याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)
Yajnavalkya Smriti with Mitakshara Tika & Hindi Commentary
महर्षि याज्ञवल्क्य द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत संस्थान · चौखम्बा संस्कृत संस्थान (उद्गम)
पृष्ठ 738, कुल 782 में से
संदर्भ में पढ़ें६८२ याज्ञवल्क्यस्मृतिः
और विद्या से भी अतः विद्या-शक्त व्यक्ति को अनुचित लाभ से रोकने के
लिए यह नियम बतलाया गया है । धर्मः- अत एव बृहस्पति का
वचन है :—
समन्यूनाधिका भागाः पित्रा येषां प्रकल्पिताः ।
तथैव ते पालनीया विनेयास्ते स्युरन्यथा ॥
श्लो० ११७—अन्वयः—दुहित्रभावे दुहित्रन्वयः, तदभावे पुत्रादिरेव—
( अपरार्कः )
श्लो० ११९—विद्यया लब्धम्—विद्यालब्ध धन की व्याख्या कात्यायन
ने निम्नलिखित वचनों द्वारा की है :—
परभक्तप्रदानेन प्राप्ता विद्या यदाऽन्यतः ।
तया च प्राप्तं विधिना विद्या-प्राप्तं तदुच्यते ॥
उपन्यस्ते च यह्लब्धं विद्यया पणपूर्वकम् ।
विद्याधनं तु तद्विद्याद् विभागे न विभज्यते ॥
शिष्यादार्त्विज्यतः प्रश्नात् सन्दिग्धप्रश्ननिर्णयात् ।
स्वज्ञानशंसनाद् वादाद् लब्धं प्राज्यधनाच्च यत् ॥
विद्याधनन्तु तत्प्राहुर्विभागे न विभज्यते ॥
श्लो० १२०—समः स्मृतः—"एतदविद्यानाम् इत्याह मनुः—
अविद्यानां च सर्वेषामीहातश्चेद्धनं भवेत् ।
समस्तत्र विभागः स्यादपित्र्य इति धारणा ॥' ( शूलपाणिः )
श्लो० १२१—निबन्धः = आकरादौ राजादिदत्तं नियतद्रव्यम्—
( शूलपाणिः )
सदृशं स्वाम्यम्—अत एव बृहस्पति का भी मत है :—
द्रव्ये पितामहोपात्ते स्थावरे जङ्गमे तथा ।
सममंशित्वमाख्यातं पितुः पुत्रस्य चैव हि ॥
श्लो० १२२—विभागभाक् = पिता के धन का भागी होता है। यह
नियम विभाग के उत्तर काल में यदि सवर्णा में गर्भाधान हुआ हो, तब उप-
युक्त है । विभाग से पूर्व ही गर्भाधान होने पर तो सर्व-भ्रातृ-सम-अंश का भागी
होता है :—
पितृविभक्तविभागानन्तरोत्पन्नस्य भागं दद्युः ( विष्णुः )
उपर्युक्त मत शूलपाणि का है ।
श्लो० १२३—माता—इस प्रसङ्ग में कुछ विशेष बात व्यास ने
बतलाई है :—