सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

Yajnavalkya Smriti with Mitakshara Tika & Hindi Commentary

महर्षि याज्ञवल्क्य द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत संस्थान · चौखम्बा संस्कृत संस्थान (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished782 पृष्ठ

पृष्ठ 748, कुल 782 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 748

६६२ याज्ञवल्क्यस्मृतिः
श्लो० १६-क्रीत-लब्धाशनाः- यहाँ निम्नलिखित बृहस्पति-वचन
द्रष्टव्य है :-
अधः शय्यासनाः दीना मलिना भोगवर्जिताः ।
अक्षार-लवणाम्नाः स्युः लब्धकीताशनास्तथा ॥
श्लो० १८-त्रिरात्रं दशरात्रं वा-ये दोनों पक्ष क्रमशः सकुल्य अथवा
समानोदक एवं सपिण्ड के लिए है। अत एव बृहस्पति का वचन है :-
दशाहेन सपिण्डास्तु शुध्यन्ति प्रेत-सूतके ।
त्रिरात्रेण सकुल्यास्तु स्नात्वा शुध्यन्ति गोत्रजाः ॥
इसका सम्बन्ध केवल ब्राह्मण से है। क्षत्रियादि के लिए क्षत्रस्य द्वादशा-
हानि आदि श्लोक में बतलाया जायगा ।
श्लो० २०-शेषाद्होभिः - अत एव बृहस्पति का भी मत है :-
आशौचे वर्तमाने तु पुनदर्दाहक्रिया यदि । तच्छेषेणैव शुद्धिः स्यात्... ॥
अधिक विवेचन के लिए धर्मशास्त्र-निबन्ध द्रष्टव्य हैं ।
श्लो० २७-नाशौचम् - परन्तु मनु आदि ने सद्यः शौच माना है :-
राज्ञो माहात्मिके स्थाने सद्यः शौचं विधीयते ।
प्रजानां परिरक्षार्थमासनं चात्र कारणम् ॥
डिम्भाहवहतानाञ्च विद्युता पार्थिवेन च ।
गो-ब्राह्मणस्य चैवार्थे यस्य चेच्छति पार्थिवः ॥
बृहस्पति का भी यही मत है :-
राजानः श्रोत्रियाश्चैव सद्यः शौचाः प्रकीर्तिताः ।
डिम्भाहवे विद्युता च राज्ञा गोविप्रपालने ।
सद्यः शौचं हतस्याहुः त्र्यहं चान्ये महर्षयः ॥
श्लो० ३५-आपत्काल में भी ब्राह्मण को शूद्र-वृत्ति का अनुसरण नहीं
करना चाहिए। अत एव बृहस्पति का कथन है :-
अजीवन् कर्मणा स्वेन विप्रः क्षत्रं समाश्रयेत् ।
वैश्यकर्माथवा कुर्यात् वार्षलं परिवर्जयेत् ॥
पावयित्वा - इस प्रसङ्ग में बृहस्पति का मत भी निम्नलिखित है :-
लब्ध-लाभः पितॄन् देवान् ब्राह्मणांश्चैव भोजयेत् ।
ते तुष्टास्तस्य तं दोषं शमयन्ति न संशयः ॥
श्लो० ४८-दान्तः = शीतातपादिविदुःखसहिष्णुः - (शूलपाणिः )
अनिषिद्धोधमः, मृषावादादिभ्य उपरत:- (अपराक्रः )