सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

Yajnavalkya Smriti with Mitakshara Tika & Hindi Commentary

महर्षि याज्ञवल्क्य द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत संस्थान · चौखम्बा संस्कृत संस्थान (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished782 पृष्ठ

पृष्ठ 749, कुल 782 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 749

टिप्पणी (नोट्स) ६६३
श्लो० ५४—वानप्रस्थगृहेषु-यदि सम्भव हो तब । अन्यथा निम्नलिखित
मनुस्मृति के अनुसार भिक्षाहरण करना चाहिए :—
तापसेष्वेव विप्रेषु यात्रिकं भैक्षमाहरेत् ।
गृहमेधिषु चान्येषु द्विजेषु वनवासिषु ॥
श्लो० ५५—भुञ्जीत वाग्यतः—यहाँ भी निम्न निर्दिष्ट मनु-वचन
द्रष्टव्य है :—
ग्रामादाहृत्य वाऽश्नीयादष्टौ ग्रासान् वने वसन् ।
प्रतिगृह्य पुटेनैव पाणिना शकलेन वा ॥
वायुभक्षः—वायुपद जल का भी उपलक्षण है । अत एव मनु का
कथन है :—
आनिपाताच्छरीरस्य युक्तो वार्यनिलाशनः ॥
श्लो० ५७—नान्यथा—अत एव मनु ने कहा है :—
अनधीत्य द्विजो वेदाननुत्पाद्य तथा सुतान् ।
अनिष्ट्वा चैव यज्ञैश्च मोक्षमिच्छन् व्रजत्यधः ॥
श्लो० ५८—त्रिदण्डी—इसका विशेष विवरण नरसिंहपुराण के निम्न-
लिखित श्लोकों में देखना चाहिए :—
त्रिदण्डं वैणवं सौम्यं सत्वचं समपर्वकम् ।
वेष्टितं कृष्णगोबालरज्ज्वा च चतुरङ्गुलम् ॥
ग्रन्थिभिर्वा त्रिभिर्युक्तं जलपूतेन चोपरि ।
गृह्णीयात् दक्षिणे हस्ते मन्त्रेणैव तु मन्त्रवित् ॥
श्लो० ६०—तैजसद्रव्य-विनिर्मित-भिक्षा-पात्र की निन्दा यम ने
की है :—
सुवर्णरौप्यपात्रेषु ताम्रकांस्यायसेषु च ।
भिक्षादातुर्न धर्मोस्ति ग्रहीता नरकं व्रजेत् ॥
विशेष विवरण के लिए नरसिंहपुराण के निम्नलिखित श्लोक
द्रष्टव्य हैं :—
ततो निर्वृत्य तत्पात्रं संस्थाप्याचम्य संयमी ।
चतुरङ्गुलैः प्रच्छाद्य ग्रासमात्रं समाहितः ॥
सर्वव्यञ्जनसंयुक्तं पृथक्पात्रे निवेदयेत् ।
सूर्यादिदेवभूतेभ्योश्च दत्त्वाऽन्नं प्रोक्ष्यवारिणा ॥
भुञ्जीत पर्णपुटके पात्रे वा वाग्यतो यतिः ।