थे ( पा० ५ । १ । ११८ ) प्र--वति धात्वर्थे
साधने । प्रकृष्टगतीन् लोकान् ( परावतः ) परा वति प्रत्ययः पूर्ववत् । दूरगतीन्
देशान् ( अपशिरसा ) सुपां सुलुक्० ( पा० ७ । १ । ३९ ) अपशिरस्--आ प्रत्ययो
द्वितीयार्थे । अपशिरसम् । शिरोरहितम् ॥

कण्डिका १७ ॥

Page 148Permalink

११० गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० १७ ॥
६१, निरुक्त १३ । ७ । [ शृङ्गाः पद के स्थान पर वहां शृङ्गा पद है ] ( अस्य ) इस
[ वृषभरूप यज्ञ ] के ( चत्वारि ) चार [ वेद ] ( शृङ्गा ) सींग, ( त्रयः ) तीन [ कर्म
उपासना ज्ञान ] ( पादाः ) पैर, ( द्वे ) दो [ प्रायणीय और उदयनीय अर्थात् अस्तकाल
और उदयकाल ] ( शीर्षे ) सिर और ( अस्य ) इसके ( सप्त ) सात [ गायत्री आदि
छन्द ] ( हस्त'सः ) हाथ [ समान ] हैं । ( त्रिधा ) तीन प्रकार [ मन्त्र, कल्प वा यज्ञ
पद्धति और ब्राह्मण वा ब्रह्मज्ञान से ] ( बद्धः ) बन्धा हुआ ( वृषभः ) वह बैल [ समान
यज्ञ ] ( रोरवीति ) बड़ा शब्द करता है, ( महः देवः ) उस महान् देव [ कामना योग्य
यज्ञ ] ने ( मर्त्यान् ) मनुष्यों में ( आ विवेश ) प्रवेश किया है ॥
२-यो विद्यात् सप्त प्रवतः सप्त विद्यात् परावतः । शिरो यज्ञस्य यो
विद्यात् स वशां प्रतिगृह्णीयात् ॥ अथ० १० । १० । २ । ( यः ) जो [ विद्वान् ]
( सप्त ) सात [ २ हाथ, २ पांव १ पायु, १ उपस्थ, १ उदर ] ( प्रवतः ) उत्तम गति
वाले [ लोकों ] को ( विद्यात् ) जाने और ( सप्त ) सात [ २ कान, २ नथने, २ आँखें,
१ मुख ] ( परावतः ) दूर गति वाले [ लोकों ] को ( विद्यात् ) जान जावे । ( यः )
जो ( यज्ञस्य ) यज्ञ [ श्रेष्ठ कर्म ] के ( शिरः ) शिर [ प्रधान अपने आत्मा ] को
( विद्यात् ) जान लेवे, ( सः ) वह [ पुरुष ] ( वशाम् ) वशा [ कामना योग्य
.परमेश्वर शक्ति ] को ( प्रति ) प्रतीति से ( गृह्णीयात् ) ग्रहण करे ॥
कण्डिका १७ ॥
किमुपयज्ञ आत्रेयो भवतीत्यादित्यं हि तमो जग्राह, तदत्रिरपनुनोद तद-
त्रिरन्वपश्यत् । तदप्येतदृचोक्तम् । सुताद्यमत्रिर्दिवमुन्निनाय दिवि त्वाऽत्रिरधारयत्
सूर्य्या मासाय कर्त्तव इति । तं होवाच वरं वृणीष्वेति, स होवाच दक्षिणीया मे प्रजा
स्यादिति, तस्मादात्रेयाय प्रथमं दक्षिणा यज्ञे दीयन्त इति ब्राह्मणम् ॥ १७ ॥
कण्डिका १७ ॥ ईश्वर मानने वाले की महिमा ॥
( उपयज्ञः आत्रेयः किं भवति ) यज्ञ में आया हुआ आत्रेय [ अत्रि, नित्य ज्ञानी
परमेश्वर का मानने वाला ब्राह्मण ] क्या होता है । [ उत्तर ] ( आदित्यं हि तमः
जग्राह, तत् अत्रिः अपनुनोद, तत् अत्रिः अनु अपश्यत् ) सूर्य्य को अन्धकार [ प्रलय
के अन्धेरे ] ने पकड़ लिया था, उसको अत्रि [ नित्य ज्ञानी परमेश्वर ] ने हटा दिया,
उसको अत्रि ने [ नित्य ज्ञानी परमेश्वर ने वेद में ] दिखा दिया है । ( तत् अपि एतत्
ऋचा उक्तम् ) वही इस ऋचा करके कहा गया है-( सुतं त् यम् अत्रिः दिवम्
उत्निनाय, सूर्य्या अत्रिः मासाय कर्तवे त्वा दिवि अधारयत् इति अथ० १३ ।
२ । ४ और अथ० १३ । २।१२ ) जिस [ सूर्य ] को अत्रि [ नित्य ज्ञानी परमात्मा ]
१७-( उपयज्ञः ) उपगतयज्ञः । प्राप्तयज्ञः ( आत्रेयः ) अदेस्त्रिनिश्च ( उ०
४ । ६८ ) अत सातत्यगमने-त्रिप् । अत्रिः । सदा ज्ञानवान् परमात्मा । इतश्चानिञः
( पा० ४ । १ । १२२ ) अत्रि--ढक् अपत्यार्थे । अत्रेः सदा ज्ञानवतः परमेश्वरस्य
पुत्रः, ब्राह्मणः ( तमः ) प्रलयान्धकारः ( अत्रिः ) उपरि द्रष्टव्यम् । अनन्तज्ञानी

कण्डिका १८ ॥

Page 149Permalink

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० १८ ॥ १११
ने बहते हुए [ प्रकृति रूप समुद्र ] से आकाश में ऊँचा किया है, हे सूर्यं [ लोकों के चलाने
वाले रवि मण्डल ] अत्रि [ सदा ज्ञानी परमात्मा ] ने महीना [ काल विभाग ] करने के
लिए उस तुझको आकाश में धारण किया है। (तं ह उवाच वरं वृणीष्व इति) उस
[ ब्राह्मण ] से वह [ यजमान ] बोला—वर मांग। (सः ह उवाच मे प्रजा दक्षिणीया
स्यात् इति) वह [ ब्राह्मण ] बोला—मेरी प्रजा [ मेरे समान ब्रह्मज्ञानी ] दक्षिणा
योग्य होवे। (तस्मात् आत्रेयाय प्रथमं दक्षिणाः यज्ञे दीयन्ते इति ब्राह्मणम् ) इसलिए
आत्रेय [ अत्रि, नित्य ज्ञानी परमेश्वर के मानने वाले ब्राह्मण ] को पहिले दक्षिणा यें यज्ञ में
दी जाती हैं—यह ब्राह्मण है ॥ १७ ॥
भावार्थः—मनुष्यों को चाहिये कि चारों वेद जानने वाले ब्रह्मज्ञानी का आदर
सबसे अधिक करे ॥ १७ ॥
विशेषः—प्रतीक वाला मन्त्र अर्थ सहित दिया जाता है ॥
स्रुताद् यमत्रिर्दिवमुन्निनाय—अथ० १३ । २ । ४, दिवि त्वात्रिैरधारयत्
सूर्या मासाय कर्तवे—अथ० १३ । २ । १२—( यम् ) जिस [ सूर्य ] को (अत्रिः) नित्य
ज्ञानी [ परमात्मा ] ने (स्रुतात्) बहते हुए [ प्रकृति रूप समुद्र ] से (दिवम्) आकाश में
(उन्निनाय) ऊँचा किया है, (सूर्य) हे सूर्य ! [ लोकों के चलाने वाले रवि मण्डल ]
(अत्रिः) सदा ज्ञानवान् [ परमात्मा ] ने (मासाय) महीना [ काल विभाग ]
(कर्तवे) करने के लिए (त्वा) [ उस ] तुझको (दिवि) आकाश में (अधारयत् )
धारण किया है ॥
कण्डिका १८ ॥
प्रजापतिर्वेदानुवाच अग्नीनादधीयेति, तान्वागभ्युवाचाश्वो वै सम्भा-
राणामिति, तद्घोरात् क्रूरात्सलिरात्सरस उदानिन्युस्तान् वागभ्युवाचाश्वः
शम्येतेति, तथेति तमृग्वेद एत्योवाचाहमश्वं शमेयमिति तस्मा अविस्सृप्ताय
महद्भयं ससृजे, स एतां प्राचीं दिशम्भजे स होवाचाशान्तोन्वयमश्व इति।
तं यजुर्वेद एत्योवाचाहमश्वं शमेयमिति तस्मा अविस्सृप्ताय महद्भयं ससृजे, सः
एतां प्रतीचीन्दिशं भेजे स होवाचाशान्तो न्वयमश्व इति। तं मामवेद एत्योवा-
चाहमश्वं शमेयमिति, केन नु त्वं शमयिष्यसीति, रथन्तर नाम मे सामाघोरञ्चा-
क्रूरञ्च तेनाश्व अभिष्टूयेत तस्मा अविस्सृप्ताय तदेव महद्भयं ससृजे, स एतामुदी-
चींन्दिशम्भजे, स होवाचाशान्तो न्वयमश्व इति। तान्वागभ्युवाच शंयुमाथर्वणं
गच्छतेति, ते शंयुमाथर्वणमासीनं प्राप्योचुर्नमस्ते अस्तु भगवन्नश्वः शम्येतेति।
तथेति स खलु कबन्धस्याथर्वणस्य पुत्रमामन्त्रयामास विञ्चारिन्निति, भगो इति
परमेश्वरः (अपनुनोद) दूरीकृतवान् (अन्वपश्यत्) निरन्तरं दर्शितवान् वेदे (स्रुतात्)
स्रवणशीलात् प्रकृतिरूपसमुद्रात् (दिवम्) आकाशम् (उन्निनाय) उन्नीतवान्
(सूर्या) सांहितको दीर्घः । हे सूर्य्य (कर्तवे) तुमर्थे सेसेनसे० (पा० ३।४।
९) करोतेः—तवेन् । कर्तुम् । (दक्षिणीयाः) कडङ्करदक्षिणाच्छ च (पा० ५ ।
१ । ६९) दक्षिणा—छप्रत्ययः । दक्षिणारोग्याः ।

कण्डिका १८ ॥ विघ्नों को हटाकर अश्व नामक अग्नि की स्थापना ॥

Page 150Permalink

११२ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० १८ ॥
हास्मै प्रतिश्रुतं प्रतिशुश्रावाश्वः शम्येतेति, तथेति स खलु शान्त्युदकं चकाराथ-
र्वणीभिश्चाङ्गिरसोभिश्चातनैर्मातृनामभिर्वास्तोष्पत्यैरिति शमयति तस्य ह स्नात-
स्याश्वस्याभ्युक्षितस्य सर्वेभ्यो रोमशमरेभ्योऽङ्गारा आशीर्यन्त सोऽश्वस्तुष्टो
नमस्कारं चकार नमः शंयुमाथर्वणाय यो मा यज्ञमचीक्लपदिति, भविष्यन्ति ह
वा अतोऽन्ये ब्राह्मणा लघुसम्भारत्तमास्ते आदित्यस्य पद आधास्यन्त्यनडुहो
वत्सस्याजस्य श्वत्रणस्य ब्रह्मचारिणो वा एतद्वा आदित्यस्य पदं यद्भूमिस्तयैव
पद आहितं भविष्यतीति सोऽग्नौ प्रणीयमानेऽश्वेऽन्वारब्धं ब्रह्मा यजमानं वाच-
यति यदक्रन्दः प्रथमं जायमान इति पञ्च, तं ब्राह्मणा उपवहन्ति तद्ब्रह्मोपाकुरुते
एष ह वै विद्वांसत्त्रंविद् ब्रह्मा यद्‌भृग्वङ्गिरोविदिति ब्राह्मणम् ॥ १८ ॥
कण्डिका १८ ॥ विघ्नों को हटाकर अश्व नामक अग्नि की स्थापना ॥
(प्रजापतिः वेदान् उवाच अग्नीन् आ-दधीय इति) प्रजापति [परमेश्वर]
नें वेदों से कहा--अग्नियों [आहवनीय, गार्हपत्य, दक्षिणाग्नि--क० २२] को मैं स्थापित
करूँ। (तान् वाक् अभ्युवाच) उन [वेदों] से वाणी ने स्पष्ट कहा--(अश्वः वै
सम्भाराणाम् इति) अश्व [व्यापक वा घोड़ा रूप अग्नि] ही संग्रहों का [ले जाने वाला
है, यह ब्राह्मण वचन है]। (तं घोरात् क्रूरात् सलिलात् सरसः उत्-आ-निन्युः)
उस [अश्व अग्नि] को भयंकर हिंसक, और जल से भरे हुये सरोवर से उन्हीं [वेदों]
ने ऊँचा किया। (तान् वाक् अभि-उवाच अश्वः शम्येत इति) उनसे वाणी ने स्पष्ट
कहा-अश्व [अग्नि] शान्त किया जावे। [वे बोले] (तथा इति) वैसा ही होगा
(तम् ऋग्वेदः एत्य उवाच अहम् अश्वं शमेयम् इति) उससे ऋग्वेद आकर बोला-
मैं अश्व को शान्त करूँ। (तस्मै अविमृप्ताय महत् भयं ससृजे) उस न सरकते हुए
[ठहरे हुए अहंकारी] को बड़ा भय उत्पन्न हुआ। (सः एतां प्राचीं दिशं भेजे) उसने
इस पूर्व दिशा को सेया [ऋग्वेदी होता अग्नि के पूर्व में बैठा]। (सः उवाच अशान्तः
नु अयम् अश्वः) उसने कहा-यह अश्व [अग्नि] अशान्त ही है। (तं यजुर्वेदः एत्य
उवाच अहम् अश्वं शमेयम् इति) उससे यजुर्वेद आकर बोला-मैं अश्व [अग्नि] को
शान्त करूँ। (तस्मै अविमृप्ताय महत् भयं ससृजे) उस न सरकते हुए [ठहरे हुए,
अहंकारी] को बड़ा भय उत्पन्न हुआ। (सः एतां प्रतीचीं दिशं भेजे) उसने
१८-(प्रजापतिः) प्रजापालकः परमात्मा (अग्नीन्) आहवनीयगार्हपत्य-
दक्षिणाग्नीन्-क० २२ (आदधीय) आ+दधातेः विधिलिङ् । अहं यथाविधि
धरेयम् (अश्वः) अश्रूषुषिलटि० (उ० १।१५१) अशूङ् व्यप्तौ-क्वन्। व्याप्तो
घोटकरूपो वा अग्निः (वाक्) वेदवाणी (सम्भाराणाम्) संग्रहाणां वोढा, इत्यध्या-
हारः (घोरात्) हन्तेरच् घुर च (उ० ५।६४) हन हिंसागत्योः-अच्, धातोः
घुरादेशश्च । भयानकात् । (क्रूरात्) कृतेश्छः क्रू च (उ० २।२१) कृतो छेदने-
रक्, धातोः क्रू इत्यादेशः । हिंसकात् । कठिनात् (सलिलात्) सलिल-अर्श
आद्यच् । जलपूर्णात् (सरसः) सरोवरात् । जलोपद्रवादित्यर्थः (उन्नानिन्युः)
उन्नीतवन्तः (अविसृप्ताय) अविगताय। स्थिताय। अहङ्कारयुक्ताय। (रथन्तरम्)

Page 151Permalink

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० १८ ॥ ११३
इस पश्चिमी दिशा को सेया [ यजुर्वेदी अध्वर्यु वेदी के पश्चिम में बैठा ] ( सः उवाच
अशान्तः नु अयम् अश्वः इति ) वह बोला-यह अश्व [ अग्नि ] अशान्त ही है । (तं
सामवेदः एत्य उवाच अहम् अश्वं शमेयम् इति ) उससे सामवेद आकर बोला-मैं
अश्व [ अग्नि ] को शान्त करूं । [ वाणी ने कहा ] ( केन नु त्वं शमयिष्यसि इति )
किससे तू शान्त करेगा । [ सामवेद बोला ] ( रथन्तरं नाम अघोरं च अकूरं च मे
स'म तेन अश्वः अभि-स्तूयते ) रमणीय पदार्थों के साथ पार लगाने वाला प्रसिद्ध
अभयानक और अहिंसक मेरा सामवेद सूक्त है, उससे अश्व की [अग्नि] स्तुति किया जाये ।
( तस्मै अविस्तृप्ताय तत् एव महत् भयं ससृजे ) उस न सरकते हुये [ ठहरे हुये
अहंकारी ] को वैसा ही बड़ा भय उत्पन्न हुआ । ( स एताम् उदीचीं दिशं भेजे )
उसने उत्तर वाली दिशा को सेया [ सामवेदी उद्गाता वेदी के उत्तर में बैठा ] । ( सः ह
उवाच अशान्तः नु अयम् अश्वः इति ) वह बोला यह अश्व [ अग्नि ] अशान्त ही
है । (तान् वाक् अभि-उवाच आथर्वणं शंयुं गच्छत इति ) उनसे वाणी ने स्पष्ट
कहा-निश्चल ब्रह्म को जानने वाले शंयु [ शान्तिवाले मुनि ] के पास जाओ । ( ते
आथर्वणं शंयुम् आसीनं प्राप्य ऊचुः भगवन् ते नमः अस्तु अश्वः शम्येत इति )
वे निश्चल ब्रह्म के जानने वाले शंयु [ शान्तिवाले मुनि ] को बैठा हुआ पाकर बोले-हे
भगवन् तेरे लिये नमस्कार होवे, आप अश्व [ अग्नि ] को शान्त करें । [ शंयु ने कहा ]
( तथा इति ) वैसा ही होवे । ( सः खलु आथर्वणस्य कबन्धस्य पुत्रम् आमन्त्रया-
मास विचारिन्निति) प्रसिद्ध है उसने निश्चल ब्रह्म को जानने वाले कबन्ध के पुत्र [काबन्धि-
क० १० ] को हे विचारिन् ! ऐसा कहकर बुलाया-( भगो इति ह अस्मै प्रतिश्रुतं
प्रतिशुश्राव ) [ काबन्धि बोला ] हाँ भगवन् ! मैंने इस विचार को सुन लिया । ( अश्वः
शम्येत इति ) [कि] अश्व [अग्नि] शान्त हो जाये । (तथा इति) ऐसा ही हो । (सः खलु
शान्त्युदकम् आथर्वणीभिः च आङ्गिरसोभिः च आततैः मातृनामभिः वास्तोष्पत्यैः
चकार इति) उसने तब निश्चल ब्रह्म वाली और पूर्ण ज्ञान वाली ऋचाओं के साथ विस्तार
वाले प्रमाणकर्त्ताओं के नाम वाले और गृहपति वाले व्यवहारों से शान्ति के जल को बनाया,
( शमयति ) और [ उसे ] शान्त किया । ( तस्य ह स्नातस्य अभि-उक्षितस्य अश्वस्य
सर्वेभ्यः रोमशमरेभ्यः अङ्गाराः आ-अशीर्यन्त ) उस शुद्ध किये हुये और भले प्रकार
सींचे हुये अश्व [ अग्नि ] के सब रोम कूपों से अङ्गारे निकल पड़े । ( सः अश्वः तुष्टः
रमु क्रीडायां-क्थन्+तृ प्लवनसंतरणयोः-खच् 'मुम् च । रथैः रमणीयपदार्थै-
स्तरति येन तत् ( शंयुम् ) कंशंभ्यां बभयुस्तितुतयः ( पा० ५। २ । १३८ )
शं-युस् मत्यर्थे, सकारः पदत्वार्थः । शान्तिमन्तम् ( आथर्वणम् ) निश्चलब्रह्म-
वेत्तारम् ( कबन्धस्य ) गो० पू० २। १० । मुनिविशेषस्य ( रोमशमरेभ्यः )
लस्य रः । रोमशमलेभ्यः । रोममलकूपेभ्यः । ( अङ्गाराः ) अङ्गमदिमन्दिभ्यः
अ'रन् ( उ० ३ । १३४) अगि गतौ-आरन् । निर्धूमाग्नयः ( आशीर्यन्त )
१. 'क्थन्' उ० २।२ एवं खच् प्रत्यय अष्टा० ३ । २ । ४६ से हुआ है ॥ सम्पा० ॥
क

कण्डिका १९ ॥

Page 152Permalink

११४ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० १९ ॥
नमस्कारं चकार आंथर्वणाय शंयुं नमः यः मा यज्ञम् अचीक्लृपत् इति ) उस अश्व
[ अग्नि ] ने संतुष्ट होकर नमस्कार किया—निश्चल ब्रह्म को जानने वाले शंयु [ शांतिमान
मुनि ] को नमस्कार हो, जिसने मुझे यज्ञ के लिये समर्थ बनवाया है। ( अतः अन्ये
ब्राह्मणाः ह वै लघुसम्भारातमाः भविष्यन्ति ) इस [ कर्म ] से दूसरे ब्रह्मज्ञानी लोग
हलके बोझ वाले होंगे, ( ते आदित्यस्य पदे अनडुहः वत्सस्य अजस्य श्रवणस्य
ब्रह्मचारिणः [ पदम् ] वै आ-धास्यन्ति ) वे सूर्य के पद में जीवन पहुँचाने वाले,
निवास कराने वाले, प्रेरणा कराने वाले, सुनने वाले ब्रह्मचारी के [ पद को ] स्थापित
करेंगे। ( एतत् वै आदित्यस्य पदम् यत् भूमिः तया एव पदे [ पदम् ] आहितं
भविष्यति इति ) यही सूर्य का पद है जो भूमि है, उसके साथ ही पद में [ पद ]
स्थापित होगा [ अग्नि को भूमि पर हवन कुंड में रक्खे ] । ( अश्वे अग्नौ प्रणीयमाने स
ब्रह्मा, अन्वरब्धं यजमानं वाचयति-यत् अक्रन्दः प्रथमं जायमानः इति पंच ) अश्व
अर्थात् अग्नि के संस्कार होते हुये पर वह ब्रह्मा अनुष्ठान करते हुये यजमान से बुलवाता
है-[ हे अश्व ! ] जो तूने उत्पन्न होते हुये पहिले शुद्ध किया है इन पांच को [ यह प्रतीक
ऋग्वेद १ । १६३ । १-५ की है-देखो क० २ । ] ( तं ब्राह्मणाः उपवहन्ति तत् ब्रह्मा
उपाकुरुते ) उस [ यजमान ] को ब्राह्मण समीप लाते हैं और तब ब्रह्मा [ उसका ]
संस्कार करता है। ( एषः ह वै विद्वान् सर्ववित् ब्रह्मा यत् भृग्वङ्गिरोवित् इति
ब्राह्मणम् ) यही विद्वान् सब जानने वाला ब्रह्मा है जो प्रकाशमान ज्ञानों का जानने
वाला [ अर्थात् चतुर्वेदी पुरुष ] है, यह ब्राह्मण है ॥ १८ ॥
भावार्थः-यज्ञ में ऋग्वेदी, यजुर्वेदी, और सामवेदी अलग अलग अपना काम
करें और चतुर्वेदी आप्त विद्वान् पुरुष ब्रह्मा का आसन ग्रहण करके सब कार्य करावे ।
देखो गो० पू० ५ । १९, तथा निरुक्त १ । ८ में लिखा है-"ब्रह्मा को जाते जाते विद्यां वदति
ब्रह्मा सर्वविद्यः सर्वं वेदितुमर्हति । ब्रह्मा परिवृढः श्रुततः" एक ब्रह्मा उत्पन्न हुये
प्रत्येक कर्म में विद्या को बताता है, ब्रह्मा सब विद्याओं वाला होता है, अतः सब कुछ जानने
में समर्थ होता है एवं वह वेदज्ञान के कारण से बढ़ा हुआ = समुन्नत होता है ॥ १८ ॥
कण्डिका १९ ॥
देवाश्च ह वा असुराश्चास्पर्द्धन्त ते देवा इन्द्रमब्रुवन्निमं नस्तावद्यज्ञं गोपाय
आङ्+शॄ हिंसायां—कर्मणि लङ् । विशीर्णा अभवन् (शंयुम्) शंयवे (अचीक्लृपत् )
कृपू सामर्थ्ये—लुङि चङि रूपम् । समर्थं कारितवान् ( अनडुहः ) सर्वधातुभ्योऽसुन्
( उ० ४ । १८९ ) अनं प्राणने—असुन् । क्विप् च ( पा० ३ । २ । ७६ ) अनस्+वह
प्रापने—क्विप्, अनसो डश्च । अनसः प्राणस्य जीवनस्य वा वाहकस्य प्रापकस्य
( वत्सस्य ) वृत्तृवदिवचिवसि० ( उ० ३ । ६२ ) वस निवासे—स प्रत्ययः । निवास-
कस्य ( अजस्य ) अज गतिक्षेपणयोः—अच् । प्रेरकस्य ( श्रवणस्य ) श्रवणशीलस्य
( आहितम् ) स्थापितम् ( प्रणीयमाने ) संस्क्रियमाणे ( अन्वारब्धम् ) कृतानुष्ठा-
नम् ( उपाकुरुते ) संस्करोति ॥

ब्राह्मणाच्छंसीया, द्वितीयं वरं वृणीष्वेति वृणा इति स वरमवृणीतास्यामेव मां

Page 153Permalink

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २। क० १९॥ ११५
यावदसुरैः संयतामहा इति, स वै नस्तेन रूपेण गोपाय येन नो रूपेण भूयिष्ठं
छादयसि येन शक्ष्यसि गोप्तुमिति, स ऋग्वेदो भूत्वा पुरस्तात्परीत्योपातिष्ठत्तं
देवा अब्रुवन्नन्यत्तद्रूपं कुरुष्व नैतेन नो रूपेण भूयिष्ठं छादयसि नैतेन शक्ष्यसि
गोप्तुमिति, स यजुर्वेदो भूत्वा पश्चात्परीत्योपातिष्ठत्तं देवा अब्रुवन्नन्यत्तद्रूपं
कुरुष्व नैतेन नो रूपेण भूयिष्ठं छादयसि नैतेन शक्ष्यसि गोप्तुमिति, स सामवेदो
भूत्वा उत्तरतः परीत्योपातिष्ठत् तं देवा अब्रुवन्नन्यदेव तद्रूपं कुरुष्व नैतेन नो
रूपेण भूयिष्ठं छादयसि नैतेन शक्ष्यसि गोप्तुमिति, स इन्द्र उष्णीषी ब्रह्मवेदो
भूत्वा दक्षिणतः परीत्योपातिष्ठत्तं देवा अब्रुवन्नेतत्तद्रूपं कुरुष्वैतेन नो रूपेण
भूयिष्ठं छादयस्येतेन शक्ष्यसि गोप्तुमिति, तद्यदिन्द्र उष्णीषी ब्रह्मवेदो भूत्वा दक्षि-
णतः परीत्योपातिष्ठत्तद् ब्रह्माऽभवत्तद्ब्रह्मणो ब्रह्मत्वं तद्वा एतदथर्वणो रूपं यदु-
ष्णीषी ब्रह्मा, तं दक्षिणतो विश्वेदेवा उपासीदंस्तं यद्दक्षिणतो विश्वेदेवा उपा-
सीदंस्तत्स॒दस्योऽभवत्तत्सदस्यस्य सदस्यत्वं बलेहं वा एतद् बलगुंपजायते यत्स-
दस्य ओमयनो वै व्रजस्य बहुलतरं व्रजं विदन्ति, घोरा वा एषा दिग्दक्षिणा
शान्ता इतरास्तद्यानि स्तुतानि ब्रह्माऽनुमन्त्रयते मनसैव तानि सदस्यो जनदि-
त्येतां व्याहृतिं जपन् चेत्यात्मानं जनयति न जित्यात्मानमपित्वे दधाति, तं देवा
अब्रुवन्वरं वृणीष्वेति वृणा इति, स वरमवृणीतास्यामेव मां होत्रायामिन्द्रभूतं
पुनन्त स्तुवन्तः शंसन्तः तिष्ठेयुरिति तं तस्यामेव होत्रायामिन्द्रभूतं पुनन्त स्तुवन्तः
शंसन्तोऽतिष्ठंस्तं यत्तस्यामेव होत्रायामिन्द्रभूतं पुनन्त स्तुवन्तः शंसन्तोऽतिष्ठंस्तद्
ब्राह्मणाच्छंस्यभवत्तद्ब्राह्मणाच्छंसिनो ब्राह्मणाच्छंसित्वं सैषेन्द्री होत्रा यद्
ब्राह्मणाच्छंसीया, द्वितीयं वरं वृणीष्वेति वृणा इति स वरमवृणीतास्यामेव मां
होत्रायां वायुभूतं पुनन्त स्तुवन्तः शंसन्तस्तिष्ठेयुरिति तं तस्यामेव होत्रायां वायु-
भूतं पुनन्तः स्तुवन्तः शंसन्तोऽतिष्ठंस्तं यत्तस्यामेव होत्रायां वायुभूतं पुनन्तः
स्तुवन्तः शंसन्तोऽतिष्ठंस्तत् पोता ऽभवत्तत् पोतुः पोतृत्वं सैषा वायव्या होत्रा यत्
पोत्रीया, तृतीयं वरं वृणीष्वेति वृणा इति स वरमवृणीतास्यामेव मां होत्राया-
मग्निभूतमिन्धानाः पुनन्तः स्तुवन्तः शंसन्तस्तिष्ठेयुरिति तन्तस्यामेव होत्राया-
मग्निभूतमिन्धानाः पुनन्तः स्तुवन्तः शंसन्तोऽतिष्ठंस्तं यत्तस्यामेव होत्रायामग्नि-
भूतमन्धानाः पुनन्तः स्तुवन्तः शंसन्तोऽतिष्ठंस्तदाग्नीध्रोऽभवत्तदाग्नीध्रस्याग्नी-
ध्रत्वं सैषाग्नेयी होत्रा यदाग्नीध्रीयेति ब्राह्मणम् ॥ १६ ॥
कण्डिका १९ ॥ आख्यायिका—असुरों से इन्द्र द्वारा देवताओं की
रक्षा और अग्न्याधान ॥
( देवाः च ह वै असुराः च अस्पर्धन्त ) देवता और असुर लड़ने लगे । ( ते
देवाः इन्द्रम् अब्रुवन् इमं नः यज्ञं तावत् गोपाय, यावत् असुरैः संयतामहै इति )
१६—( गोपाय ) रक्ष ( संयतामहै ) यती प्रयत्ने-लोट् । संग्रामं करवामहै ।

Page 154Permalink

११६ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० १९ ॥
वे देवता इन्द्र से बोले—इस हमारे यज्ञ की तब तक रक्षा कर, जब तक हम असुरों से लड़ें ।
( सः वै नः तेन रूपेण गोपाय येन रूपेण नः भूयिष्ठं छादयसि येन गोप्तुं शक्ष्यसि
इति ) सो तू हमें उस रूप से बचा जिस रूप से तू हमें बहुत बहुत छिपाता है और जिससे
तू रक्षा कर सकता है । ( सः ऋग्वेदो भूत्वा पुरस्तात् परीत्य उपातिष्ठत् ) वह
[ इन्द्र ] ऋग्वेद होकर पूर्व ओर से घूम कर पास बैठ गया [ देखो कण्डिका १८ ] ।
( तं देवाः अब्रुवन् अन्यत् तत् रूपं कुरुष्व एतेन रूपेण नः भूयिष्ठं न छादयसि न
एतेन गोप्तुं शक्ष्यसि इति ) उससे देवता बोले—दूसरा वह रूप कर, इस रूप से तू हमें
बहुत बहुत नहीं छिपाता है और न इससे तू बचा सकता है ।
( सः यजुर्वेदः भूत्वा पश्चात् परीत्य उपातिष्ठत् ) वह यजुर्वेद हो कर
पश्चिम ओर से घूम कर पास बैठ गया । ( तं देवाः अब्रुवन् अन्यत् तत् रूपं कुरुष्व
एतेन रूपेण नः भूयिष्ठं न छादयसि न एतेन गोप्तुं शक्ष्यसि इति ) उससे देवता
बोले—दूसरा वह रूप कर, इस रूप से तू हमें बहुत बहुत नहीं छिपाता है और न इससे
तू बचा सकता है । ( स सामवेदः भूत्वा उत्तरतः परीत्य उपातिष्ठत् ) वह सामवेद
होकर उत्तर की ओर से घूमकर पास बैठ गया । ( तं देवा अब्रुवन् अन्यत् एव तत् रूपं
कुरुष्व एतेन रूपेण नः भूयिष्ठं न छादयसि न एतेन गोप्तुं शक्ष्यसि इति ) उससे
देवता बोले—दूसरा ही वह रूप कर, इस रूप से तू हमें बहुत बहुत नहीं छिपाता है और
न इससे तू बचा सकता है । ( सः उष्णीषी इन्द्रः ब्रह्मवेदः भूत्वा दक्षिणतः परीत्य
उपातिष्ठत् ) वह पगड़ी वाला इन्द्र ब्रह्मवेद [ चारों वेदों का समूह ] होकर दक्षिण की
ओर से घूम कर पास बैठ गया । ( तं देवाः अब्रुवन् एतत् तत् रूपं कुरुष्व एतेन रूपेण
नः भूयिष्ठं छादयसि एतेन गोप्तुं शक्ष्यसि इति ) उससे देवता बोले -इससे वह
रूप कर, इस रूप से तू हमें बहुत बहुत छिपाता है और इससे बचा सकता है । ( तत्
यत् उष्णीषी इन्द्रः ब्रह्मवेदः भूत्वा दक्षिणतः परीत्य उपातिष्ठत्, तत् ब्रह्मा
अभवत् तत् ब्रह्मणः ब्रह्मत्वम्, तत् वै एतत् अथर्वणः रूपम् यत् उष्णीषी ब्रह्मा )
वह जो पगड़ी वाला इन्द्र ब्रह्मवेद [ चारों वेदों का समूह ] हो कर दक्षिण की ओर से
घूम कर पास बैठ गया वह ब्रह्मा हो गया. वह ब्रह्मा का ब्रह्मपन है, वही यह अथर्वा
[ निश्चल ब्रह्म ] का रूप है जो पगड़ी वाला ब्रह्मा है [ अर्थात् सब वेद जानने वाला
ब्रह्मा होता है—क० १८ ] ।
( तं दक्षिणतः विश्वेदेवाः उपासीदन् ) उसके दक्षिण ओर सब देवता बैठ
गये । ( तं दक्षिणतः यत् विश्वेदेवाः उपासीदन् तत् सदस्यः अभवत् तत् सदस्यस्य
( छादयसि ) वेष्टयसि ( उष्णीषी ) उष्णीष—इनिः । शिरोवेष्टनवान् ( ब्रह्मवेदः )
चतुर्वेदसमूहः ( ब्रह्मा ) चतुर्वेदवेत्ता ( अथर्वणः ) निश्चलब्रह्मणः ( विश्वेदेवाः )
सर्वे याजकाः ( उपासीदन् ) षद्लृ विशरणगत्यवसादनेषु—लङ् । उपातिष्ठन्
( सदस्यः ) सदस्—यत् । सभायां साधुः ( बलेः ) उपहारात् । पूजनद्रव्यात्