याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

६८४ याज्ञवल्क्यस्मृतिः
कुल्लूकभट्ट का मत कुछ और ही है।
अनपत्यस्य पुत्रस्य माता दायमवाप्नुयात् ।
मातर्यपि च वृत्तायां पितुर्माता हरेद्धनम् ॥
इस श्लोक की व्याख्या में कुल्लूकभट्ट का कथन निम्नलिखित है :-
"अनपत्यस्य पुत्रस्य धनं माता गृह्णीयात्, पूर्वं "पिता हरेदपुत्रस्य रिक्थम्"
इत्युक्तत्वात् इह 'माता हरेदि'त्यादि । याज्ञवल्क्येन 'पितरौ' इत्येकशेषकरणात्,
विष्णुना च-अपुत्रस्य धनं पत्न्यभिगामि, तदभावे दुहितृगामि, तदभावे
पितृगामि इत्येकशेषस्यैव कृतत्वात् मातापितरौ विभज्य गृह्णीयाताम् ॥"
यहाँ पत्नी का अर्थ पतिव्रता पत्नी है । अत एव वृद्ध मनु का कथन हैः-
अपुत्रा शयनं भर्तुः पालयन्ती व्रते स्थिता ।
पत्न्येव दद्यात् तत्पिण्डं कृत्स्नमंशं लभेत च ॥
अन्यथा तो सोदर को अधिकार होता है। इस पक्ष में निम्न लिखित
शंख-लिखित वचन प्रमाण है :-
अथापुत्रस्य स्वर्गयातस्य भ्रातृगामि द्रव्यं तदभावे मातापितरौ लभेतां
पत्नी वा ज्येष्ठा ।
श्लो० १४०-जडः = स्वधर्मकृत्ये निरुत्साहः-( शूलपाणिः )
श्लो० १४९- विभागव्यञ्जक तत्त्वों का उल्लेख नारद ने किया है :-
पृथगायव्ययधनाः कुसीदं च परस्परम् ।
वणिक्पथं च ये कुर्युर्विभक्तास्ते न संशयः ॥
श्लो० १६०-विवीतः = तृण आदि के निमित्त सुरक्षित भूमि ।
श्लो० १६१-गोमी = गोस्वामी । गो के द्वारा भक्षित धान्य की याचना
में उशना ने दोष बतलाया है :-
गोभिर्विनाशितं धान्यं यो नरः प्रातयाचते ।
पितरस्तस्य नाश्नन्ति न चाश्नन्ति दिवौकसः ॥
(तस्य धान्यम् न अश्नन्ति) ।
श्लो० १६७-धनुः = चतुर्हस्तो धनुः । खर्वटः=ग्रामादधिकः नगराम्न्यूनः
गृहसमूहः-( अपरार्कः )
श्लो० १-स्वं लभेत-अस्वामिविक्रीत पदार्थ में स्वामी का स्वत्व नष्ट
नहीं होता है :-
अस्वामिना कृतो यस्तु दायो विक्रय एव वा ।
अकृतः स तु विज्ञेयो व्यवहारे यथास्थितिः ॥