Skip to content
SarvaKosh
Back to the archive

बौधायन धर्मसूत्र (विवरण टीका व हिन्दी अनुवाद)

Baudhayana Dharmasutra Hindi

by महर्षि बौधायन

Source: Baudhayana Dharmasutram with Vivarana & Hindi Translation by Dr. Umesh Chandra Pandey (origin)

DevanagariHindipublished486 pages

प्रथमः खण्डः ] द्वितीयप्रश्ने प्रथमोऽध्यायः १५५

Page 207Permalink

प्रथमः खण्डः ] द्वितीयप्रश्ने प्रथमोऽध्यायः १५५

मतिपूर्वं घ्नतस्तस्य निष्कृतिर्नोपलभ्यते ॥ ६ ॥

अनु०- इस सन्दर्भ में निम्नलिखित पद्य उद्धृत किया जाता है—
जो व्यक्ति अनजान में ही ब्राह्मण की हत्या करता है वह धर्मानुसार पापमुक्त हो जाता है। ऋषियों ने अनजान में ही ब्राह्मणवध करने पर उस व्यक्ति के लिए दोष से मुक्ति का विधान किया है, किन्तु जानबूझ कर वध करने वाले व्यक्ति को पाप से मुक्ति नहीं मिलती ॥ ६ ॥

टि०- मनु का कथन भी द्रष्टव्य है कि जानबूझकर ब्राह्मण की हत्या करने पर इस पाप से मुक्ति का उपाय नहीं है।

अमत्या ब्राह्मणमिति ब्राह्मणोऽयमित्यविज्ञाय हननमुच्यते। अमतिपूर्वकं इत्यनेन 'च ब्राह्मणोऽयमिति निश्चितेऽपि प्रमादकृतं हननम् ॥

आह च मनुः—
कामतो ब्राह्मणवधे निष्कृतिर्न विधीयते ॥ इति ॥

तथा—
कामकारकृतेऽप्याहुरेके श्रुतिनिदर्शनात् ॥ ६ ॥

अथ ब्राह्मणविषयहिंसायामेवं प्राग्भाविषु व्यापारेषु प्रायश्चित्तमाह—

अपगूर्य चरेत्कृच्छ्रमतिResponse to the above in Devanagari text strictly follows this transcription:

अपगूर्य चरेत्कृच्छ्रमतिकृच्छ्रं निपातने ।
कृच्छ्रं चान्द्रायणं चैव लोहितस्य प्रवर्त्तने ॥
तस्मान्नैवाऽपगुरेत न च कुर्वीत शोणितमिति ॥ ७ ॥

अनु०- ब्राह्मण को मारने के लिए हाथ उठाने पर कृच्छ्र व्रत करे, प्रहार करने पर अतिकृच्छ्र व्रत करे और मार कर खून निकालने पर कृच्छ्र तथा चान्द्रायण व्रत करे अतएव ब्राह्मण के ऊपर न तो हाथ उठावे और न उस पर प्रहार कर उसका रुधिर बहावे ॥ ७ ॥

टि०- अपगूरण मारने के लिए प्रयत्न करने को कहते हैं। द्रष्टव्य-गौतमधर्मसूत्र पृ० २१८ में ब्राह्मण के ऊपर हथियार उठाने पर सो वर्ष ओर देने पर सहस्र वर्षं तक स्वर्ग की प्राप्ति न होने का उल्लेख है।

कथं पुनरवगम्यः—ब्राह्मणापगोरणादिष्वेवैतानि प्रायश्चित्तानीति ?
उच्यते—निषेधस्तावद्ब्राह्मणविषय एवोपलभ्यते—'तस्माद्ब्राह्मणाय नाऽपगु-
रेत न निहन्यान्न लोहितं कुर्यात्' इति। यत्र च निषेधः, प्रायश्चित्तेनाऽपि
तत्रस्थेन भवितव्यम्। अपगूरणं नाम हिंसाऽर्थमुद्यमः। अप्रसृष्टमन्यत् ॥ ७ ॥

नव समा राजन्यस्य ॥ ८ ॥

Page 208Permalink
१५६बौधायन-धर्मसूत्रम्[ प्रायश्चित्तम्

अनु०—क्षत्रिय की हत्या करने पर नौ वर्ष का प्रायश्चित्त करे ॥ ८ ॥

टि०—यह स्पष्ट कर देना उचित है कि क्षत्रिय के वध पर नौ वर्ष तक उपयुक्त ब्राह्मण वध काम प्रायश्चित्त करना विहित है या सामान्य ब्रह्मचर्य व्रत का । गोविन्दस्वामी की व्याख्या के अनुसार "प्रागुक्तं ब्रह्महत्याव्रतं चरेत्" ब्यूह्लर ने अपने अनुवाद में सामान्य ब्रह्मचर्य व्रत से ही तात्पर्य लिया है । इस संबन्ध में गौतमधर्मसूत्र में कहा गया है कि क्षत्रिय की हत्या करने पर छः वर्ष तक सामान्य ब्रह्मचर्य का व्रत करे तथा एक सहस्र गौ एक सांड के साथ दान करे । २२।१४ पृ० २२४ ।

वध इति शेषः । नव संवत्सरान् राजन्यस्य वधे प्रागुक्तं ब्रह्महत्याव्रतं चरेदिति ॥ ८ ॥

तिस्रो वैश्यस्य ॥ ९ ॥

अनु०—वैश्य की हत्या करने पर तीन वर्ष का प्रायश्चित्त करे ॥ ९ ॥

टि०—इस सूत्र कि व्याख्या में गोविन्दस्वामी ने तीन वर्ष तक ब्रह्मचर्य का आचरण करने का ही नियम ग्रहण किया है ।

संवत्सरत्रयं प्रागुक्तं ब्रह्मचर्यचरणम् ॥ ९ ॥

संवत्सरं शूद्रस्य स्त्रियाश्च ॥ १० ॥

अनु०—शूद्र का और स्त्री का वध करने पर एक वर्ष का प्रायश्चित्त करे॥१०॥

टि०—यहां सूत्र के 'च' शब्द से गोविन्दस्वामी ने यह अर्थ भी ग्रहण किया है कि गुणहीन क्षत्रिय और वैश्य के वध का भी यही प्रायश्चित्त समझना चाहिए ।

शूद्रं हत्वा संवत्सरं प्रायश्चित्तमित्यनुवर्तते । चशब्दः क्षत्रियवैश्ययोरपि निर्गुणयोर्हनने एतदेव प्रायश्चित्तमिति दर्शयितुम् ॥ १० ॥

ब्राह्मणवदात्रेय्याः ॥ ११ ॥

अनु०—ऋतुस्नान की हुई स्त्री के वध के समान ही प्रायश्चित्त होता है ॥११॥

टि०—रजस्वला, ऋतुस्नाता स्त्री को आत्रेयी कहते हैं । जिस वर्ण की ऐसी आत्रेयी का वध किया हो उस वर्ण के पुरुषवध के लिए विहित प्रायश्चित्त होता है । गौतम० 'आत्रेय्या चैवम्' २२।१२ ॥

आत्रेयी आपन्नगर्भा । तथा वसिष्ठो निब्रूते—'रजस्वलामृतुस्नातामात्रेयीमाहुः । अत्र होप्यदपत्यं भवति' इति । ब्राह्मणग्रहणं च प्रदर्शनार्थम् । स्वजातीयात्रेय्या वधे स्वजातीयपुंवधवत् प्रायश्चित्तमित्यतिदेशः । विगुणसगुणविभागोऽपि द्रष्टव्यः । सगुणहननप्रायश्चित्तं सगुणाहनन एवाऽतिदिश्यते

प्रथमः खण्डः ] द्वितीयप्रश्ने प्रथमोऽध्यायः १५७

Page 209Permalink

प्रथमः खण्डः ] द्वितीयप्रश्ने प्रथमोऽध्यायः १५७

^१एवमिति । आत्रेय्या अपि दण्डप्रकरणे पुनर्ब्रह्महत्यादिषु यदभिहितं तेन एतेषां विकल्पव्यवस्थासमुच्चया हन्तृहन्द्यमानगुणापेक्षया वेदितव्याः ॥ ११ ॥

गुरुतल्पगस्तप्ते लोहशयने शयीत ॥ १२ ॥

**अनु०—**गुरुपत्नी का संभोग करने वाला जलती हुई लोहे की शय्या पर लेट कर जीवन समाप्त कर दे ॥ १२ ॥

**टि०—**तल्प का लाक्षणिक अर्थ यहाँ पत्नी से है । गुरु पत्नीगमन का पाप मृत्यु के उपरान्त ही दूर होता है । इसके लिए प्रायश्चित्त मरण ही विहित है ।

अत्र तल्पशब्देन शयनवाचिना भार्या लक्ष्यते । तया यो मैथुनमाचरति स गुरुतल्पगः । मरणान्तिकं चैतत्प्रायश्चित्तम् । एवं कृतवतो ह्यस्मिन् लोके प्रत्यापत्तिर्न विद्यते । मरणात्तु पूतो भवति । अतोतस्यौर्ध्वदैहिकमपि ज्ञातिभिरस्य कर्तव्यम् । अन्यत्राऽपि मरणान्तिके दण्डे प्रायश्चित्ते चैतद् द्रष्टव्यम् ॥ १२ ॥

इदमन्यत्तस्यैव प्रायश्चित्तम्—

सूर्मिं ज्वलन्तीं वा श्लिष्येत् ॥ १३ ॥

**अनु०—**अथवा जलती हुई लोहे की स्त्रीप्रतिमा आलिंगन कर मृत्यु प्राप्त करे ॥ १३ ॥

सूर्मिशब्देनाऽयस्मयी स्त्रीप्रतिकृतिरुच्यते । इदमपि मरणान्तिकमेव ॥ १३ ॥

लिङ्गं वा सवृषणं परिवास्याऽञ्जलावाधाय दक्षिणाप्रतीच्योर्दिशोरन्तरेण गच्छेद्रा निपतनात् ॥ १४ ॥

**अनु०—**अथवा अण्डकोष के सहित लिंग को तब काटकर उसे अंजलि पर रख कर दक्षिण और पश्चिम दिशा के मध्य नैऋत्य कोण को तक चलता रहे जब तक गिरकर उसकी मृत्यु न हो जाय ॥ १४ ॥

रूपाण्यपरिहरन्नित्यभिप्रायः । परिवास्य छित्त्वा । एतत्प्रायश्चित्तत्रयं बुद्धिपूर्वविषयम् । सम्भवापेक्षश्च विकल्पः ॥ १४ ॥

स्तेनः प्रकीर्य केशान् सैध्रकं मुसलमादाय स्कन्धेन राजानं गच्छेदनेन मां जहीति तेनैनं हन्यात् वधे मोक्षो भवति ॥ १५ ॥

अनु०—( ब्राह्मण का स्वर्ण चुरानेवाला ) चोर अपने केशों को बिखराकर, कन्धे पर सैन्ध्रक के काठ का मूसल लेकर राजा के समीप जावे और कहे मुझे


१. एवमस्वामिदण्डप्रकरणे इति क. घ. पु.

Page 210Permalink
१५८बौधायन-धर्मसूत्रम्[ प्रायश्चित्तम्

मारिए। राजा उस मूसल से उस पर प्रहार करे, मृत्यु हो जाने पर उस पाप से मुक्ति हो जाती है ॥ १५ ॥

ब्राह्मणस्वर्णं हरति बलेन वञ्चनया चौर्येण वा यो ब्राह्मणः स स्तेन इति गीयते । तस्यैतत्प्रायश्चित्तम्—प्रकीर्य केशानित्यादि । सैध्रको दृढदारुनिर्मितः । सैध्रकं मुसलं स्कन्धेनाऽऽदाय राजानं गच्छेदिति सम्बन्धः ॥ १५ ॥

अथेदानीं स्तेनशासनमपि राज्ञ ¹आवश्यकमित्येतत्प्रदर्शयितुं तदशासने दोषमाह—

अथाऽप्युदाहरन्ति—

स्कन्धेनाऽऽदाय मुसलं स्तेनो राजानमन्वियात् ।
अनेन शाधि मां राजन् क्षत्रधर्ममनुस्मरन् ॥
शासने वा विसर्गे वा स्तेनो मुच्येत किल्बिषात् ।
अशासनात्तु तद्राजा स्तेनादाप्नोति किल्विषमिति ॥ १६ ॥

**अनु०—**धर्मशास्त्रज्ञ इस सम्बन्ध में निम्नलिखित पद्य उद्धृत करते हैं—
चोर कन्धे पर मूसल लेकर राजा के समीप जाय और कहे कि हे राजन्, क्षत्रिय के धर्म का स्मरण कर इससे मुझे दण्ड दीजिए। यदि राजा उसे दण्ड दे या छोड़ दे तो वह पाप से मुक्त हो जाता है। किन्तु यदि राजा दण्ड न दे तो वह पाप राजा के ऊपर ही पहुंच जाता है ॥ १६ ॥

**टि०—**द्रष्टव्य मनु० ७।११५-१३६ ।
शासनं वधः । विसर्गो मोक्षः । किल्विषं पापम् ॥ १६ ॥


सुरां पीत्वोष्णया कायं दहेत् ॥ १७ ॥

**अनु०—**सुरा पीने पर उसी प्रकार की खोलती हुई सुरा का पान कर शरीर को जलावे ॥ १७ ॥

**टि०—**जानबूझ कर सुरापान करने पर मृत्यु होने पर ही पाप से मुक्ति होती है।

यज्जातीयस्य या सुरा प्रतिषिद्धा तयैवोष्णया अग्निवर्णया पीतया कायं दहेत् । ब्राह्मणस्य सर्वा प्रतिषिद्धा । अत एव हि सर्वां सुरां समतयैवैकत्वेन निदर्शयति—

सुरां पीत्वा द्विजो मोहादग्निवर्णां सुरां पिबेत् ॥ इति ॥

मरणांन्तिकमेतन्मतिपूर्वके ॥ १७ ॥


अमत्या पाने कृच्छ्राब्दपादं चरेत्पुनरुपनयनं च ॥ १८ ॥


१. विहितमिति घ. पु.
२. See. मनु. ८. १३५, १३६.

प्रथमः खण्डः ] द्वितीयप्रश्ने प्रथमोऽध्यायः १५९

Page 211Permalink

प्रथमः खण्डः ] द्वितीयप्रश्ने प्रथमोऽध्यायः १५९

अनु०—अनजान में ही सुरा पान करने पर तीन मास तक कृच्छ्र व्रत करे और पुनः उपनयन संस्कार करावे ॥ १८ ॥
टि०—द्रष्टव्य-मनु० ११।१५१ ।
वपनं मेखला दण्डो भैक्षचर्या व्रतानि च ।
निवर्तन्ते द्विजातीनां पुनस्संस्कारकर्मणि ॥

कृच्छ्राब्दपादः संवत्सरप्राजापत्यचतुर्भागः । ब्रह्महत्यादिषूक्तैः प्रायश्चित्तैः ब्राह्मण एवाऽधिक्रियते नाऽन्यः । कुत एतत् ? ब्रह्महत्यादिभिः पतति यः । तद्वा कथमिति चेत् ? पञ्चाग्निविद्यायां दर्शनात् तत्र ह्युक्तं 'यथैव न प्राक्सत्वत्तः पुरा विद्या ब्राह्मणान् गच्छति' इति प्रक्रम्य 'तदेष श्लोकः—स्तेनो हिरण्यस्य सुरां पिबंश्च गुरोस्तल्पमावसंन् ब्रह्महा च । एते पतन्ति चत्वारः पञ्चमश्चाऽऽचरंस्तैरिति ॥ अथ ह य एतानेवं पञ्चाग्नीन्वेद न सह तैरप्याचरन् पाप्मना लिप्यते' इत्यादि ॥

आह च मनुः—
अतोऽन्यतममास्थाय विधिं विप्रस्समाहितः ।
ब्रह्महत्याकृतं पापं व्यपोहत्यात्मवत्तया ॥ इति ॥

तथा सुरायामपि
अथवैका न पातव्या तथा सर्वा द्विजोत्तमैः ॥ इति ॥

तथा—सुवर्णस्तेयकृद्विप्रो राजानम्¹ ॥ इति ॥
एवमन्यान्यपि स्मृतिलिङ्गानि 'ब्राह्मणो ब्राह्मणं घातयित्वा' इत्यादीनि द्रष्टव्यानि ॥ १८ ॥

अथ पुनरुपनयने विशेषमाह—
²वपनव्रतनियमलोपश्च पूर्वानुष्ठितत्वात् ॥ १९ ॥

अनु०—दूसरे उपनयन संस्कार में पहले किये गये संस्कार के केशवपन, सावित्र व्रत, भिक्षाचरण आदि नियमों को छोड़ा जा सकता है ॥ १९ ॥

व्रतं सावित्रव्रतम् । नियमो भिक्षाचरणम् । चशब्दात् मेखलादण्डधारणमपि गृह्यते । तत्र हेतुः—पूर्वानुष्ठितत्वात् कृतस्य करणासम्भवादित्यर्थः ॥१९॥


१. अभिगम्यतु । स्वकर्म ख्यापयन् ब्रूयान्मां भवाननुशास्त्विति इति श्लोकशेषः ।
२. वपनं मेखला दण्डो भैक्षचर्या व्रतानि च ।
निवर्तन्ते द्विजातीनां पुनस्संस्कारकर्मणि ॥ इति मनु० ११.१५१,

Page 212Permalink

१६० | बौधायन-धर्मसूत्रम् | [ प्रायश्चित्तम्

अथाप्युदाहरन्ति-
अमत्या वारुणीं पीत्वा प्राश्य मूत्रपुरीषयोः ।
ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः पुनस्संस्कारमर्हति ॥ २०॥

अनु०— इस सम्बन्ध में निम्नलिखित पद्य उद्धृत किया जाता है—
अनजान में ही वारुणी नाम की सुरा का पान करने पर या मूत्र या मल खा लेने पर ब्राह्मण, क्षत्रिय और वैश्य का पुनः संस्कार करना आवश्यक होता है ॥२०॥

मूत्रपुरीषयोरिति द्वितीयार्थे षष्ठी 'सुपां सुपो भवन्ति' इति । अयं पुनस्संस्कारश्चान्द्रायणसहितो द्रष्टव्यः 'विड्वराहश्लोके दर्शनात् ॥ २०॥

सुराधाने तु यो भाण्डे अपः पर्युषिताः पिबेत् ।
शङ्खपुष्पीविपक्वेन षडहं क्षीरेण वर्तयेत् ॥ २१ ॥

अनु०— किन्तु जिस व्यक्ति ने सुरापात्र में रखे गये जल का पान किया हो, वह शंखपुष्पी डालकर उबाले गये दूध का ही पान करते हुए छः दिन व्यतीत करे ॥२१॥

सुरां यस्मिन् भाण्डे धयन्ति पिबन्ति तत्सुराधानम् । अत्र पर्युषिताः उषसाऽन्तरिते काले निहिताः । शङ्खपुष्पी नाम समुद्रतीरे लताविशेषः । पर्युषितासु वसिष्ठ आह—

मद्यभाण्डस्थिता आपो यदि कश्चिद् द्विजः पिबेत् ।
पद्मोदुम्बरबिल्वपलाशकुशानामुदकं पीत्वा त्रिरात्रेण विशुद्धयति ॥

इति ॥ २१ ॥

इद्मन्यमरणे प्रायश्चित्तम्-
गुरुप्रयुक्तश्चेन्म्रियेत गुरुस्त्रीन् कृच्छ्रांश्चरेत् ॥ २२ ॥

अनु०— यदि गुरु द्वारा किसी कार्य के लिए नियुक्त शिष्य की वह कार्य करते समय मृत्यु हो जाय तो गुरु तीन कृच्छ्र व्रत का आचरण करे ॥ २२ ॥

मरणसन्देहास्पदीभूतेषु गुरुणा चोदितश्शिष्यो यदि म्रियेत सोऽस्य विषयः । शास्त्राविरुद्धोदकुम्भाहरणादिविषये प्रेरणमिदम् । दुर्गेदेशगमनादिषु विषयेषु ^३ब्रह्महत्या स्यादेव । गुरोरशासननिमित्तमृत्युविषयं चैतत् । स्वापराधनिमित्ते तु मरणे नेदं युक्तमिति । अगुरोः पुनश्चोदयितुर्हेननप्रायश्चित्तमेव ॥२२॥


१. See. मनु० ५.१०.
२. पलाशानमुदकं इत्येद म. पु. पा. ३. भ्रूणहत्यासममेवेति ख. घ पु.

प्रथमः खण्डः ] द्वितीयप्रश्ने प्रथमोऽध्यायः १६१

Page 213Permalink

प्रथमः खण्डः ] द्वितीयप्रश्ने प्रथमोऽध्यायः १६१

एतदेवाऽसंस्कृते ॥ २३ ॥

अनु०—इसी प्रकार शिष्य का संस्कार न करने पर ( अध्यापन पूरा न करने पर भी गुरु तीन कृच्छ्र व्रत करे ) ॥ २३ ॥

संस्कारः संस्कृतं शौचाचारादिलक्षणानुशासनं तदभावोऽसंस्कृतम् । तस्मिन्नप्येतदेव कृच्छ्रत्रयम् । एतदुक्तं भवति—शिष्यशासनाकर्तुर्गुरोः प्राजापत्यत्रयमिति ॥ २३ ॥

गुरुप्रसङ्गाद् ब्रह्मचारिणोऽपि नियममाह—

ब्रह्मचारिणश्शवकर्मणा व्रतावृत्तिरन्यत्र मातापित्रोराचार्याच्च ॥ २४ ॥

अनु०—यदि ब्रह्मचारी अपने माता-पिता या आचार्य के अतिरिक्त किसी अन्य व्यक्ति के शव का कोई कर्म ( वहन करना या दाहसंस्कार ) करता है तो उसे अपना व्रत पुनः आरम्भ से करना चाहिए ॥ २४ ॥

टि०—इस प्रकार के शव-संस्कार के बाद ब्रह्मचारी को पुनः उपनयनं करना पड़ता है। मनु में भी इस सम्बन्ध में माता-पिता, गुरु का शव-संस्कार करने पर ब्रह्मचारी के व्रत को खण्डित माना है ।

शवकर्म अलङ्करणवहनदहनादि । तेन कृतेन व्रतावृत्तिरुप नयनावृत्तिः, पुनरूपनयनम् । तदेतदन्यत्र मातापित्रोराचार्याच्च । तेषां शवकर्मण्यपि दोषाभावः । आह च मनुः—

आचार्यं स्वमुपाध्यायं पितरं मातरं गुरुम् ।
निहृत्य तु व्रती प्रेतान्न व्रतेन वियुज्यते ॥ इति ॥ २४ ॥

इदानीमन्यत्राऽपि पुनरुपनयननिमित्तेषु ब्रह्मचारिणः क्वचिदपवादार्थमिदमाह—

स चेद् व्याधीयोत कामं गुरोरुच्छिष्टं भैषज्यार्थं सर्वं प्राश्नीयात् ॥२५॥

अनु०—यदि ब्रह्मचारी किसी रोग से पीड़ित हो तो वह औषधि के लिए गुरु के प्रयोग से उच्छिष्ट सभी प्रकार की वस्तुएं खा सकता है ॥ २५ ॥

टि०—ब्रह्मचारी के लिए मधु, मांस इत्यादि वर्जित है किन्तु रोगी होने पर औषधि के रूप में इनका प्रयोग किया जा सकता है । स्वाद या तृप्ति के लिए नहीं । रोग दूर हो जाने पर उन वस्तुओं का परित्याग कर देना भी विहित है ।

स यदि ब्रह्मचारी रोगेणाऽभिभूयेत कामं तथा भैषज्यार्थं सर्वं मधु मांसाद्यपि प्राश्नीयादिति सम्बन्धः । तत्र व्रतावृत्तिर्नाऽस्ति गुरोरुच्छिष्टभोजनेऽपि ।

१४ बौ० गृ०

Page 214Permalink

[ प्रायश्चित्तम्

बौधायन-धर्मसूत्रम्

१६२ ]

गुरुराचार्योऽभिप्रेतः। यदि व्याधेरपगमनं चेत् विरुद्धभोजने भवति, तत आचार्योच्छिष्टं भक्षयेत् । नोपभोगार्थं तृप्त्यर्थं वा । सर्वं मधुमांसादि प्रतिषेध-माचार्योनेनापोत्यर्थः। अथ प्राशितेऽपि व्याधेरनपगमस्ततो निवत्तैत। व्याधीयीत १इङ्घाङ् इत्यस्य धातोर्व्याङ्पूर्वात् लिङात्मनेपदयक्सीयुडुगुणादौ कृते कर्मक-र्तरि २व्याधीयोतेति भवति ३व्याधिमान् भवतीत्यर्थः॥ २५ ॥

गुरोरुच्छिष्टसर्वप्राशनेऽपि रोगशमनस्याऽसम्भवे तु—

येनेच्छेत्तेन चिकित्सेत ॥ २६ ॥

**अनु०—**औषधि के लिए किसी वस्तु का प्रयोग ब्रह्मचारी कर सकता है ॥ २६ ॥

**टि०—**अर्थात् लशुन इत्यादि वे वस्तुएं भी जो गुरु के लिए निषिद्ध हैं प्रयोग में लाई जा सकती हैं।

गुरोरपि यत्प्रतिषिद्धं लशुनगृञ्जनादि तेनाऽपि चिकित्सा कार्येत्यभिप्रायः। 'सर्वत एवाऽऽत्मानं गोपायेत्' इति स्मृतेः ॥ २६ ॥

स यदा गदी स्यात्तदुत्थायाऽऽदित्यमुपतिष्ठते “हंसश्शुचिष”दित्येतया ॥ २७ ॥

**अनु०—**रोगी होने पर ब्रह्मचारी उठकर 'हंसश्शुचिषद' इत्यादि मन्त्र से सूर्य की प्रार्थना करे ॥ २७ ॥

**टि०—**यह प्रायश्चित्त उस ब्रह्मचारी के लिए है जो रोगी होने के कारण सन्ध्या वन्दन तथा अन्य प्रकार की पूजा अर्चना न कर सकता हो। ब्रह्मचारी के अतिरिक्त दूसरों के लिए भी यह प्रायश्चित्त का नियम समझना चाहिए।

गदी व्याधितः। ब्रह्मचारिणो व्याधितस्य सन्ध्योपासनादिनियमानुष्ठाना-शक्तौ प्रायश्चित्तमेतत्। इतरेषां चैतदेषाऽविरोधिस्वात् ॥ २७ ॥

तत्र गृहस्थस्येदम्—

दिवा रेतस्सिक्त्वा त्रिरपो हृदयङ्गमाः पिबेद्रेतस्याभिः ॥ २८ ॥

**अनु०—**दिन में वीर्यपात करने पर 'रेतस्' शब्द से युक्त मन्त्रों का उच्चारण करते हुए तीन बार हृदय तक पहुँचने वाले जल का पान करे ॥ २८ ॥


१. इण् गतावित्यस्य धातोरधिपूर्वं इति, क, घ. पु.
२. इदमशुद्धं प्रतिभाति।
३. व्याधिमनुभवति इति घ. पु.

प्रथमः खण्डः ] द्वितीयप्रश्ने प्रथमोऽध्यायः १६३

Page 215Permalink

प्रथमः खण्डः ] द्वितीयप्रश्ने प्रथमोऽध्यायः १६३

टि०—यह प्रायश्चित्त नियम दिन में स्वपत्नी संभोग के सन्दर्भ में ही है। सामान्यतः धर्मशास्त्र ने दिन में संभोग का निषेध किया है। 'रेतस्' शब्द से युक्त ऋचाएं 'पुनर्मामैत्विन्द्रियम्' तैत्तिरीय आरण्यक १.३० में आती हैं।
"पुनर्मामैत्विन्द्रियम् । पुनरायुः पुनर्भर्गः । पुनर्ब्राह्मणमैतु मा । पुनर्द्रविणमैतु मा । यन्मेऽद्य रेतः पृथिवीमस्कान् । यदोषधीरप्यसरद्यदापः । इदं तत् पुनराददे । दीर्घायुत्वाय वर्चसे । यन्मे रेतः प्रसिच्यते । यन्मे आजायते पुनः । तेन माममृतं कृषि । तेन सुप्राजसं कृषि ।" .

स्वभार्यायामेवैतत्प्रायश्चित्तम् । रेतस्या ऋचः रेतश्शब्दवत्यः ताश्च "पुनर्मामैत्विन्द्रियम्' इत्यनुवाकः। तासु च ^२भूम्ना शब्दप्रवृत्तिः। 'सृष्टीरुपदधाति' इतिवत् । दिवागमनप्रतिषेधः परिभाषायां द्रष्टव्यः 'परस्त्रीषु च दिवा च यावज्जीवम्' इत्यत्र ॥ २८ ॥

^३यो ब्रह्मचारी स्त्रियमुपेयात्सोऽवकीर्णी ॥ २९ ॥
अनु०—जो ब्रह्मचारी किसी स्त्री से मैथुन करता है, वह अवकीर्णी कहलाता है ॥२९॥

संज्ञाकरणं व्यवहारार्थम् । तस्य च प्रयोजनम्—'सप्तरात्रं कृत्वैतदवकीर्णि-व्रतं चरेत्' । 'प्राणाग्निहोत्रलोपेनाऽवकीर्णी' इति च ॥ २९ ॥

स गर्दभं पशुमालभेत ॥ ३० ॥
अनु०—अवकीर्णी गर्दभ पशु की बलि दे ॥ ३० ॥
पशुग्रहणं सकलविषयेतिकर्तव्यताप्राप्त्यर्थम् । अन्यथा हि तदनर्थकं स्यात्।


१. पुनर्मामैत्विन्द्रियम् । पुनरायुः पुनर्भर्गः । पुनर्ब्राह्मणमैतु मा। पुनर्द्रविणमैतु मा । यन्मेऽद्य रेतः पृथिवीमस्कान् । यदोषधीरप्यसरद्यदापः । इदं तत् पुनराददे । दीर्घायुत्वाय वर्चसे ॥ यन्मे रेतः प्रसिच्यते । यन्म आजायते पुनः । तेन माममृतं कृषि । तेन सुप्रजसं कृषि ॥ इति समग्रोऽनुवाकः ।।
२. अत्र तिस्र ऋचः—पुनर्मामिति प्रथमा । यन्मेऽद्य रेतः इति द्वितीया । यन्मे रेतः इति तृतीया । तत्र प्रथमायां रेतश्शब्दो नाऽस्ति । द्वितीयातृतीययोरेवाऽस्ति । तथाऽपि, तिसृषु मध्ये द्वयोस्सत्त्वात् बाहुल्यात् तिसृणामपि रेतस्यापदेन व्यवहारः । यथा एकयाऽस्तुवत प्रजा असृज्यन्त इत्याद्यास्सप्तदश मन्त्राश्चयनप्रकरणे पठिताः । तत्र चतुर्दश मन्त्राः सृष्टिवाचकसृजधातुघटिताः । त्रयो न तद्घटिताः । तथाऽपि बाहुल्यात् सृष्टिपदेन व्यवहारः एवमिहाऽपीति ।
३. cf. आप. श्रौ. ९. १५. १-४ and also आप ध. १. २६. ८

Page 216Permalink

१६४ बौधायन-धर्मसूत्रम् [ प्रायश्चित्तम्

तत्रैता देवताः—
नैर्ऋतः पशुः पुरोडाशश्च रक्षोदैवतो यमदैवतो वा ॥ ३१ ॥

**अनु०—**पशु के मांस का पुरोडाश निर्ऋति के लिए, रक्षोदेवता के लिए या यम देवता के लिये होता है ॥ ३१ ॥

पुरोडाशदेवताभिधानं 'यद्देवत्यः पशुस्तद्देवत्यः पुरोडाशः' इति परिभाषासिद्धस्याऽनुवादः । निर्ऋतिरक्षोयमानां च विकल्पः । पुराडाशे वोत्तरयोः ॥ ३१ ॥

शिश्नात्प्राशित्रमप्स्ववदानैश्चरन्तीति विज्ञायते ॥ ३२ ॥

**अनु०—**प्रायश्चित्त करने वाले के भक्षण के लिए प्राशित्र पशु (गर्दभ) के शिश्न से ग्रहण किया जाता है तथा अन्य अवयवों को जल में अर्पित किया जाता है ॥ ३२ ॥

'सान्नाय्यविकारस्याऽपि पशोः प्राशित्रवचनाच्च शिश्नावयवादवदातव्यम् । हृदयाद्यवयवमप्सु प्रचरितव्यम् । अन्यत् लौकिकेऽग्नौ कर्त्तव्यम् ॥ ३२ ॥

अपि वाऽमावास्यायां निश्यग्निमुपसमाधाय दार्विहोमिकीं परिचेष्टां कृत्वा द्वे आज्याहुती जुहोति "कामावकीर्णोऽस्म्यवकीर्णोऽस्मि कामकामाय स्वाहा । कामाभिद्रुग्धोऽस्म्यभिद्रुग्धोस्मि कामकामाय स्वाहे"ति ॥ ३३ ॥

**अनु०—**अथवा प्रमावस्या की रात्रि में अग्नि का उपसमाधान कर तथा दर्विहोम की प्रारम्भिक क्रियाएं भाज्य संस्कार इत्यादि अनुष्ठित कर "कामावकीर्णोऽस्म्यवकीर्णोऽस्मि कामकामाय स्वाहा ।" तथा "कामाभिद्रुग्धोऽस्म्यभिद्रुग्धोऽस्मि कामकामाय स्वाहा" मन्त्रों से दो आज्य आहुतियां प्रदान करें ॥ ३३ ॥


१. अयं भावः—दर्शपूर्णमासयोस्सन्ति षट् यागाः । तत्र पौर्णमास्यां आग्नेय । उपांशुयाजः, अग्नीषोमीयश्चेति । अमावास्यायां आग्नेयः, ऐन्द्रदधियागः, ऐन्द्रपयोयागश्चेति । तत्र दधिपयोयागद्वयं सान्नाय्यमित्युच्यते । तदेव पशुयागस्य प्रकृतिभूतम् । इदं च "सान्नाय्यं वा तत्प्रभवत्वात्" इत्यष्टमे जैमिनिना निर्णीतम् । सान्नाय्ये च प्राशित्रावदानं नाऽस्ति । पुरोडाशयाग एव तत् विहितम्—"आग्नेस्य मस्तकं विहृत्य" इत्यादिना । एवञ्च पशुयागस्य प्रकृतिभूते सान्नाय्ययागे प्राशित्राभावेन ततः अतिदेशेन प्राप्त्यभावेऽपि अत्रैव विशिष्य विधानात् तत् कर्त्तव्यमिति । तच्चात्र गर्दभपशोः शिश्नादवदातव्यमिति च ।

Page 217Permalink

प्रथमः खण्डः ] द्वितीयप्रश्ने प्रथमोऽध्यायः १६५

परिचेष्टा आज्यसंस्कारादिना । आग्निहोत्रिकप्रयोग इत्यन्ये । पूर्वस्याऽसम्भव एतत्प्रायश्चित्तम्। यद्वा-स्वपरप्रेरणसकृदसकृच्छक्तिकसदसद्भाववर्गव्रतोत्सर्गाद्यपेक्षया द्रष्टव्यम् । अत्र स्मृत्यन्तरोक्तम् ‘तस्याऽजिनमूर्ध्ववालं परिधाय लोहितपात्रस्सप्त गृहान् भैक्षं चरेत् कर्माऽऽचक्षाणः संवत्सरम्’ इत्यादि द्रष्टव्यम् ॥३३॥

हुत्वा प्रयताञ्जलिः क्वातिर्यङ्ङग्निमुपतिष्ठेत—“सं मा सिञ्चन्तु मरुतस्समिन्द्रस्सं बृहस्पतिः । सं माऽयमग्निरिसञ्चन्त्वायुषा च बलेन चाऽऽयुष्मन्तं करोतु मे”ति ॥ ३४ ॥

**अनु०—**हवन करने के बाद अञ्जलि बांध कर अग्नि से थोड़ा किनारे मुड़कर इस मन्त्र से प्रार्थना करे—“सं मा सिञ्चन्तु मरुतस्समिन्द्रस्सं बृहस्पतिः । सं माऽयमग्निरिसञ्चन्त्वायुषा च बलेन चाऽऽयुष्मन्तं करोतु मे” ( मरुत्, इन्द्र, बृहस्पति और यह अग्नि मुझे दीर्घ जीवन एवं शक्ति प्रदान करें यह अग्नि मुझको आयुष्मान् बनावे ) ॥३४॥

हुत्वेत्युत्तरत्र निवृत्त्यर्थम् । प्रयताञ्जलिः शुद्धाञ्जलिः। अञ्जलिश्च द्विहस्तसंयोगः । क्वातिर्यङ् नाऽत्यन्ताग्न्यभिमुखता नाऽत्यन्तपराङ्मुखता । तद्विधानं नित्याग्न्युपस्थाने “क्वातिर्यङ्ङिवोपतिष्ठेत नैनं प्रत्यङ्न पराङ्’ इति ॥३४॥

अथ महापातकदेव विप्लावकादयश्च ज्ञातिभिः कथं त्याज्याः ? कथं वा संग्राह्या इति ? तत्राऽऽह—

अथ यस्य ज्ञातयः परिषद्युदपात्रं निनयेयुरसावहमित्थंभूत इति । चरित्वाऽधः पयो घृतं मधु लवणमित्यारब्धवन्तं ब्राह्मणा ब्रूयुश्चरितं त्वयेति ॥ ३५ ॥

अनु०—(महापातक आदि के दोषियोँ के परित्याग की विधि इस प्रकार है ) उस व्यक्ति के बन्धु-बान्धव एकत्र होकर उसके लिए जलपात्र खाली करें और वह भी उस सभा में अमुक नाम के मैंने यह दुष्कर्म किया है । उसके प्रायश्चित्त कर लेने पर जल, दूध, घृत, मधु और नमक का स्पर्श कर लेने पर उसे ब्राह्मण इस प्रकार कहे ‘क्या तुमने प्रायश्चित्त कर लिया है’ ॥ ३५ ॥

उदपात्रनिनयनेन स्मृत्यन्तरप्रसिद्धस्याऽङ्गस्य विधिरुक्तः । सोऽयं प्रदर्श्यते —विप्राणां गुरूणां ज्ञातीनां च परिषदि सन्निधौ किं कृतवानसीति पृष्टे असा-


१. शुद्धबद्धाञ्जलिरिति. क. घ. पु.

Page 218Permalink
१६६बौधायन-धर्मसूत्रम्[ प्रायश्चित्तम्

वहमित्थम्भूत इति प्रतिब्रूयात् । इत्थम्भूत 'इदं पापं कृतवानस्मीति। एवं तं सम्भाष्य उदपात्रं निनयेयुरिति सम्बन्धः। अवस्करादमेध्यपात्रमपां पूर्णमानीय दासेन कर्मकरेण वा विप्रा नाययेयुः। स यद्येवं कृते चीर्णव्रतः अचरमहं प्रायश्चित्तमिति ब्रूयात्। तमबादिपञ्चतयमारब्धवन्तं स्पृष्टवन्तं ब्राह्मणा ब्रूयुः पृच्छेयुः—चरितं त्वया यथाविधि प्रायश्चित्तमिति ॥ ३५ ॥

ओमितीतरः प्रत्याह ॥ ३६ ॥

अनु०—दूसरा व्यक्ति (अर्थात प्रायश्चित्त करने वाला) ओम्, (हाँ, मैंने यथाविधि प्रायश्चित्त कर लिया है) उत्तर दे ॥ ३६ ॥

अभ्यनुज्ञावचनमेतत्। एवं तस्मिन् विच्छन्दना ? ॥ ३६ ॥

चरितनिर्वेर्शं सवनीयं कुर्युः ॥ ३७ ॥

अनु०—जिस व्यक्ति ने यथाविधि प्रायश्चित्त कर लिया है उसको सभी प्रकार के यज्ञकर्मों में भाग लेने का अधिकारी समझना चाहिए ॥ ३७ ॥

चरितनिर्वेर्शं चरितप्रायश्चित्तं सवनीयं सवनयोग्यं सवनशब्देन क्रतुरभिप्रतः। तेन याज्ययाजकभावमापादयेयुरित्यर्थः। यद्वा—सूतेः प्राणिप्रसवकर्मणस्सवनं तत्र भवं सवनीयं जातकर्मादि तस्य कुर्युरीति यावत्। तथा च वसिष्ठः—'प्रत्युद्धारः पुत्रजन्मना व्याख्यातः' इति। तदेतत् सपितृत्यागप्रत्युद्धारसम्बन्धं गौतमीये 'त्यजेत्पितरम्' इत्यस्मिन्नध्याये विवृतम्। तदपि प्रतीक्ष्यम् ॥ ३७ ॥

सगोत्रां चेदमत्योपयच्छेन्मातृवदेनां बिभृयात्। प्रजाता चेत्कृच्छ्राब्दपादं चरित्वा यन्म आत्मनो मिन्दाऽभूत्पुनरग्निश्चक्षुरदादित्येताभ्यां जुहुयात् ॥ ३८ ॥

अनु०—यदि अनजाने ही अपने गोत्र की कन्या से विवाह कर लिया हो तो उसे माता के समान समझते हुए उसका भरण-पोषण करे यदि इस प्रकार की स्त्री से पुत्र उत्पन्न कर चुका हो तो तीन मास तक कृच्छ्रव्रत का आचरण कर 'यन्म आत्मनो मिन्दाऽभूत् पुनः' 'अग्निः चक्षुरदादित्य' आदि दो मन्त्रों से आहुति करे ॥ ३७ ॥

अप्रजाता चेच्चान्द्रायणम्। तच्च महाप्रवरेषु स्वयमेवोक्तम्—सर्वेषां 'सगोत्रां गत्वा चान्द्रायणं कुर्यात्। व्रते परिनिष्ठिते ब्राह्मणीं न संत्यजेन्मातृवच्च'


१. इत्थम्भूतमिदमिति क. घ. पु.

द्वितीयः खण्डः ] द्वितीयप्रश्ने प्रथमोऽध्यायः १६७

Page 219Permalink

द्वितीयः खण्डः ] द्वितीयप्रश्ने प्रथमोऽध्यायः १६७

गिनीवत्' इति । बिभृयादिति शेषः । स्वयमेव ब्रवीति—'गर्भो न दुष्यति कश्यप इति विज्ञायते' इति । मिन्दाहुती पुनः सर्वत्राऽविशिष्टे । अनिर्दिष्टद्रव्यकत्वादाज्यद्रव्यं प्रतीयात् ॥ ३८ ॥

( परिवित्तः परिवेत्ता या चैनं परिविन्दति ।
सर्वे ते नरकं यान्ति दातृयाजकपञ्चमाः ) ॥
परिवित्तः परिवेत्ता दाता यश्चाऽपि याजकः ।
कृच्छ्रद्वादशरात्रेण स्त्री त्रिरात्रेण शुद्ध्यतीति ॥ ३९ ॥
इति बौधायनीयधर्मसूत्रे द्वितीयप्रश्ने प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥

**अनु०—**वह ज्येष्ठ भ्राता, जिसके अविवाहित रहते हुए ही छोटे भाई ने विवाह कर लिया हो, ज्येष्ठ भ्राता के अविवाहित रहते हुए विवाह करने वाला, इस प्रकार विवाह करने वाले से विवाहित स्त्री, उस कन्या का विवाह के लिए दान करने वाला तथा इस प्रकार का विवाह कराने वाला पुरोहित ये सभी पाँच नरक जाते हैं। वह ज्येष्ठ भ्राता, जिसके अविवाहित रहते हुए ही छोटे भाई ने विवाह कर लिया है, बड़े भाई के विवाह से पहले ही विवाहित छोटा भाई, विवाह के लिए कन्यादान देने वाला, विवाह संस्कार संपन्न कराने वाला पुरोहित बारह दिन का कृच्छ्रव्रत करने पर शुद्ध होते हैं और जिस स्त्री का इस प्रकार विवाह हुआ हो वह तीन दिन उपवास करने पर शुद्ध होती है ॥३९॥

अकृतदाराग्निहोत्रसंयोगे अग्रजे तिष्ठति यः कनीयान् दारसंयोगमग्निहोत्रसंयोगं वा करोति स परिवेत्ता । इतरः परिवित्तः । परिवेत्तर्य्यः कन्यां प्रयच्छति स दाता । तमेव यो याजयति स याजकः । एतेषां चतुर्णां कृच्छ्रेण शुद्धिः । ययाऽसौ परिवेत्ताऽभूत् ^२तस्याः त्रिरात्रोपवासेन शुद्धिः ॥ ३९ ॥


द्वितीयः खण्डः

अथ पतनीयानि ॥ १ ॥

**अनु०—**अब पतनीय कर्मों का विवेचन किया जायगा, (जिनसे पतन या वर्ण की हानि होती है)

वक्ष्याम इति वाक्यसमाप्तिः । पतनीयानि पतनाहार्णि कर्माणि महापातकेभ्य ईषन्न्यूनानि ॥ १ ॥


१. कुण्डलान्तर्गतो भागो ग. पुस्तके नाऽस्ति ।
२. सा स्त्री त्रिसत्रेण शुध्यति घ. पु. ।

Page 220Permalink
१६८बौधायन-धर्मसूत्रम्[ प्रायश्चित्तम्

कानि पुनस्तानि ?

^१समुद्रसंयानम् । ब्रह्मस्वन्यासापहरणम् । भूम्यनृतम् । सर्व-पण्यैर्व्यवहरणम् । शूद्रसेवनम् । शूद्राभिजननम् । तदपत्यत्वं च । ^२एषामन्यतमत्कृत्वा चतुर्थकालामितभोजिनस्स्युस्सवनानु कल्पम् । स्थानासनाभ्यां विहरन्त एते त्रिभिर्वर्षैस्तदपहन्ति पापम् ॥ २ ॥

अनु०—ये पतनीय कर्म हैं—समुद्र की यात्रा करना, ब्राह्मण की सम्पत्ति या धरोहर रखी हुई वस्तु हड़प लेना, भूमि के संबन्ध में झूठी गवाही देना, सभी प्रकार की वस्तुओं का क्रय-विक्रय करना ( चाहे वह निषिद्ध हो या न हो ), शूद्र की सेवा करना, शूद्रा स्त्री में गर्भाधान करना, इस प्रकार शूद्रा से ( अपनी शूद्रा पत्नी से भी पुत्र के रूप में उत्पन्न होना,—इनमें से कोई भी पतनीय कर्म करने पर प्रायश्चित्त के लिए भोजन की चौथी वेला को ही अल्प भोजन करे, तीनों सवन काल प्रातः, मध्याह्न और सायं ) स्नान करे, दिन में खड़ा रहे तथा रात्रि को बैठकर ही बितावे, इस प्रकार तीन वर्ष बिताने पर पतनीय कर्म का पाप नष्ट माना जाता है ॥ २ ॥

टि०—'शूद्राभिजननम्, तदपत्यत्वं च' की व्याख्या में गोविन्द स्वामी ने शूद्र की सन्तान होने की यह भी स्थिति बतलायी है कि शूद्र के यहाँ पुत्र बनकर रहना भी पतनीय कर्म है 'शूद्रस्य वा पुत्रभावः, तवायं पुत्रोऽस्मि इत्युपजीवनम् ।'

समुद्रसंयानं नावा द्वीपान्तरगमनम् । ब्राह्मणस्वन्यासापहरणं निक्षेपापहरणम् । भूम्यनृतं साक्ष्ये भूमिविषयानृतवादः । सर्वैः पण्यैर्व्यवहरणीयैरप्युभयतोदद्भिव्र्यवहरणम् । शूद्रप्रेष्यता तत्सेवनमुच्यते । शूद्रायां गर्भस्थापनं शूद्राभिजननम् । शूद्रायां स्वभार्यायामपि जातत्वं तदपत्यत्वम् । शूद्रस्य वा पुत्रभावस्तवाऽहं पुत्रोऽस्मोत्युपजीवनम् । एषामन्यतमस्मिन् कृते प्रायश्चित्तम्—चतुर्थकालाः चतुर्थे काले येषां भोजनं ते तथोक्ताः । मितभोजिनः अल्पभुजः । अपोऽभ्युपेयुस्सवनानु कल्पं त्रिषवणस्नानिनः स्थानासनाभ्यामहोरात्रयोर्यथासङ्ख्यं विहरन्त एवमाचरन्तः एते तत्पापं त्रिभिः संवत्सरैरपहन्ति अपघ्नन्तीत्यर्थः ॥२॥

^३यदेकरात्रेण करोति पापं कृष्णं वर्णं ब्राह्मणस्सेवमानः । चतुर्थकाल उदकाभ्यवायी त्रिभिर्वर्षैस्तदपहन्ति पापमिति ॥ ३ ॥


१. एतत्सूत्रं नवधा विभक्तं इ. पुस्तके ।
२. cf. आप. ध. १. २५. ११.
३. cf. आप ध. १. २७. ११.

द्वितीयः खण्डः ] द्वितीयप्रश्ने प्रथमोऽध्यायः १६९

Page 221Permalink

द्वितीयः खण्डः ] द्वितीयप्रश्ने प्रथमोऽध्यायः १६९

अनु०—ब्राह्मण एक दिन और रात्रि की अवधि में कृष्ण वर्ण के व्यक्ति की सेवा करने से जो पाप करता है वह पाप तीन वर्षों में प्रत्येक चतुर्थ भोजन वेला पर भोजन करने तथा तीनों सवनों में स्नान करने से दूर होता है ॥ ३ ॥

टि०—इस सूत्र को गोविन्द स्वामी ने शूद्रा स्त्री से या चण्डाली से मैथुन के प्रसङ्ग में लिया है । संभवतः उपर्युक्त सूत्र शूद्र वर्ण की सेवा का निषेधमात्र करता है किन्तु पूर्ववर्ती सूत्र में शूद्रसेवा के प्रसंग में नियम दिया जा चुका है । केवल एक दिन रात्रि शूद्र सेवा के इस प्रायश्चित्त में दिन में खड़े रहने और रात्रि में बैठे रहने का कठोर व्रत नहीं विहित है, संभवतः शूद्रसेवा की अल्पावधि के कारण । गोविन्द स्वामी का दृष्टिकोण भी ठीक हो सकता है ।

'कृष्णो वर्णः चण्डालोत्येके । वर्णशब्दानुपपत्तेः शूद्रैवेत्यपरे । तत्सेवनं तद्गमनम् । व्याख्यातं चतुर्थकालत्वमनन्तरसूत्रेऽपि । उदकाभ्यवायी त्रिषवण-स्नायी एकरात्रेण सकृद्गमनमाह । अभ्यासे च तदभ्यासः कर्मणः पुनः प्रयोगात् विदुषो बुद्धिपूर्वकगमन इदम् ॥ ३ ॥

अथोपपातकानि ॥ ४ ॥

अनु०—अब उपपातकों का विवेचन किया जायगा ॥ ४ ॥

वक्ष्यन्त इति शेषः । एतान्यपि पतनीयेभ्यो न्यूनानि ॥ ४ ॥

अगम्यागमनं गुर्वीसखीं गुरुसखीमपपात्रां पतितां च गत्वा भेषजकरणं ग्रामयाजनं रङ्गोपजीवनं नाट्याचार्यता गोमहिषीरक्षणं यच्चाऽन्यदप्येवंयुक्तं कन्यादूषणमिति ॥ ५ ॥

अनु०—जिन स्त्रियों से संभोग वर्जित है उनका संभोग, माता की सखी, गुरु अर्थात् पिता की सखी, अपपात्र स्त्री, तथा पतिता स्त्री से मैथुन करना, जीविका के लिए चिकित्सा करना, अनेक लोगों के लिए यज्ञ कराना, मञ्च पर अभिनयादि कला दिखा कर जीविका चलाना, नृत्य, गीत अभिनय आदि की शिक्षा देना, जीविका के लिए गाय या भैंस पालना तथा अन्य इसी प्रकार के दुष्कर्म करना, किसी कन्या को ( संभोग द्वारा या उसके किसी दोष की अफवाह उड़ाकर ) दूषित करना—ये सभी उपपातक हैं ॥ ५ ॥

अगम्याः मातृष्वसृपितृष्वस्त्राद्याः । ताश्च नारदो जगाद—

माता मातृष्वसा श्वश्रूर्मतुलानी पितृष्वसा ।
पितृव्यसखिशिष्यस्त्री भार्या पुत्रस्य या भवेत् ॥


१, कृष्णो वर्णः शूद्रः इत्युज्ज्वलायां हरदत्तः ।

Page 222Permalink
१७०बौधायन-धर्मसूत्रम्[ प्रायश्चित्तम्

दुहिताऽऽचार्यभार्या च सगोत्रा शरणागता ।
राज्ञी प्रब्रजिता धात्री साध्वी वर्णोत्तमा च या ॥
आसामन्यतमां गत्वा गुरुतल्पव्रतं चरेत् ॥
शिश्नस्योत्कर्तनं दण्डः नाऽन्यो दण्डो विधीयते ॥ इति ।

अत्र माता स्तन्यप्रदा । गर्भी माता गुरुः पिता तयोस्सखी च । अपपात्रा कन्या । उपपात्रेति पाठे पण्यस्त्री । पतिता ब्रह्महत्यादिभिः यैः पुरुषः पतति, स्वकीयैश्च । तथा च वसिष्ठः—

त्रीणि स्त्रियाः पातकानि लोके धर्मविदो विदुः ।
भर्तृवधो भ्रूणहत्या स्वस्य गर्भस्य पातनमिति ॥

भेषजकरणं उपजीवनाय । ग्रामयाजनं बहूनां याजनम् । रङ्गोपजीवनं रङ्गो नर्तनं तेनोपजीवनम् । नाट्याचार्यता नर्तकेभ्यो नटशास्त्रस्य भरतविशाखिलादेः प्रतिपादनम् । गोमहिषीरक्षणमप्युपजीवनाय । एवं युक्तम्, वेदनिन्दा, विप्रापवादः, शस्त्रपाणित्वं, अग्निगोत्राद्ब्राह्मणेभ्यो दानप्रतिषेधः। अयाज्यसंयाज्यपारदार्यात्मविक्रय इत्यादि । कन्यादूषणं तद्गमनं तद्दूषणं वा—रोगिणी काणा विरूपा बहुभुगाकुला मन्दगतिमन्दप्रज्ञा बहुभाषिणी दुर्गन्धगात्रेत्यादि ॥ ५ ॥

तेषां तु निर्वेशः पतितवृत्तिद्धौ संवत्सरौ ॥ ६ ॥

अनु०—उपपातक के दोषी व्यक्तियों का प्रायश्चित्त यह है कि वे दो वर्ष तक पतित व्यक्ति का जीवन व्यतीत करें ॥ ६ ॥
टि०—अर्थात् ऐसे पतित भिक्षावृत्ति का आश्रय लेकर जीवन निर्वाह करें ।
निर्वेशः प्रायश्चित्तं पतितानां वृत्तिः जीवनं भैक्ष्यवृत्तिरित्यर्थः । अथ वा—ब्राह्मणो व्रतं द्वौ संवत्सरौ चरेत् ॥ ६ ॥

अथाऽशुचिकराणि ॥ ७ ॥

अनु०—अब अशुद्धि उत्पन्न करने वाले दुष्कर्मों का विवेचन किया जाता है ॥७॥

वक्ष्यमाणानि वेदितव्यानि । तान्युपपातकेभ्यो न्यूनानि ॥ ७ ॥

द्यूतमभिचारोऽनाहिताग्नेरुञ्छवृत्तित्ता समावृत्तस्य भैक्षचर्या तस्य चैव गुरुकुले वास ऊर्ध्वं चतुर्भ्यो मासेभ्यस्तस्य चाऽध्यापनं नक्षत्रनिर्देशश्चेति ॥ ८ ॥

अनु०—जुआ खेलना, आभिचारिक अनुष्ठान करना, अग्निहोत्र न करने वाले

द्वितीयः खण्डः ] द्वितीयप्रश्ने प्रथमोऽध्यायः १७१

Page 223Permalink

द्वितीयः खण्डः ] द्वितीयप्रश्ने प्रथमोऽध्यायः १७१

व्यक्ति का खेत में गिरे अन्न को एकत्र कर जीवनवृत्ति चलाना, समावर्तन संस्कार होने के बाद भी भिक्षा मांग कर जीविका निर्वाह करना, समावर्तन के बाद चार मास से अधिक गुरु के यहां निवास करना, ऐसे समावर्तन संस्कार के बाद गुरुकुल में निवास करने वाले व्यक्ति का अध्यापन करना और नक्षत्रों का निर्देश कर ज्योतिष द्वारा जीविका निर्वाह करना ये सभी अशुद्धि उत्पन्न करने वाले कर्म हैं ॥८॥

द्यूतमक्षादिभिर्देवनम् । अभिचारः श्येनाद्यनुष्ठानम् । उञ्छः पथि क्षेत्रे वाऽनाघृते देशे एकैककणिशोद्धरणं तेन वर्तनमुञ्छवृत्तिः । सा चाऽनाहिताग्नेरशुचिकरा । आहिताग्नेस्तु विहिता ! तथा हि—

वर्तयंस्तु शिलोञ्छाभ्यामग्निहोत्रपरायणः ।
इष्टीः पार्वणनान्तीयाः केवला निर्वपेत्सदा ॥ इति ।

समावृत्तो गृहस्थस्तस्य भिक्षाचर्या । तस्य चैव समावर्तनप्रभृति मासचतुष्टयादूर्ध्वं गुरुकुले वासः । अतस्तस्य मासद्वयं मासचतुष्टयं वा गुरुकुलवास इष्यत एव । तथा चाऽपस्तम्बः—'द्वौ द्वौ मासौ समाहित आचार्यकुले वसेत् भूयश्श्रुतमिच्छन्' । इति तस्यैवमुक्तलक्षणात् कालादूर्ध्वं यदध्यापनं तदप्यशुचिकरम् । अतश्चैतत् ज्ञापितं यावन्मरणं विद्यासङ्ग्रहः कार्य इति । तदुक्तम्—

वलीपलितकालेऽपि कर्तव्यश्श्रुतिसङ्ग्रहः ॥ इति ॥

नक्षत्रनिर्देशो ज्योतिःशास्त्रोपजीवनम् । चशब्दात् प्रतिमालेखनगृहस्थपरपाकोपजीवनानि गृह्यन्ते ॥ ८ ॥

यान्येतान्यशुचिकराणि—

'तेषां तु निर्वेशो द्वादश मासान् द्वादशाऽर्धमासान् द्वादश द्वादशाहान् द्वादश षडहान् द्वादश त्र्यहान् द्वादशाहं षडहं त्र्यहमहोरात्रमेकाहमिति यथाकर्माभ्यासः ॥ ९ ॥

अनु०—ऐसे अशुचियुक्त व्यक्तियों का प्रायश्चित्त दुष्कर्म की मात्रा के अनुसार बारह मास, बारह पक्ष, बारह-बारह दिनों की अवधि, बारह छः दिनों की अवधि, बारह तीन दिनों की अवधि, बारह दिन, छः दिन, तीन दिन-रात्रि या एक दिन व्रत करना होता है ॥ ९ ॥

अत्र षडहात् प्राग्ये काला निर्दिष्टाः तान् प्राजापत्येन याजयेत् । षडहादींस्त्वनशनेन । यथा पापस्य कर्मणोऽभ्यासस्तथा सेवा । तत्र गुर्वभ्यासे गुरुकल्पः । मध्यमे मध्यमः । लघौ लघुः ॥ ९ ॥


१. सूत्रमिदं समानाक्षरमेव आप. ध. १. २९ १७-१८ द्रष्टव्यम् ।

Page 224Permalink

१७२ | बौधायन-धर्मसूत्रम् | [ प्रायश्चित्तम्

पतितानामेव किञ्चिद्वदाह—
'अथ पतितास्समवसाय धर्मांश्चरेयुरितरेतरयाजका इतरेतराध्याप-
का मिथो विवहमानाः पुत्रान् सन्निष्पाद्य ब्रूयुर्विप्रव्रजताऽस्मत्त
एवमार्यान् सम्प्रतिपत्स्यथेति ॥ अथापि न सेन्द्रियः पतति । तदेतेन
वेदितव्यमङ्गहीनोऽपि ²हि साङ्गं जनयतीति ॥ १० ॥

अनु०—सभी पतित एक साथ एक स्थान पर निवास करें, आपस में ही धर्मों का पालन करें, एक दूसरे का यज्ञ करावें, एक दूसरे का अध्यापन करें, आपस में ही विवाह करें और पुत्र उत्पन्न होने पर उनसे कहें हमें छोड़ कर जाओ, इस प्रकार तुम पुनः आर्यों को प्राप्त करोगे ॥ १० ॥
टि०—मनुष्य अपने इन्द्रियों के साथ पतित नहीं होता, इसका दृष्टान्त यही है कि विकलांग मनुष्य का पुत्र भी सम्पूर्ण अंगों से युक्त उत्पन्न होता है।
टि०—तात्पर्य यह है कि आर्यों के सम्पर्क में आने पर पतितों के पुत्र पवित्र हो हो जाते हैं। मनुष्य के पतित होने पर भी उसके इन्द्रियों का पतन नहीं माना जाता और इस कारण पुत्र को भी पतित नहीं माना जाता।

समवसाय सम्भूय परस्परं पतिता धर्मांश्चरेयुः ! किंल्लक्षणान् । यजनयाजनाध्ययनाध्यापनदानप्रतिग्रहलक्षणान् अत्र परस्परं विवहमानेषु यदि पुत्रा निष्पन्ना भवेयुः तान्निष्पादितानुपनीयैव पितरो ब्रूयुः—विप्रव्रजत निर्गच्छत अस्मत्तः अस्मान् त्यक्त्वा निर्गच्छत निर्गता आर्यान् प्रतिपत्स्यथ यूयमार्यान् प्रतिपत्स्यथ, अपिशब्दस्सम्भावनावचनः । आर्यैः किल यूयं सम्प्रयोगं प्राप्स्यथेति आर्या एव युष्माकमुपनेतारो भविष्यन्तीति । पतितपुत्रा अपि तैस्संसर्गाभावे शुचयो भवन्ति । संसर्गे हि संसर्गपतनमिति ॥

ननु पतितपुत्रत्वादपि तद्वत्वतीत्याशङ्कयाऽऽह—अथाऽपि न सेन्द्रियः पतति यद्यपि च पिता पतति तथाऽपि सेन्द्रियः इन्द्रियैस्सह न पतति । कस्मात् ? न हि पतनीयकारणम् । न चेन्द्रियाणि करणानि पतितानि । कर्तृकरणयोश्च पृथक्त्वं प्रसिद्धम् , उपस्थेन्द्रियं च कर्मेन्द्रियम् ।

श्रोत्रं त्वक्चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमी ।
पायूपस्थं हस्तपादं वाक्चैव दशमी स्मृता ॥ इति ॥


१. इदमपि सूत्रमापस्तम्बधर्मसूत्रे समानानुपूर्वीकं समानाक्षरमेव । परन्तु तत्र चतुर्धा विभक्तम् । see, आप. ध. १. २९. ८-११,
२. अङ्गहीनोऽपि क. घ. पु.

द्वितीयः खण्डः ] द्वितीयप्रश्ने प्रथमोऽध्यायः १७३

Page 225Permalink

द्वितीयः खण्डः ] द्वितीयप्रश्ने प्रथमोऽध्यायः १७३

पुत्राश्चेन्द्रियनिष्पादिताः । तथा च मन्त्रः—'अङ्गादङ्गात्सम्भवसि' इति । अतः करणसमवायिनः ।

अथोच्येत सर्वैरेव पितृगुणैः पुत्रैर्भवितव्यम् । अपि पतितत्वेनेति । तदपि न । कस्मात्—तदेतेन वेदितव्यम् दृश्यते ह्ययमर्थोऽङ्गहीनोऽपि साङ्गं जनयति, साङ्गोऽप्यङ्गहीनम् । अतो नाऽवश्यं पतितपुत्रेणाऽपि पतितेन भवितव्यम् ॥ १० ॥

अमुं तावत्पक्षं दूषयति—

'मिथ्यैतदिति हारीतो दधिधानीसधर्माः स्त्रियस्तयो हि दधिधान्यामप्रयतं पय आतच्य मन्थति न तच्छिष्टा धर्मकृत्येषूपयोजयन्ति । एवमशुचि शुक्लं यन्निर्वर्तते न तेन सह सम्प्रयोगो विद्यते ॥ ११ ॥

हारीत का कथन है कि यह धारणा मिथ्या है । उनके अनुसार स्त्रियां यज्ञिय दधिधानी पात्र के समान होती हैं, जिस प्रकार दधिधानी में अशुद्ध दूध को मथने पर शिष्ट लोग उसका प्रयोग धर्म कार्यों में नहीं करते हैं इसी प्रकार जो व्यक्ति अपवित्र वीर्य से उत्पन्न होता है उसके साथ किसी प्रकार का संबन्ध नहीं होना चाहिए ॥ ११ ॥

टि०—इस मत के अनुसार देह भी कर्ता होने के कारण पतित होता है ।

अपतितायामपि जनन्यां पतितादुत्पन्नश्चेत् पतित एव भवतीत्येतदनेन कथ्यते । कस्य हेतोः ? यावता जनन्या अपि स उत्पन्नः । मिथ्यैतदिति हारीतः । हारीतग्रहणं पूजार्थम्, नाऽऽत्मीयं मतं पर्युदसितुम् । अत्र दधिधानीसाधर्म्यात् स्त्रीणां बीजप्राधान्यं दर्शयति । तथा द्रव्यानन्तरनिष्पत्त्यायतनत्वं दधिधान्या एव । आसामप्यशुचिशुक्लाधारत्वम् । यथा च दधिधान्यां प्रयतायामातञ्चितादप्रयताद्दध्नो मथननिष्पन्नं नवनीतं घृतं न धर्मकार्येष्विष्ट्यादिषु उपयुज्यते, एवमशुचिशुक्लनिष्पादितेन पुंसा न धर्मसम्बन्धो विधीयते । अथ यदुक्तं 'न सेन्द्रियः पतति इति तत् मिथ्यैव'। कथं ? द्वौ हि पुरुषौ भवतः-सोपाधिको निरूपाधिकश्च । यो निरूपाधिकः परमात्मा तस्याऽकर्तृत्वम् । सोपाधिकस्तु पुण्यापुण्ये करोति, तत्फलं चाऽनुभवति । उपाधिश्च बुद्ध्यादिर्देहपर्यन्तः । स हि क्षेत्रज्ञः । तस्मिंश्चाऽहम्प्रत्ययः । स च भूतात्मा स देहोऽहङ्कारं मनः ॥

योऽस्यात्मनः कारयिता तं क्षेत्रज्ञं प्रचक्षते ।
यः करोति तु कर्माणि स भूतात्मोच्यते बुधैः ॥ इति ॥


१. इदमपि सूत्रमापस्तम्बीये धर्मे प्रायशस्समानानुपूर्विकमेव See. आप. ध. १ २९. १२--१४ ।

Page 226Permalink

१७४ बौधायन-धर्मसूत्रम् [ प्रायश्चित्तम्

ततो देहोऽपि कर्तृत्वादेव पतति । एवं च कृत्वा मृतेष्वपि पतितेषु तत्सपि-
ण्डानां तद्देहस्पर्शनादिः शिष्टैर्नाऽभ्युपगम्यते । तस्मादशुचिशुक्लोत्पन्नानामशु-
चित्वमेव । तथा च स्मृतिः--'पतितोत्पन्नः पतितो भवतीत्याहुः' इति । यदप्यु-
क्तम् 'अङ्गहीनोऽपि साङ्गम्' इति, तदपि ग्रहस्थितिवशात् आहारविशेषवशाच्च
युक्तम् । इह तु सेन्द्रिय एव पततीत्युक्तम् । किञ्च--स्त्रीपुंसाभ्यां हि पुत्रो
जन्यते । यद्यत्राऽपि पुमानङ्गहीनः स्त्री तु साङ्गा भवत्येव । ततोऽस्याऽङ्गानि-
प्रवर्तन्ते ॥ मनुः--
पितुर्वा भजते शीलं मातुर्वोभयमेव वा ॥ इति ।
इदं चाऽन्यत्-भूयांसो धर्माः कारणगताः कार्ये भवन्ति । तत्र शुक्लादयो
गुणाः पुत्रे न भवन्तीति प्रमाणशून्यं वचः । अत एव तदपि मिथ्यैव । तस्मान्न
तेन सह सम्प्रयोगो विद्यत इति स्थितम् ॥ ११ ॥

यद्यपि सम्प्रयोगो न विद्यते, तथाऽपि प्रायश्चित्तं तस्याऽस्तीत्याह--
अशुचिशुक्लोत्पन्नानां तेषामिच्छतां प्रायश्चित्तिः ।
पतनीयानां तृतीयांशस्स्त्रीणामंशस्तृतीयः ॥ १२ ॥

अनु०—इस प्रकार अपवित्र वीर्य से ( पतित पुरुषों से ) उत्पन्न पुरुष यदि प्रायश्चित्त करने के इच्छुक हों तो उनका व्रत पतनीयों के व्रत का तीसरा अंश होता है और इस प्रकार उत्पन्न स्त्रियों का व्रत उसको भी तृतीय अंश होता है ॥ १२ ॥

पतनीयप्रायश्चित्तं यत्तूक्तं 'चतुर्थकाला मितभोजिनस्स्युः' इति तस्य तृतीयो भागः पतितोत्पन्नानां प्रायश्चित्तम् । स्त्रीणां तदुत्पन्नानां तस्याऽपि तृतीयो भागः, नवमभाग इति यावत् । तत्र तौल्येऽपि तद्बीजत्वे स्त्रीणां दोषलाघवमवगम्यम् । तथा च वसिष्ठो युक्तिमेवाऽऽह--
'पतितोत्पन्नः पतितो भवतीत्याहुरन्यत्र स्त्रियाः, सा हि परगामिनी, तामरिक्थामुपेया'दिति ॥ १२ ॥

'सर्वपण्यैर्व्यवहरणम्' ( २.२.५ ) इति पतनीयमुक्तम् । तत्र किल विषये किञ्चिदुच्यते-
भोजनाभ्यञ्जनाद्दानाद्यदन्यत्कुरुते तिलैः ।
श्वविष्ठायां क्रिमिर्भूत्वा पितृभिस्सह मज्जतीति ॥ १३ ॥

अनु०—यदि भोजन, मालिश और दान के अतिरिक्त किसी अन्य प्रयोजन के लिए तिलों का व्यवहार करता है तो वह क्रिमि बनकर अपने पितरों के साथ कुत्ते के मल में डूबता है, ऐसा उद्धरण दिया जाता है ॥ १३ ॥