सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

Yajnavalkya Smriti with Mitakshara Tika & Hindi Commentary

महर्षि याज्ञवल्क्य द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत संस्थान · चौखम्बा संस्कृत संस्थान (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished782 पृष्ठ

पृष्ठ 735, कुल 782 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 735

टिप्पणी (नोट्स) ६७५
साहसम् = “स्यात्साहसं त्वन्वयवत् प्रसभं कर्म यत्कृतम्” (मनुस्मृतिः)
श्लो० ७८—अत एव नारद का भी कथन है :—
साक्षिविप्रतिपत्तौ तु प्रमाणं बहवो मताः ।
तत्साम्ये शुचयो ग्राह्यास्तत्साम्ये शुचिमत्तराः ॥
श्लो० ८१—विवास्यो ब्राह्मणः—अतएव मनु ने कहा है :—
न जातु ब्राह्मणं हन्यात् सर्वपापेष्ववस्थितम् ।
राष्ट्रादेनं बहिः कुर्यात् समग्रधनमक्षतम् ।
कौटसाक्ष्यं तु कुर्वाणांस्त्रीन् वर्णान् धार्मिको नृपः ।
प्रवासयेद्दण्डयित्वा ब्राह्मणन्तु विवासयेत् ॥
मौण्ड्यं प्राणान्तिको दण्डो ब्राह्मणस्य विधीयते ।
इतरेषान्तु वर्णानां दण्डः प्राणान्तिको भवेत् ॥ इत्यादि ।
श्लो० ८३—चरुः सारस्वतः—इसका विकल्प मनु ने बतलाया है :—
कूष्माण्डैर्वापि जुहुयाद् घृतमग्नौ यथाविधि ।
उदित्यृचा वा वारुण्या तृचेनाब्दैवतेन तु ॥
द्वादशरात्रे पयः पिबन् कूष्माण्डैर्जुहुयात् (बौधायनः)
शूद्रश्चैकदिनकं गोद्दशकस्य ग्रासं दद्यात् (विष्णुः)
श्लो० ८६—स्वहस्तेन—यह अक्षराभिज्ञ ऋणी के विषय में है । अक्षरा-
नभिज्ञ ऋणी को अन्य सत्पुरुष द्वारा लिखवाना चाहिए । अत एव व्यास का
कथन है :—
अलिपिज्ञ ऋणी यः स्याल्लेखयेत् स्वमतं तु सः ।
श्लो० ९५—दिव्य का विषय नारद ने बतलाया है :—
यदा साक्षी न विद्येत विवादे वदतां नृणाम् ।
तदा दिव्यैः परीक्षेत शपथैश्च विभावयेत् ॥
शीर्षकस्थे = यदि अभियोक्ता साभिमान ऐसा उद्घोष करे कि यदि अभि-
युक्त अपराधी नहीं सिद्ध होगा तो वह अभियोक्ता स्वयं दण्डभागी बनेगा—
तो (तुला आदि दिव्य का प्रयोग होना चाहिए) ।
श्लो० ९८—यहाँ कात्यायन का वचन द्रष्टव्य है :—
राजन्येऽग्निं घटं विप्रे वैश्ये तोयं निधापयेत् ।
सर्वेषु सर्वं दिव्यं वा विषवर्जं द्विजोत्तमे ॥
गोरक्षकान् वाणिजकान् तथा कारुकुशीलवान् ।
प्रेष्यान् वार्धुषिकांश्चैव ग्राहयेत् शूद्रवद् द्विजान् ॥