गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
by महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी
Source: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (origin)
Page 141 of 600
Read in contextगोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० १४ १०३
और यह सब जीव होते हैं, जो [ जीव ] सोम रस को न पीने वाले से, और जो सुरा
[ मद्य ] पीने वाले से, और जो वेद मार्ग से अलग किये हुये सोम यज्ञ कराने वाले
ब्राह्मण से यज्ञ कराते हैं, (तं प्रातः समित्पाणयः उपोदेयुः, भवन्तम् उपयामः इति )
उस [ प्रसिद्ध विद्वान् ] के पास प्रातः काल [ यज्ञ के लिये ] समिधा हाथ में लिये हुये
जावें [ और कहें ] हम आपके पास आये हैं। ( किमर्थम् इति ) [ वह कहे ] किस
लिये (यान् एव तान् प्रश्नान् नः भवान् ह्यः अपृच्छत् तान् एव नः भवान्
व्याचक्षीत इति ) जिन ही उन प्रश्नों को हमसे आप ने पूछा है, उनको ही हमें
आप बताइये । ( तथा इति ) [ उन्होंने कहा ] ऐसा ही हो । ( तेभ्यः एतान्
प्रश्नान् व्याचष्टे ) [और] उनको यह सब प्रश्न बताये । ( तत् येन ह वै इदं विद्यमानं
च अविद्यमानं च अभिनिदधाति तत् ब्रह्म ) सो जिस करके यह वर्तमान और
अवर्तमान [ भूत और भविष्य ] सब ओर से धारण किया जाता है वह ब्रह्म है । ( तत्
यः वेद सः अधीयानः ब्राह्मणः अधीत्य आचक्षते इति ब्राह्मणम् ) उसको जो
जानता है वह पढ़ा हुआ ब्राह्मण है, [ ऐसा ] पढ़ करके ही वे लोग कहते हैं—यह ब्राह्मण
[ ब्रह्मज्ञान ] है ॥ १३ ॥
भावार्थः—अश्लील कुमार्गी पुरुष से यज्ञ न कराना चाहिये किन्तु वेदज्ञानी सुशील
विद्वान् से यज्ञ कराया जावे ॥ १३ ॥
कण्डिका १४ ॥
अथातो देवयजनान्यात्मा देवयजनं श्रद्धा देवयजनमृत्विजो देवयजनं
भौमं देवयजनं तद्वा एतदात्मा देवयजनं यदुपध्यायच्छमानो वाऽनुपध्यायच्छमानो
वा शरीरमभिवसत्येष यज्ञ एष यजत एतं यजन्त्वेतद्देवयजनमथैतत् श्रद्धा देवय-
जनं यदैव कदाचिदादद्यात् श्रद्धा त्वेवैनं नातीयात्तद्देवय जनमथैतदृृत्विजो देवयजनं
यत्र क्वचिद् ब्राह्मणो विद्यावान् मन्त्रेण करोति तद्देवयजनमथैतद्भोमं देवयजनं
यत्रापस्तिष्ठन्ति यत्र स्यन्दन्ति प्रतद्वहन्त्युद्वहन्ति तद्देवयजनं यत्समं समूलमविदग्धं
प्रतिष्ठितं प्रागुदक्प्रवणं समं समास्तीर्णमिव भवति यस्य १श्वभ्र ऊर्मो वृक्षः पर्व्वतो
नदी पन्था वा पुरस्तात्स्यान्न देवयजनमात्रं पुरस्तात्पर्य्यवशिष्येनोत्तरतोऽग्नेः
पर्य्युपासीरन्निति ब्राह्मणम् ॥ १४ ॥
१३—(प्रवचनानि ) प्रकृष्टवाक्यानि (असोमपम् ) न सोमरसपान-
कर्त्तारम् (सुरापम् ) मद्यपानकर्त्तारम् (विच्छिन्नम् ) वेदमार्गेण वियुक्तम् ( तम् )
प्रसिद्धं विद्वांसम् (उपोदेयुः ) उप+उद्+आ+इयुः, इण् गतौ—विधिलिङ् ।
प्राप्नुयुः । (व्याचक्षीत) भवान् विवृणोतु (विद्यमानम्) वर्त्तमानम् (अविद्यमानम् )
अवर्त्तमानं भूतं भविष्यं च (अभिनिदधाति ) अभिनिधीयते (अधीत्य ) पठित्वा ॥
१. पू. सं. “ श्वभ्रकूमंः” इति पाठः ॥ सम्पा० ॥