याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)
Yajnavalkya Smriti with Mitakshara Tika & Hindi Commentary
महर्षि याज्ञवल्क्य द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत संस्थान · चौखम्बा संस्कृत संस्थान (उद्गम)
दण्डशुक्लावशेषं च न पुत्रो दातुमर्हति ॥
दर्शनप्रातिभाव्ये तु विधिः स्यात् पूर्वचोदितः ।
क्रोधकृत ऋण का निर्देश नारद ने किया है :—
न पुत्रर्णं पिता दद्याद् दद्यात् पुत्रस्तु पैतृकम् ।
काम-क्रोध-सुरा-द्यूत-प्रातिभाव्यकृतं विना ॥
क्रोधकृत ऋण की परिभाषा कात्यायन ने की है :—
यत्र हिंसां समुत्पाद्य क्रोधाद् द्रव्यं विनाशय वा ।
उक्तं तुष्टिकारं यत्तु विद्यात् क्रोधकृतं हि तत् ॥
परस्य हिंसां धनविनाशं वा क्रोधात् कृत्वा तत्तुष्टये यद्द्रव्यं दातव्य-
स्वेन अङ्गीकृतं तत् क्रोधकृतम्—( अपरार्कः )
श्लो० ४९—प्रतिपन्नम्—कभी कभी अप्रतिपन्न ऋण को भी चुकाना
पड़ता है, जैसा कात्यायन ने कहा है :—
मर्तुकामेन या भर्त्रा प्रोक्ता देयमृणं त्वया ।
अप्रपन्नाऽपि सा दाप्या ऋणं पत्याश्रितं स्त्रियाः ॥
श्लो० ५२—अत एव नारद का भी कथन है :—
साक्षित्वं प्रातिभाव्यं वा दानं ग्रहणमेव च ।
विभक्ताः भ्रातरः कुर्युः नाविभक्ताः परस्परम् ॥
परन्तु यदि सर्वानुमत हो तो अविभक्त को भी साक्षित्व आदि का
अधिकार हो सकता है ।
श्लो० ५३—बृहस्पति ने चार प्रकार का प्रतिभू बतलाया है :—
दर्शने प्रत्यये दाने ऋणद्रव्यार्पणे तथा ।
चतुष्प्रकारः प्रतिभूः शास्त्रे दृष्टो मनीषिभिः ॥
प्राहैको दर्शयिष्यामि साधुरेषोऽपरोऽब्रवीत् ।
दाता तवैतद् द्रविणमर्पयिष्यपरोऽब्रवीत् ॥
आद्यौ तु वितथे दाप्यौ तत्कालावेदितं धनम् ।
उत्तरौ तु विसंवादे तौ विना तत्सुतौ पुनः ॥
सुता अपि—सुत शब्द के प्रयोग से मनु के वचन में प्रयुक्त 'दायाद'
(दान-प्रतिभुवि प्रेते दायादानपि दापयेत्) शब्द से पुत्र-पौत्रादि-संग्रह-
विषयक भ्रम का निवारण हो जाता है । तात्पर्य यह है कि पुत्रमात्र
ही प्रातिभाव्य का समर्पण करे पौत्र आदि नहीं । अत एव कात्यायन का
मत है :—
प्रातिभाव्यागतं पौत्रैर्दातव्यं न तु तत् कचित् ।
६७८ याज्ञवल्क्यस्मृतिः
पुत्रेणापि समं देयम् ऋणं सर्वत्र पैतृकम् ॥
समम् = वृद्धिरहितम् ।
श्लो० ५५—एकच्छायाश्रिताः = प्रत्येकं विकल्पेन सकलधनदायकत्व-
माश्रिताः—(अपरार्कः)
श्लो० ५६—द्विगुणम्—यदि धनिक के द्वारा प्रतिभू ऋणिक-गृहीत
धन देने के लिए पीड़ित हुआ हो तब की स्थिति है। साधारणतः अपने धन
का समान रूप ही प्रतिभू ऋणिक से प्राप्त करने का अधिकारी है। अत एक
कात्यायन का कथन है—
यस्यार्थे येन यद् दत्तं विधिनाऽभ्यर्थितेन तु ।
साक्षिभिर्भावितेनैव प्रतिभूस्तत्समाप्नुयात् ॥
द्वैगुण्य की अवधि बृहस्पति ने बतलायी है :—
त्रिपक्षात्परतः सोऽर्थं द्विगुणं लब्धुमर्हति ॥
श्लो० ५७—स्त्रीपशुषु = गोमहिष्यादिषु—(अपरार्कः) स्त्री च पशुश्च...
दास्यादि छाग्यादि च—(शूलपाणिः)
श्लो० ६०—स्वीकरणात् = परिग्रहात्......स्वीकरणं च भोग्याधौ
भोगपर्यन्तं गोप्याधौ भाण्डागारप्रवेशपर्यन्तम्—(अपरार्कः)
श्लो० ६१—प्रयोजके = बन्धकग्रहीतरि । असति = मृते प्रोषिते वा
(अपरार्कः)
श्लो० ६६—राजदैविकतस्करैः—अत एव मनु का भी मत है :—
चौरैर्हृतं जलेनोढमग्निना दग्धमेव च ।
न दद्याद् यदि तस्मात्स न संहरति किञ्चन ॥
श्लो० ६९—साक्षिणः—साक्षी शब्द का विवेचन मनु ने किया है :—
समक्षदर्शनात् साक्ष्यं श्रवणाच्चैव सिध्यति ।
यथाजाति यथावर्णम्—अत एव मनु का कथन है :—
स्त्रीणां साक्ष्यं स्त्रियः कुर्युर्द्विजानां सदृशा द्विजाः ।
शूद्राश्च सन्तः शूद्राणामन्त्यानामन्त्ययोनयः ॥
श्लो० ७२—एकोऽपि—अत एव मनु का कथन है :—
एकोऽलुब्धस्तु साक्षी स्यात्...।
व्यास का भी मत है :—
शुचिर्द्धियश्च धर्मज्ञः साक्षी यत्रानुभूतवाक् ।
प्रमाणमेकोऽपि भवेत् साहसेषु विशेषतः ॥
टिप्पणी (नोट्स) ६७५
साहसम् = “स्यात्साहसं त्वन्वयवत् प्रसभं कर्म यत्कृतम्” (मनुस्मृतिः)
श्लो० ७८—अत एव नारद का भी कथन है :—
साक्षिविप्रतिपत्तौ तु प्रमाणं बहवो मताः ।
तत्साम्ये शुचयो ग्राह्यास्तत्साम्ये शुचिमत्तराः ॥
श्लो० ८१—विवास्यो ब्राह्मणः—अतएव मनु ने कहा है :—
न जातु ब्राह्मणं हन्यात् सर्वपापेष्ववस्थितम् ।
राष्ट्रादेनं बहिः कुर्यात् समग्रधनमक्षतम् ।
कौटसाक्ष्यं तु कुर्वाणांस्त्रीन् वर्णान् धार्मिको नृपः ।
प्रवासयेद्दण्डयित्वा ब्राह्मणन्तु विवासयेत् ॥
मौण्ड्यं प्राणान्तिको दण्डो ब्राह्मणस्य विधीयते ।
इतरेषान्तु वर्णानां दण्डः प्राणान्तिको भवेत् ॥ इत्यादि ।
श्लो० ८३—चरुः सारस्वतः—इसका विकल्प मनु ने बतलाया है :—
कूष्माण्डैर्वापि जुहुयाद् घृतमग्नौ यथाविधि ।
उदित्यृचा वा वारुण्या तृचेनाब्दैवतेन तु ॥
द्वादशरात्रे पयः पिबन् कूष्माण्डैर्जुहुयात् (बौधायनः)
शूद्रश्चैकदिनकं गोद्दशकस्य ग्रासं दद्यात् (विष्णुः)
श्लो० ८६—स्वहस्तेन—यह अक्षराभिज्ञ ऋणी के विषय में है । अक्षरा-
नभिज्ञ ऋणी को अन्य सत्पुरुष द्वारा लिखवाना चाहिए । अत एव व्यास का
कथन है :—
अलिपिज्ञ ऋणी यः स्याल्लेखयेत् स्वमतं तु सः ।
श्लो० ९५—दिव्य का विषय नारद ने बतलाया है :—
यदा साक्षी न विद्येत विवादे वदतां नृणाम् ।
तदा दिव्यैः परीक्षेत शपथैश्च विभावयेत् ॥
शीर्षकस्थे = यदि अभियोक्ता साभिमान ऐसा उद्घोष करे कि यदि अभि-
युक्त अपराधी नहीं सिद्ध होगा तो वह अभियोक्ता स्वयं दण्डभागी बनेगा—
तो (तुला आदि दिव्य का प्रयोग होना चाहिए) ।
श्लो० ९८—यहाँ कात्यायन का वचन द्रष्टव्य है :—
राजन्येऽग्निं घटं विप्रे वैश्ये तोयं निधापयेत् ।
सर्वेषु सर्वं दिव्यं वा विषवर्जं द्विजोत्तमे ॥
गोरक्षकान् वाणिजकान् तथा कारुकुशीलवान् ।
प्रेष्यान् वार्धुषिकांश्चैव ग्राहयेत् शूद्रवद् द्विजान् ॥
विषं सहस्रेऽपहृते पादोने तु हुताशनः ।
६८० याज्ञवल्क्यस्मृतिः
श्लो० ९९—इस प्रसङ्ग में बृहस्पति के निम्नलिखित वचन अव-
धेय हैं :—
संख्या रश्मिरजोमूला मनुना समुदाहृता ।
कार्षापणान्ता सा दिव्ये नियोज्या विनयेत्तथा ॥
विषं सहस्रेऽपहृते पादोने तु हुताशनः ।
त्रिपादोने च सलिलमर्धे देयो घटः सदा ॥
चतुःशताभियोगे च दातव्यस्तप्तमाषकः ।
त्रिंशते तण्डुला देयाः कोशश्चैव तदर्थके ॥
शते हृतेऽपहृते च दातव्यं धर्मशोधनम् ।
गोचौरस्य प्रदातव्यः सभ्यैः फालः प्रयत्नतः ॥
एका संख्या निकृष्टानां मध्यानां द्विगुणा स्मृता ।
चतुर्गुणोत्तमानां च कल्पनीया परीक्षकैः ॥
निकृष्टानां = जाति, गुण तथा कर्म से निकृष्ट ।
श्लो० १००—१०२—प्रतिमानसमीभूतो रेखां कृत्वाऽवतारितः । इसका
तात्पर्य है कि दिव्यकर्त्ता के तोलने के समय तुला की रज्जु की लम्बाई
जितनी रहे उसको परीक्षा के समय यथावत् समझने के लिए रज्जु की उस
बिन्दु (जहाँ तुला संलग्न रहे) पर रेखा डाल देनी चाहिए । यह विधि
अधिवास के दिन की है । अधिवास के दिन एक बार दिव्यकर्त्ता को तौलना
चाहिए । और तौलने के बाद दिव्यकर्त्ता तुला से उतर कर तुला को
अभिमन्त्रित करे । अतः 'रेखां कृत्वाऽवतारितः' से लेकर 'तुलामित्यभिमन्त्रयेत्'
तक का कार्य अधिवास के दिन का है—यह ध्यान रखना चाहिए । इसके
बाद पर दिन में अभिमन्त्रित तुला पर दिव्यकर्त्ता को तौलना चाहिए ।
तौलने के बाद निर्णय के प्रकार का निर्देश निम्न-लिखित श्लोक में किया
गया है :—
तुलितो यदि वर्धेत विशुद्धः स्यान्न संशयः ।
समो वा हीयमानो वा न विशुद्धो भवेन्नरः ॥
यद्यपि मिताक्षरा में यह श्लोक पितामह के नाम से उद्धृत है तथापि
वीरमित्रोदयकार के अनुसार यह मूल याज्ञवल्क्य-स्मृति का ही माना
जाता है । विचार करने पर यही उचित भी लगता है कि यह मूल-ग्रन्थ
का है । यदि इसे मूल श्लोक नहीं माना जाय तो मूल-में न्यूनता रह
जाती है, क्योंकि तुला-परीक्षा के निर्णय का प्रकार अस्पष्ट ही रह जाता है ।
अतः इस श्लोक को मूल-ग्रन्थ का ही अङ्ग मानना उचित है। भूमिकान्तर्गत
टिप्पणी (नोट्स) ६८१
श्लोक संख्या विवरण के प्रसङ्ग में इस का सङ्केत नहीं हो सका । अतः
पाठक से क्षमा-याचना अपेक्षित है ।
श्लो० १०३—अश्वत्थपत्राणि—यहाँ अपरार्क में उद्धृत निम्न-लिखित
स्मृति पर ध्यान देना अपेक्षित है :—
पितामहः—
सप्त पिप्पलपत्राणि शमीपत्राण्यथाक्षतान् ।
हस्तयोर्निक्षिपेत्तत्र तन्तुसूत्रस्य सप्त वै ॥
वीरमित्रोदय में कुछ और भी विशेष बात बतलाई गई है :—
“अत्र, “शम्यक्षतन्तथा दूर्वां दत्त्वा पत्रेषु विन्यसेत्” इति विशेषः स्मृत्य-
न्तरेऽभिहितः” ।
श्लो० १०६—मण्डलानि—गोमय के द्वारा निर्मित होना चाहिए ।
श्लो० १०७—मुक्त्वाग्निम्—यहाँ शूलपाणि का कथन अवश्य-
ध्येय है :—
“गत्वा तत्तु तृणे क्षिपेत्” इति कालिकापुराणवचनात् ।
अग्निवर्णं लोहपिण्डं तृणचये क्षिप्त्वा...... ॥
अदग्धः—करभिन्ने अङ्गे दग्धोऽपि शुद्ध एव ( वीरमित्रोदयः )
श्लो० ११४—इच्छया—यह केवल पिता के द्वारा अर्जित धन में ही,
यदि पितामह आदि का अर्जित हो तो पिता की अनिच्छा से भी विभाग हो
सकता है । अतएव बृहस्पति का कथन है :—
क्रमागते गृहक्षेत्रे पितापुत्राः समांशिनः ॥
श्लो० ११५—पत्न्यः = पुत्रशून्याः—शूलपाणिः ।
श्लो० ११६—अनीहमानस्य—यः पुत्रः धनार्जनसमर्थतया पितृधनं
नेच्छति, यो वा धनार्जनसमर्थोऽपि शठतया धनस्यार्जनरक्षणानुकूलां चेष्टां न
कुरुते तस्मै किञ्चिदसारं दत्त्वा पित्रा पृथक् क्रिया कार्या—(अपरार्कः) यह नियम
पिता की सम्पत्ति के विभाजन में नहीं होता अपि तु सभी भाई जो कृषि
आदि के द्वारा धनार्जन करते हैं उस धन में आलस्यवशात् कार्यविमुख
भ्राता अंशहर नहीं हो सकता है । इसी प्रकार विद्या आदि से स्वतन्त्र धन को
अर्जित करने की शक्ति से सम्पन्न भ्राता को भी पहले ही पृथक् कर देना
चाहिए । इसका कारण यह है कि जो विद्या से अर्जित धन होता है उसमें
दूसरे का अंश नहीं होता है एवञ्च यदि सभी साथ रहें तो विद्या से अर्जन
करने वाले को समूह में कृषि के द्वारा अर्जित धन में अंश मिल जाता है
६८२ याज्ञवल्क्यस्मृतिः
और विद्या से भी अतः विद्या-शक्त व्यक्ति को अनुचित लाभ से रोकने के
लिए यह नियम बतलाया गया है । धर्मः- अत एव बृहस्पति का
वचन है :—
समन्यूनाधिका भागाः पित्रा येषां प्रकल्पिताः ।
तथैव ते पालनीया विनेयास्ते स्युरन्यथा ॥
श्लो० ११७—अन्वयः—दुहित्रभावे दुहित्रन्वयः, तदभावे पुत्रादिरेव—
( अपरार्कः )
श्लो० ११९—विद्यया लब्धम्—विद्यालब्ध धन की व्याख्या कात्यायन
ने निम्नलिखित वचनों द्वारा की है :—
परभक्तप्रदानेन प्राप्ता विद्या यदाऽन्यतः ।
तया च प्राप्तं विधिना विद्या-प्राप्तं तदुच्यते ॥
उपन्यस्ते च यह्लब्धं विद्यया पणपूर्वकम् ।
विद्याधनं तु तद्विद्याद् विभागे न विभज्यते ॥
शिष्यादार्त्विज्यतः प्रश्नात् सन्दिग्धप्रश्ननिर्णयात् ।
स्वज्ञानशंसनाद् वादाद् लब्धं प्राज्यधनाच्च यत् ॥
विद्याधनन्तु तत्प्राहुर्विभागे न विभज्यते ॥
श्लो० १२०—समः स्मृतः—"एतदविद्यानाम् इत्याह मनुः—
अविद्यानां च सर्वेषामीहातश्चेद्धनं भवेत् ।
समस्तत्र विभागः स्यादपित्र्य इति धारणा ॥' ( शूलपाणिः )
श्लो० १२१—निबन्धः = आकरादौ राजादिदत्तं नियतद्रव्यम्—
( शूलपाणिः )
सदृशं स्वाम्यम्—अत एव बृहस्पति का भी मत है :—
द्रव्ये पितामहोपात्ते स्थावरे जङ्गमे तथा ।
सममंशित्वमाख्यातं पितुः पुत्रस्य चैव हि ॥
श्लो० १२२—विभागभाक् = पिता के धन का भागी होता है। यह
नियम विभाग के उत्तर काल में यदि सवर्णा में गर्भाधान हुआ हो, तब उप-
युक्त है । विभाग से पूर्व ही गर्भाधान होने पर तो सर्व-भ्रातृ-सम-अंश का भागी
होता है :—
पितृविभक्तविभागानन्तरोत्पन्नस्य भागं दद्युः ( विष्णुः )
उपर्युक्त मत शूलपाणि का है ।
श्लो० १२३—माता—इस प्रसङ्ग में कुछ विशेष बात व्यास ने
बतलाई है :—
टिप्पणी (नोट्स) ३८३
अमुतास्तु पितुः पत्न्यः समानांशाः प्रकीर्त्तिताः ।
पितामह्यश्च सर्वास्ता मातृतुल्याः प्रकीर्त्तिताः ॥
श्लो० १२६-द्रव्यं समैरंशैः-यह ऋण का भी उपलक्षण है । अत एव
मनु का कथन है :-
ऋणे धने च सर्वस्मिन् प्रविभक्ते यथाविधि ।
पश्चाद् दृश्येत यत् किञ्चित् तत्सर्वं समतां नयेत् ॥
श्लो० १३०-पौनर्भवः-इसका लक्षण कात्यायन ने बतलाया है :-
क्लीबं विहाय पतितं या पुनर्लभते पतिम् ।
तस्यां पौनर्भवो जातो व्यक्तमुत्पादकस्य सः ॥
श्लो० १३१-गर्भे विन्नः सहोढजः-
इसका स्पष्ट लक्षण मनुस्मृति में किया गया है :-
या गर्भिणी संस्क्रियते ज्ञाताऽज्ञाताऽपि वा सती ।
वोढुः स गर्भो भवति सहोढ इति चोच्यते ॥
श्लो० १३२-पुत्र-प्रतिनिधीनां मध्ये दत्तक एव कलियुगे ग्राह्यः । अत
एव कलौ निवर्त्तन्ते इत्यनुवृत्तौ शौनकेनोक्तम्-
दत्तौरसेतरेषां तु पुत्रत्वेन परिग्रहः । ( अपरार्कः )
श्लो० १३५-पितरौ-यद्यपि विग्रह-वाक्य में ( माता च पिता च =
पितरौ ) मातृ का प्रथम प्रयोग होता है; अतः पत्नी के बाद दुहिता तथा
दुहिता के बाद माता, पिता इत्यादि क्रम प्रतीत होता है और विज्ञानेश्वर ने
यही माना भी है तथापि यहाँ विग्रहगत पौर्वापर्य विवक्षित नहीं है । एवञ्च
पत्नी, दुहिता, पिता, माता इत्यादि क्रम समझना चाहिए । अतएव विष्णु का
वचन है :-
अपुत्रधनं पत्न्यभिगामि, तदभावे दुहितृगामि, तदभावे दौहित्रगामि,
तदभावे पितृगामि, तदभावे मातृगामि, तदभावे भ्रातृगामि, तदभावे भ्रातृपुत्र-
गामि, तदभावे सकुल्यगामि ।
अत एव कात्यायन का भी मत है :-
अपुत्रस्याप्यकुलजा पत्नी दुहितरोऽपि वा ।
तदभावे पिता माता भ्राता पुत्राः प्रकीर्त्तिताः ।
पुत्राः = भ्रातृपुत्राः । किन्तु शूलपाणि ने अपुत्रधनं पत्न्यभिगामि, तद-
भावे दुहितृगामि, तदभावे मातृगामि, तदभावे पितृगामि......ऐसा ही उपर्युक्त
विष्णु-वचन का स्वरूप माना है ।
६८४ याज्ञवल्क्यस्मृतिः
कुल्लूकभट्ट का मत कुछ और ही है।
अनपत्यस्य पुत्रस्य माता दायमवाप्नुयात् ।
मातर्यपि च वृत्तायां पितुर्माता हरेद्धनम् ॥
इस श्लोक की व्याख्या में कुल्लूकभट्ट का कथन निम्नलिखित है :-
"अनपत्यस्य पुत्रस्य धनं माता गृह्णीयात्, पूर्वं "पिता हरेदपुत्रस्य रिक्थम्"
इत्युक्तत्वात् इह 'माता हरेदि'त्यादि । याज्ञवल्क्येन 'पितरौ' इत्येकशेषकरणात्,
विष्णुना च-अपुत्रस्य धनं पत्न्यभिगामि, तदभावे दुहितृगामि, तदभावे
पितृगामि इत्येकशेषस्यैव कृतत्वात् मातापितरौ विभज्य गृह्णीयाताम् ॥"
यहाँ पत्नी का अर्थ पतिव्रता पत्नी है । अत एव वृद्ध मनु का कथन हैः-
अपुत्रा शयनं भर्तुः पालयन्ती व्रते स्थिता ।
पत्न्येव दद्यात् तत्पिण्डं कृत्स्नमंशं लभेत च ॥
अन्यथा तो सोदर को अधिकार होता है। इस पक्ष में निम्न लिखित
शंख-लिखित वचन प्रमाण है :-
अथापुत्रस्य स्वर्गयातस्य भ्रातृगामि द्रव्यं तदभावे मातापितरौ लभेतां
पत्नी वा ज्येष्ठा ।
श्लो० १४०-जडः = स्वधर्मकृत्ये निरुत्साहः-( शूलपाणिः )
श्लो० १४९- विभागव्यञ्जक तत्त्वों का उल्लेख नारद ने किया है :-
पृथगायव्ययधनाः कुसीदं च परस्परम् ।
वणिक्पथं च ये कुर्युर्विभक्तास्ते न संशयः ॥
श्लो० १६०-विवीतः = तृण आदि के निमित्त सुरक्षित भूमि ।
श्लो० १६१-गोमी = गोस्वामी । गो के द्वारा भक्षित धान्य की याचना
में उशना ने दोष बतलाया है :-
गोभिर्विनाशितं धान्यं यो नरः प्रातयाचते ।
पितरस्तस्य नाश्नन्ति न चाश्नन्ति दिवौकसः ॥
(तस्य धान्यम् न अश्नन्ति) ।
श्लो० १६७-धनुः = चतुर्हस्तो धनुः । खर्वटः=ग्रामादधिकः नगराम्न्यूनः
गृहसमूहः-( अपरार्कः )
श्लो० १-स्वं लभेत-अस्वामिविक्रीत पदार्थ में स्वामी का स्वत्व नष्ट
नहीं होता है :-
अस्वामिना कृतो यस्तु दायो विक्रय एव वा ।
अकृतः स तु विज्ञेयो व्यवहारे यथास्थितिः ॥
टिप्पणी ( नोट्स ) ६८५
श्लो० १७१—यहाँ मनु ने विशेषता बतलाई है :—
सम्भोगो दृश्यते यत्र न दृश्येतागमः क्वचित् ।
आगमः कारणं तत्र न संभोग इति स्थितिः ॥
श्लो० १७३—अर्वाक् संवत्सरात्—मनु के द्वारा “राजा ड्यब्दं निधा-
पयेत् ।” जो कहा गया है वह सुवर्णादि स्थिर वस्तुओं के विषय में है, ऐसा
शूलपाणि का मत है ।
श्लो० १७५—नान्वये सति सर्वस्वम्—एतच्च प्राग्दायविभागात् ,
विभक्तदायेषु तु पुत्रेषु सर्वस्वदानमनिषिद्धम्—( अपरार्कः )
श्लो० १७६—दत्त्वा नापहरेत्—अपहरण करने पर दोष का निर्देश
हारीत ने किया है :—
प्रतिश्रुताऽप्रदानेन दत्तसंश्लेहनेन च ।
विविधान्नरकान्याति तिर्यग्योनौ च जायते ॥
श्लो० १७७—परीक्षण के पहले दोष निकलने पर कृत्य का निर्देश
बृहस्पति ने किया है :—
अतोऽर्वाक् पण्यदोषस्तु यदि संजायते क्वचित् ।
विक्रेतुः प्रतिदेयं तत् क्रेता मूल्यमवाप्नुयात् ॥
मूल्य का तात्पर्य है कि विना सूद का ही मूलधनमात्र प्रत्यर्पणीय
होता है ।
श्लो० १८३—आमरणान्तिकम्—अत एव नारद का कथन है :—
राज्ञ एव तु दासः स्यात् प्रव्रज्याऽवसितो नरः ।
न तस्य प्रतिमोक्षोऽस्ति न विशुद्धिः कथञ्चन ॥
द्वावेव कर्मचाण्डालौ लोके दूरबहिष्कृतौ ।
प्रव्रज्योपनिवृत्तश्च वृथा प्रव्रजितश्च यः ॥
‘वृथा प्रव्रजितः’ का अर्थ है प्रव्रज्या का अनधिकारी शूद्र यदि प्रव्रज्या का
ग्रहण करे तो उससे भी आमरण दास्य करवाना चाहिए । परन्तु ब्राह्मण के
प्रव्रज्याच्युत होने पर भी दास्य विहित नहीं है । ब्राह्मण के दण्ड का निरूपण
दक्ष ने किया है :—
पारिव्राज्यं गृहीत्वा तु यः स्वधर्मे न तिष्ठति ।
श्वपादेनाङ्कितं तन्तु राजा शीघ्रं विवासयेत् ॥
कात्यायन-कथित प्रकार भी निम्नलिखित है :—
प्रव्रज्याऽवसिता यत्र त्रयो वर्णा द्विजातयः ।
निर्वासं कारयेद्विप्रं दासत्वं क्षत्रविण्नृपः ॥
६८६ याज्ञवल्क्यस्मृतिः
श्लो० १८५- इस प्रसंग में बृहस्पति के निम्नलिखित वचन अवधान
योग्य हैं :-
राजा वेदविदो विप्रान् श्रोत्रियानग्निहोत्रिणः ।
आकृष्य स्थापयेत्तत्र तेषां वृत्तिं प्रकल्पयेत् ।
नित्यं नैमित्तिकं काम्यं शान्तिकं पौष्टिकन्तथा ।
पौराणां कर्म कुर्युस्ते सन्दिग्धौ निर्णयस्तथा ॥
श्लो० १९३- कर्म त्यजन् = समर्थ होकर भी कर्म नहीं करने वाला
भृत्य ।
श्लो० १९४- दशमं भागम् - यह नियम अल्पश्रमकारी भृत्यों के
विषय में है। यदि श्रमाधिक्य हो तो निम्नलिखित बृहस्पति-वचनों के आधार
पर विधान करना चाहिए:-
त्रिभागं पञ्चभागं वा गृह्णीयात्सीरवाहकः ।
भक्ताच्छादभृतः सीराद्भागं गृहीत पञ्चमम् ।
जातसस्यात् त्रिभागन्तु प्रगृह्णीयादथाऽभृतः ॥
भक्त = भोजन, आच्छाद = वस्त्र, आवास आदि, अभृतः = भोजनादि-
रहित भृत्य ।
श्लो० १९७-भाण्डम् = वणिग्धनम् कुङ्कुमादिकम् ।
श्लो० २००- जेत्रे दद्यात् - यहाँ निम्न-निर्दिष्ट बृहस्पति-वचन अवधान-
योग्य है :-
रहो-जितोऽनभिज्ञश्च कूटाक्षैः कपटेन वा ।
मोच्योऽभिज्ञोऽपि सर्वस्वं जितः सर्वं न दाप्यते ॥
श्लो० २०२-सचिह्नं निर्वास्याः- नारद के अनुसार चिह्न का अर्थ है:-
कूटाक्षवेदिनः पापान् राजा राष्ट्राद्दिवासयेत् ।
कण्ठेऽक्षमालामासज्य स ह्येषां विनयः स्मृतः ॥
यहाँ द्वितीय पाद में शूलपाणि के अनुसार "निर्हरेद् द्यूतमण्डलात्" पाठ
है, न कि 'राष्ट्राद्दिवासयेत्' (यह पाठ मिताक्षरा में है)। विनयः = दण्ड ।
विष्णु के अनुसार चिह्न का अर्थ निम्नलिखित है :-
द्यूते च कपटाक्षदेविनां करच्छेदः, उपधिदेविनां संदंशच्छेदः ।
उपधिः = हस्तचातुरी से यथेच्छ रूप में अक्ष का देवन-प्रकार । संदंश =
अङ्गुष्ठ ।
टिप्पणी ( नोट्स ) ६८७
यद्यपि मनु ने कहा है कि—
द्यूतं समाह्वयं चैव यः कुर्याद् यस्तु कारयेत् ।
तान्सर्वान् घातयेद्राजा शूद्रांश्च द्विजलिङ्गिनः ॥
तथापि यह नियम राजपुरुषानधिष्ठित द्यूत आदि के विषय में है। अत
एव बृहस्पति का कथन है :—
द्यूतं निषिद्धम्मनुना सत्यशौचधनापहम् ।
तत्प्रवर्तितमन्यैश्च राजभागसमन्वितम् ॥
श्लो० २११—वाक्पारुष्यप्रकरणोक्त दण्ड में ह्रास का कारण उशना
ने बतलाया है :—
मोहात् प्रमादात् संहर्षात् प्रीत्या चोक्तं मयेति यः ।
नाहमेवं पुनर्वक्ष्ये दण्डार्धं तस्य कल्पयेत् ॥
श्लो० २१२—यह दण्ड-पारुष्य का प्रकरण है। दण्ड-पारुष्य का लक्षण
बृहस्पति ने बतलाया है :—
दण्ड-पाषाण-लगुडैर्भस्म-कर्दम-पांसुभिः ।
आयुधैश्च प्रहरणं दण्ड-पारुष्यमुच्यते ॥
श्लो० १२२—समुत्थानजं व्ययम्—तात्पर्य यह है कि उस व्यक्ति का
व्रण आदि निवृत्त जब तक होता है तब तक का सारा खर्च व्रणकर्त्ता को देना
होता है । अत एव कात्यायन का कथन है :—
समुत्थानव्ययं चासौ दद्यादाव्रणरोपणात् ॥
इस नियम के अपवाद नारद के द्वारा निर्दिष्ट हुए हैं :—
अनुशास्यो गुरुणां तु न चेदनुविधीयते ।
अवधेनाथ वा हन्याद् रज्ज्वा वेणुदलेन वा ॥
भृशं न ताडयेदेनं नोत्तमाङ्गे न चोरसि ।
अनुशास्य च विश्वास्यः शास्यो राज्ञाऽन्यथा गुरुः ॥
पुत्राऽपराधे न पिता शववान्न शुनि दण्डभाक् ।
न मर्कटे च तत्स्वामी तेनैव प्रहतो नु चेत् ॥
अवधेन = अहिंसया !
श्लो० २२८—चैत्यः = मनोहर स्थान—( अपरार्कः ) चैत्यः उद्देशवृक्षः—
( शूलपाणिः )
श्लो० २२९—यहाँ विष्णु का वचन अवधान देने योग्य है :—फलोपभोग-
द्रुमच्छेदी तूत्तमसाहसं दण्ड्यः । पुष्पोपभोगच्छेदी मध्यमम् । वल्लीगुल्मलता-
च्छेदी कार्षापण-शतम् । तृणच्छेद्येकम् ॥
६८८ याज्ञवल्क्यस्मृतिः
श्लो० २३९–साक्षिणाम्—जो व्यक्ति विरोध का समाधान करने में
समर्थ होकर भी ईर्ष्या-द्वेषादि के कारण समाधान नहीं करता है अपि तु
पिता-पुत्र के विवाद में साक्षित्व को स्वीकार करता है, उस वर्ग के लोगों
के लिए ‘त्रिपणो दमः’ कहा गया है । यह नियम भी मध्यम अपराध के लिए
है । यदि अपराध अधिक हो तो निम्न-लिखित विष्णु के वचन के अनुसार
दण्ड करना चाहिए :—
पितृ-पुत्र-विरोधसाक्षिणां दशपणो दण्डः ।
यस्तयोरन्तरे तस्योत्तमसाहसो दण्डः ॥
श्लो० २४१—नाणकपरीक्षी = टङ्कक-परीक्षक । यहाँ निम्न-निर्दिष्ट
बृहस्पति-वचन को देखना चाहिए :—
अल्पमूल्यं तु संस्कृत्य नयन्ति बहुमूल्यताम् ।
स्त्रीबालकान् वञ्चयन्ति दण्ड्यास्तेऽर्थानुरूपतः ॥
हेम-मुक्ता-प्रवालाद्यं कृत्रिमं कुर्वते तु ये ।
क्रेत्रे मूल्यं प्रदाप्यास्ते राज्ञा तद्द्विगुणं दमम् ॥
श्लो० २४२–तिर्यक्षु = गो आदि पशुओं के विषय में ।
श्लो० २४९–कारुः = तन्तुवाय । सम्भूय = राजा की अनुमति के
विना ही अपने वर्ग में मिलकर ।
श्लो० २५२–सद्यः—इससे यह स्पष्ट है कि विलम्ब होने पर यह
नियम नहीं है । इसी का प्रपञ्च अग्रिम श्लोक में किया गया है, जिससे
अव्यवस्था नहीं हो जाय ।
श्लो० २५४—विष्णु के अनुसार विक्रीयासम्प्रदान में दण्ड भी
निर्दिष्ट है :—
गृहीतमूल्यं यः पण्यं क्रेतुनैव दद्यात् तस्यासौ
सोदयं दाप्यः राज्ञा च पणशतं दण्ड्यः ॥
श्लो० २५५–अत एव नारद का भी कथन है :—
दीयमानं न गृह्णाति क्रीतं पण्यं च यः क्रयी ।
स एवास्य भवेद्दोषो विक्रेतुर्योऽप्रयच्छतः ॥
श्लो० २५९–यहाँ समवाय मे प्रतिषिद्ध तथा विहित व्यक्तियों का
निर्देश बृहस्पति ने किया है :—
अशक्तालसरोगातंमन्दभाग्य-निराश्रयैः ।
वाणिज्याद्याः सहैतैस्तुः न कर्त्तव्या बुधैः क्रियाः ॥
टिप्पणी (नोट्स) ६८६
कुलीनदक्षानलसैः प्राज्ञैर्नाणकवेदिभिः ।
आयव्ययज्ञैः शुचिभिः शूरैः कुर्यात् सह क्रियाः ॥
निराश्रयैः = मूलधनहीन व्यक्तियों के साथ (नहीं करना चाहिए)
लाभाऽलाभौ यथाद्रव्यम् - अत एव नारद का कथन है :-
फलहेतोरुपायेन कर्म सम्भूय कुर्वताम् ।
आधारभूताः प्रक्षेपाः उत्तिष्ठेरंस्ततोऽशतः ॥
समोऽतिरिक्तो हीनो वा यत्रांशो यस्य यादृशः ।
क्षयाऽक्षयौ तथा वृद्धिस्तत्र तस्य तथाविधाः ॥
उन सबों में परस्पर-विवाद उपस्थित होने पर निर्णय का प्रकार
बृहस्पति ने बतलाया है :-
परीक्षकाः साक्षिणश्च त एवोक्ताः परस्परम् ।
सन्दिग्धेऽर्थेऽवञ्चनीया न चेद्द्वेषसंयुताः ॥
यः कश्चिद्वञ्चकस्तेषां विज्ञातः क्रय-विक्रये ।
शपथैः स विशोध्यः स्यात् सर्ववादेष्वयं विधिः ॥
श्लो० २६०-दशमांशभाक्- दशम अंश तो रक्षा-कार्य के पुरस्कार के
रूप में देकर शेष में यथोचित अंश का भागी होता है । अत एव बृहस्पति का
कथन है :-
दैवराजभयाद् यस्तु स्वशक्त्या परिपालयेत् ।
तस्यांशं दशमं दत्त्वा गृह्णीयुस्तेंऽशतोऽपरम् ॥
श्लो० २७७-प्रमापणम् = हत्या ।
श्लो० २७९-गोभिः प्रमापयेत् = तीक्ष्णशृङ्ग बलीवर्द के द्वारा मरवाना
चाहिए । अपरार्क ने तो 'गोभिः प्रवासयेत्' पाठ मान कर 'बलीवर्दमारोप्य
देशाद्बहिः कुर्यात्'-ऐसा अर्थ किया है ।
श्लो० २८४-संग्रहण के तीन भेद का निर्देश बृहस्पति ने किया है :-
बलोपाधिकृते द्वे तु तृतीयमनुरागजम् ।
तत्पुनस्त्रिविधम्प्रोक्तं प्रथमं मध्यमोत्तमम् ॥
अनिच्छन्त्या यत् क्रियते सुप्तोन्मत्त-प्रमत्तया ।
रहसि प्रलपन्त्या वा बलात्कारकृतं तु तत् ॥
छद्मना गृह्मानीय दत्त्वा वा मद्यकर्मणम् ।
संयोगः क्रियते यस्याः तदुपाधिकृतं विदुः ॥
अन्योन्य-चक्षुरागेण दूतीसम्प्रेषणेन च ।
६६० याज्ञवल्क्यस्मृतिः
कृतं रूपार्थलोभेन ज्ञेयं तदनुरागजम् ॥
अपाङ्गप्रेक्षणं हास्यं दूतीसम्प्रेषणन्तथा ।
स्पर्शो भूषण-वस्त्राणां प्रथमः संग्रहः स्मृतः ॥
प्रेषणं गन्धमाल्यानां फलमद्यन्नवाससाम् ।
सम्भाषणं च रहसि मध्यमं संग्रहं विदुः ॥
एकशय्यासनं क्रीडा चुम्बनालिङ्गने तथा ।
एतत्संग्रहणम्प्रोक्तमुत्तमं शास्त्रवेदिभिः ॥
श्लो० २९१—प्रसह्य दास्यभिगमे—परदासीं हठादभिगच्छतो दशपणो
दण्डः—(अपरार्कः)
श्लो० २९४—कुबन्धेन—यहाँ अपरार्क तथा शूलपाणि ने 'कबन्धेन' पाठ
माना है और इसका शिरोरहित पुरुष के आकार का अङ्कन अर्थ किया है ।
धर्मशास्त्रानुसारेण ग्रथितेयं यथामति ।
टिप्पणी याज्ञवल्क्योक्त-व्यवहारे समापिता ॥
प्रायश्चित्ताध्याय
श्लो० १—ऊनद्विवार्षिकम्—यह नियम चूडाकरणहीन शिशु के लिए
है । यदि तु प्रथम वर्ष में ही चूडाकरण हो जाता है, अनन्तर शिशु की मृत्यु
होती है तो वहाँ बिना मन्त्र से ही अग्नि संस्कार तथा उदक-दान करना
ही चाहिए । अत एव लौगाक्षि का कथन है :—
तूष्णीमेवोदकं कुर्यात् तूष्णीं संस्कारमेव च।
सर्वेषां कृतचूडानामप्यन्नापीच्छया द्वयम् ॥
अधिक विवरण तो मिताक्षरा में ही दिया गया है ।
प्रेत-निर्हरण में दिशा का नियम आदिपुराण में बतलाया गया है :—
पूर्वामुखस्तु नेतव्यो ब्राह्मणो बान्धवैर्गृहात् ।
उत्तराभिमुखो राजा वैश्यः पश्चान्मुखस्तथा ।
दक्षिणाऽभिमुखः शूद्रो निर्हर्त्तव्यः स्वबान्धवैः ॥
श्लो० २—यमसूक्तम्—‘परेयिवांसम्’ इत्यादि सूक्त (ऋग्वेद ७ । ६ ।
१४) । यम-गाथा—नाके सुपर्णम् इत्यादि मन्त्र (ऋग्वेद ७ । ३ । ११) ।
श्लो० ४—कामोदकम्—अत एव पारस्कर का भी कथन है:—“कामो-
दकम् ऋत्विक् श्वशुर-सखि-मातुल-भागिनेयानाम्” ।
श्लो० ५—सकृत्प्रसिञ्चन्ति—यह उदक प्रेत को प्राप्त होता है । अत
एव रामायण में कहा गया है :—
इदं पुरुषशार्दूल विमलं दिव्यमक्षयम् ।
पितृलोकेषु पानीयं महत्तमुपतिष्ठताम् ॥
सकृत्—त्रित्व का भी विधान शास्त्र में है :—
प्रेतं मनसा ध्यायन् दक्षिणाऽभिमुखः त्रीन् उदकाञ्जलीन् निनयेत्—(पैठी-
नसि ।
अतः विकल्प मानना चाहिए । न ब्रह्मचारिणः—यह उपलक्षण है ।
अत एव बृहस्पति ने कहा है—
नैष्ठिकानां वनस्थानां यतीनां ब्रह्मचारिणाम् ।
नाऽऽशौचं सूतके प्रोक्तं शावे वाऽपि तथैव च ॥
श्लो० ८—मानुष्ये कदली०—यह उपलक्षण है । यथासमय उपदेश
देकर संस्कर्ता को शान्त करना चाहिए ।
४४ या०
६६२ याज्ञवल्क्यस्मृतिः
श्लो० १६-क्रीत-लब्धाशनाः- यहाँ निम्नलिखित बृहस्पति-वचन
द्रष्टव्य है :-
अधः शय्यासनाः दीना मलिना भोगवर्जिताः ।
अक्षार-लवणाम्नाः स्युः लब्धकीताशनास्तथा ॥
श्लो० १८-त्रिरात्रं दशरात्रं वा-ये दोनों पक्ष क्रमशः सकुल्य अथवा
समानोदक एवं सपिण्ड के लिए है। अत एव बृहस्पति का वचन है :-
दशाहेन सपिण्डास्तु शुध्यन्ति प्रेत-सूतके ।
त्रिरात्रेण सकुल्यास्तु स्नात्वा शुध्यन्ति गोत्रजाः ॥
इसका सम्बन्ध केवल ब्राह्मण से है। क्षत्रियादि के लिए क्षत्रस्य द्वादशा-
हानि आदि श्लोक में बतलाया जायगा ।
श्लो० २०-शेषाद्होभिः - अत एव बृहस्पति का भी मत है :-
आशौचे वर्तमाने तु पुनदर्दाहक्रिया यदि । तच्छेषेणैव शुद्धिः स्यात्... ॥
अधिक विवेचन के लिए धर्मशास्त्र-निबन्ध द्रष्टव्य हैं ।
श्लो० २७-नाशौचम् - परन्तु मनु आदि ने सद्यः शौच माना है :-
राज्ञो माहात्मिके स्थाने सद्यः शौचं विधीयते ।
प्रजानां परिरक्षार्थमासनं चात्र कारणम् ॥
डिम्भाहवहतानाञ्च विद्युता पार्थिवेन च ।
गो-ब्राह्मणस्य चैवार्थे यस्य चेच्छति पार्थिवः ॥
बृहस्पति का भी यही मत है :-
राजानः श्रोत्रियाश्चैव सद्यः शौचाः प्रकीर्तिताः ।
डिम्भाहवे विद्युता च राज्ञा गोविप्रपालने ।
सद्यः शौचं हतस्याहुः त्र्यहं चान्ये महर्षयः ॥
श्लो० ३५-आपत्काल में भी ब्राह्मण को शूद्र-वृत्ति का अनुसरण नहीं
करना चाहिए। अत एव बृहस्पति का कथन है :-
अजीवन् कर्मणा स्वेन विप्रः क्षत्रं समाश्रयेत् ।
वैश्यकर्माथवा कुर्यात् वार्षलं परिवर्जयेत् ॥
पावयित्वा - इस प्रसङ्ग में बृहस्पति का मत भी निम्नलिखित है :-
लब्ध-लाभः पितॄन् देवान् ब्राह्मणांश्चैव भोजयेत् ।
ते तुष्टास्तस्य तं दोषं शमयन्ति न संशयः ॥
श्लो० ४८-दान्तः = शीतातपादिविदुःखसहिष्णुः - (शूलपाणिः )
अनिषिद्धोधमः, मृषावादादिभ्य उपरत:- (अपराक्रः )
टिप्पणी (नोट्स) ६६३
श्लो० ५४—वानप्रस्थगृहेषु-यदि सम्भव हो तब । अन्यथा निम्नलिखित
मनुस्मृति के अनुसार भिक्षाहरण करना चाहिए :—
तापसेष्वेव विप्रेषु यात्रिकं भैक्षमाहरेत् ।
गृहमेधिषु चान्येषु द्विजेषु वनवासिषु ॥
श्लो० ५५—भुञ्जीत वाग्यतः—यहाँ भी निम्न निर्दिष्ट मनु-वचन
द्रष्टव्य है :—
ग्रामादाहृत्य वाऽश्नीयादष्टौ ग्रासान् वने वसन् ।
प्रतिगृह्य पुटेनैव पाणिना शकलेन वा ॥
वायुभक्षः—वायुपद जल का भी उपलक्षण है । अत एव मनु का
कथन है :—
आनिपाताच्छरीरस्य युक्तो वार्यनिलाशनः ॥
श्लो० ५७—नान्यथा—अत एव मनु ने कहा है :—
अनधीत्य द्विजो वेदाननुत्पाद्य तथा सुतान् ।
अनिष्ट्वा चैव यज्ञैश्च मोक्षमिच्छन् व्रजत्यधः ॥
श्लो० ५८—त्रिदण्डी—इसका विशेष विवरण नरसिंहपुराण के निम्न-
लिखित श्लोकों में देखना चाहिए :—
त्रिदण्डं वैणवं सौम्यं सत्वचं समपर्वकम् ।
वेष्टितं कृष्णगोबालरज्ज्वा च चतुरङ्गुलम् ॥
ग्रन्थिभिर्वा त्रिभिर्युक्तं जलपूतेन चोपरि ।
गृह्णीयात् दक्षिणे हस्ते मन्त्रेणैव तु मन्त्रवित् ॥
श्लो० ६०—तैजसद्रव्य-विनिर्मित-भिक्षा-पात्र की निन्दा यम ने
की है :—
सुवर्णरौप्यपात्रेषु ताम्रकांस्यायसेषु च ।
भिक्षादातुर्न धर्मोस्ति ग्रहीता नरकं व्रजेत् ॥
विशेष विवरण के लिए नरसिंहपुराण के निम्नलिखित श्लोक
द्रष्टव्य हैं :—
ततो निर्वृत्य तत्पात्रं संस्थाप्याचम्य संयमी ।
चतुरङ्गुलैः प्रच्छाद्य ग्रासमात्रं समाहितः ॥
सर्वव्यञ्जनसंयुक्तं पृथक्पात्रे निवेदयेत् ।
सूर्यादिदेवभूतेभ्योश्च दत्त्वाऽन्नं प्रोक्ष्यवारिणा ॥
भुञ्जीत पर्णपुटके पात्रे वा वाग्यतो यतिः ।
३६४ याज्ञवल्क्यस्मृतिः
वटार्ककाश्मर्यपर्णेषु कुम्भी तिन्दुकपर्णयोः ।
कोविदारकरञ्जेषु न भुञ्जीत कदाचन ॥
समलाः सद्य उच्यन्ते यतयः कांस्य-भोजिनः ।
कांस्यकस्य तु यत्पापं गृहस्थस्य तथैव च ॥
कांस्य-भोजी यतिः सर्वं प्राप्नुयात् किल्बिषं तयोः ।
भुक्त्वा पात्रं यतिर्नित्यं क्षालयेन्मन्त्रपूर्वकम् ॥
न दुष्येतास्य तत्पात्रं यज्ञेषु चमसा इव ॥ इत्यादि ।
श्लो० ६७—ब्रह्म-पुराण में भी कहा गया है :-
एकस्मादेव चैतन्याज्जाताः क्षेत्रज्ञजातयः ।
लौहज्वलनसंदीप्ता मरीचय इवोद्गताः ॥
इसके अतिरिक्त श्रुतिसहस्र इसका समर्थक है ।
श्लो० ७०- "तस्मादेतस्माद्वा आत्मन आकाशः सम्भूतः आकाशाद्वायुः”
इत्यादि श्रुति इसके प्रमाण है ।
श्लो० ७४-आदिमिच्छतः- अत एव श्रुति भी कहती है :- "तदैक्षत
बहुस्यां प्रजायेय” इत्यादि ।
श्लो० ७५-मास्यर्बुदं द्वितीये तु-यहाँ सुश्रुतसंहिता की उक्ति
ग्राह्य है:-
“द्वितीये मास एव हि गर्भस्य सम्भवतः पूर्वं शिरः
सम्भवतीत्याह शौनकः, शिरोमूलत्वाद् देहेन्द्रियाणाम् ।
पाणि-पादमिति मार्कण्डेयः, तन्मूलत्वाच्चेष्टायाः गर्भस्य ।
नाभिरिति पाराशर्यः, ततो हि वर्धते देहो देहिनः ।
हृदयमिति कृतवीर्यः, बुद्धेर्मनसश्च स्थानत्वात् ।
मध्य-शरीरमिति सुभूतिर्गौतमः, तन्निबद्धत्वात् ।
सर्वं-गात्रस्य सर्वाङ्गानि युगपत्सम्भवन्ति” इति (धन्वन्तरिः । )
श्लो० ७९-दोषम्—अत एव श्रुति भी है :-
“दौर्हृदाऽदानात् काणं कुब्जं वामनं वा जनयति, तस्मात्सा यदिच्छेत्त-
त्तस्यै प्रदापयेत्, वीर्यवन्तं चिरायुषं जनयति” ।
श्लो० ८४- षट् त्वचो धारयन्ति-सुश्रुतसंहिता आदि में तो सात
त्वचाओं का निर्देश है। उनके नाम हैं-अवभासिनी, रोहिता, श्वेता, ताम्रा,
वेदिनी, रोहिणी, मांसधरा ।
श्लो० ११७- आत्मनस्त जगत्सर्वम् - इसमें निम्न-लिखित श्रुति
प्रमाण है :-
टिप्पणी (नोट्स) ६४५
"यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते येन जातानि जीवन्ति••••••आनन्दा-
द्ध्येव खल्विमानि भूतानि जायन्ते••••••" इत्यादि ॥
श्लो० १२६-१२८-इन श्लोकों में पुरुषसूक्त के अर्थ का ही संग्रथन
किया गया है।
श्लो० २१५-श्वित्री = श्वेतकुष्ठवान् ।
श्लो० २१८-कर्म-विपाक का विवरण मनुस्मृति के बाहरवें अध्याय
में भी देखना चाहिए।
श्लो० २२६-व्यवहार्यस्तु-यहाँ मनु का मत निम्न-लिखित है :-
अकामतः कृते पापे प्रायश्चित्तं विदुर्बुधाः ।
कामकारकृतेऽप्याहुरेके श्रुतिनिदर्शनात् ॥
श्लो० २२८-इनमें से वेदनिन्दा, सुहृद्वध तथा अधीतनाशन को
मनु ने सुरापान-सम माना है :-
ब्रह्मोझता वेदनिन्दा कौटसाक्ष्यं सुहृद्वधः ।
गर्हितानाद्ययोर्जग्धिः सुरापानसमानि षट् ॥
श्लो० २२९-जैह्म्यमुत्कर्षे च वचोऽनृतम्-इन दोनों को मनु ने
ब्रह्महत्या-सम माना है :-
अनृतं च समुत्कर्षे राजगामि च पैशुनम् ।
गुरोश्थालीकनिर्वन्धः समानि ब्रह्महत्यया ॥
श्लो० २३४-२४२-इनका निर्देश मनुस्मृति के अध्याय-११, श्लोक-
५९-६६ तक किया गया है।
श्लो० २५३-यह प्रायश्चित्त कामकार कृत सुरापान के लिए है। अत
एव बृहस्पति का कथन है :-
सुरापाने कामकृते ज्वलन्तीं तां विनिःक्षिपेत् ।
मुखे तया स निर्दग्धो मृतः शुद्धिमवाप्नुयात् ॥
श्लो० २५४-यह प्रायश्चित्त अबुद्धिपूर्वक सुरापान के लिए है, पूर्व
प्रायश्चित्त का विकल्प नहीं है। इसका कारण यह है कि तुल्यता रहने पर
ही विकल्प हो सकता है। यहाँ पर पूर्वोक्त प्रायश्चित्त तथा इस प्रायश्चित्त में
तुल्यता नहीं है अतः विषय-भेद मानना आवश्यक है।
श्लो० २५५-पुनः संस्कारम्-इसका मूल निम्न-लिखित मनु-वचन में
देखना चाहिए :-
यस्य कायगतं ब्रह्म मद्येनाप्लाव्यते सकृत् ।
तस्य व्यपैति ब्राह्मण्यं शूद्रत्वं च स गच्छति ॥
३६६ याज्ञवल्क्यस्मृतिः
श्लो० २५६—आयस्या योषिता—इसे भी सन्तप्त ही होना चाहिए ।
अत एव मनु का कथन है :—
सूमीं ज्वलन्तीं स्वाश्लिष्येत् मृत्युना स विशुद्ध्यति ।
श्लो० २९१—अत एव मनु ने भी कहा है :—
हुङ्कारं ब्राह्मणस्योक्त्वा त्वंकारं च गरीयसः ।
स्नात्वाऽनश्नन्नहः शेषमभिवाद्य प्रसादयेत् ॥
ताडयित्वा तृणेनापि कण्ठे बाबध्य वाससा ।
विवादे वा विनिर्जित्य प्रणिपत्य प्रसादयेत् ॥
श्लो० २९८—कृतघ्नंसहितान्—
इस प्रसङ्ग में स्कन्द-प्रमाण के वचन द्रष्टव्य हैं :—
ब्रह्मघ्ने च सुरापे च चौरे च गुरुतल्पगे ।
निष्कृतिर्विहिता सद्भिः कृतघ्ने नास्ति निष्कृति ॥
कृतघ्न का विवरण भी वहीं दिया गया है :—
भर्तृपिण्डोपहर्ता च पितृपिण्डोपहारकः ।
गुरोर्गृहीत्वा विद्यां च दक्षिणां यो न यच्छति ॥
न यच्छति = गुरु के द्वारा दक्षिणा की याचना करने पर भी जो शिष्य
दक्षिणा नहीं देता है ।
पुत्रान् मित्रश्च यो द्वेष्टि यश्च तान् घातयेन्नरः ।
कृतस्य दोषं वदति स्वयं कामात् करोति न ॥
न स्मरेच्च कृतं यस्तु आश्रमान्यश्च दूषयेत् ।
सर्वांस्तान्वृषिभिः सार्धं कृतघ्नानब्रवीन्मनुः ॥
इत्थमाचार्यवचनं विभाव्य विविधोदितम् ।
याज्ञवल्क्यस्मृतौ लघ्वी टिप्पणी रचिता मया ॥
शूलपाण्यपराकौ च वीरमित्रोदयस्तथा ।
बालकीडा च विपुला व्याख्या अस्याः स्मृतेः स्थिताः ॥
ताभ्यः तथाऽन्यतः प्राप्तं सारं मानवमेव च ।
निबद्धमत्र विश्वेशाराधनायैव केवलम् ॥ ३ ॥
सिन्ध्वर्तुग्रहचन्द्राख्ये ख्रीस्ताब्दे यापिता त्वियम् ।
नारायणेन मिश्रेण काश्यां विश्वेशसन्निधौ ॥ ४ ॥
इति श्रीनारायणमिश्र-संग्रथिता याज्ञवल्क्यस्मृतिटिप्पणी समाप्ता ।