उपवनविनोद (आचार्य शार्ङ्गधर - वृक्षायुर्वेद, भू-जल संधान एवं उद्यान-विज्ञान सटीक)

SCIENCE OF ARBORI-HORTICULTURE IN ANCIENT INDIA 47
आलबालस्थिते तोयं शोषं न भजते यदा ।
अजीर्ण तद्विजानीयान्न देयं तादृशे जलम् ॥ ७५
समीपजातं यत्नेन तृणगुल्मलतादिकम् ।
स्फोटनीयं विधिज्ञेन द्रुमाणां वृद्धिरिच्छति ॥ ७६
अथ द्रुमरक्षा ।$^1$
नीहाराच्चण्डवाताच्च धूमाद्वैश्वानरादपि ।
जालकारात्प्रयत्नेन रक्षणीयाः क्ष्माहरुहाः ॥ ७७
पङ्क्तिमध्ये तु सुफला बाह्ये तत्परोतपरे ।
वृत्ताः कार्या युतावृत्त्या सा चापि परिखायुता ॥ ७८
विद्युदाहतवृक्षस्य भूमिमादाय सर्वतः ।
रक्षार्थं विकिरेदेषां तया न हिमबाधनम् ।
दीप्तोऽप्यग्निः शमं याति वज्रदग्धद्रुभस्मना ॥ ७९
सितशाल्योदनं दध्ना सैन्धवेन युतं बने ।
क्षेपणीयं च परितो गराणां दृष्टिवारणम् ॥ ८०
शलभाखुपतङ्गानां पिपील्यादेर्भये सति ।
अष्टोत्तरशतं जप्त्वा मन्त्रं पत्रे ततो लिखेत् ॥ ८१
मन्त्रः । ॐ स्वस्ति किष्किन्धास्थितप्रकटपराक्रमान्तर्हितार्कमण्डलोपजीवितस्य
श्रीहनूमानाज्ञापयति मूषकपतङ्गपिपीलिकाशलभकरभान्वककीटगन्धिकानिवहैर्र्गा-
स्थातव्यम् । आज्ञामतिक्रममाणस्य शरीरनिग्रहः समावर्त्तयति । तस्य वानरसिंहस्य
क्रममानस्य सागरम् । कल्पान्तरगतो वायुर्जीमूत इव नर्दति ॥ हूं फट् नमः ॥
पत्रे मनुंस्मालिख्य जप्त्वा तं निखनेद्भुवि ।
क्षेत्रे कीटपतङ्गाखुपिपील्यादिर्विनश्यति ॥ ८२
(a) गणनाय—तादृशं जल' ॥
(b) " वृद्धिमित्छुता ॥
(c) " महीरुहाः ॥
(d) " परिखावृता ।
(e) " परितः etc.
(f) " पत्रे तरोर्लिंखेत् ॥
1 To be read with Section on तरुचिकित्सा, p. 58.

48 UPAVANA VINODĀ
अथोपवनप्रक्रिया ।¹
घनप्रवालस्थगितातपानि
विकीर्णपुष्पाणि समीरगेन ।
गृहाणि कुर्यादतिमुक्तकानां
लताभिरालोल मधुव्रताभिः ॥ ८३²
स्थानेष्वपरेषुª तथा पादपयुगलेषु मिथुनसंवाहाः ।
शाखावलम्बिनीभिर्दोलाः कार्या लताभिश्च ॥ ८४
तरुविटपलतानिकुञ्जरम्या
विरचितक'न्दरसानुगण्डशैला ।
विविधमणिगृहा विचित्रधातुः
क्वचिदपि पर्वतिका विहारहेतुःᵇ ॥ ८५
केकानिनादसुभगाः सदासंत्रासिताहयः ।
ताण्डवेन तदुद्देशान्मण्डयन्ति शिखण्डिनः ॥ ८६
मन्दः । विलम्बिनो यत्र तटद्रुमा वपु-
र्विलोकयन्ति प्रसवेद्गौरिव ।
समं दिशन्तः कलहंसभूषणा
क्वचिद्भवेत्पुष्करिणी मनोरमा ॥ ८७³
(a) गणनाथ—स्थानेष्वप्येषु etc.
(b) The following additional sloka is given in Gananath's edition :
जल-प्रपात-निर्झरैः सुशोभितं मनोरमं ।
स्थलञ्च सौरभोल्लसत्-समस्त-वारियन्त्रकैः ॥८८
1 Cf. Ṛgveda, III. 8. 11, about "The consecration of a garden". See also Sānkhāyana's
Gṛhya Sūtra, V. 3. 2, et seqq.
2 Cf. Vātsyāyana's Kāmasūtra where details of the construction of a Vṛkṣavāṭikā are
given. See Introduction p. 17-18; and also Chakladar. pp. 151-156 where passages
are also quoted from Raghuvaṁśa, XIX, 9; Kāmasūtra, 17; Viṣṇu Smṛti, V. 117;
Bhāsa's Svapna-Vāsavadattā, Act V.
Cf. Also Matsya P. chap. 256, 3-10.
Śukranīti, IV. iv, 104.
Kāmandakinīti, XIV, 27-42.
3 Bṛhatsaṁhitā, 54 :—प्रान्तच्छायाविनिर्मुक्ता न मनोज्ञा जलाशयाः ।
यस्मादतो जलप्रान्तेष्वारामान् विनिवेशयेत् ॥ १

SCIENCE OF ARBORI-HORTICULTURE IN ANCIENT INDIA 49
निर्यादः सलिलां सुखावतरणां तीरेषु पुष्पद्रुमां
कूजद्वन्नविहङ्गमां सतरणीमत्यायतां दीर्घिकाम्$^{a}$।
कुर्यात्तत्र समुल्लसत्कमलिनीपत्राङ्कुरश्यामलां
श्यामालोचनमल्लिकां विदधतीं नीलोत्पलानि क्वचित् ॥ ८८
उपवनमिव वारिमध्यमग्नं
विमलतया प्रतिबिम्बितं दधाना।
शशिकरनिकरेण पूरिते च$^{b}$
क्वचिदुपनेयपयः सुखाय वापी$^{c}$ ॥ ८९
मध्ये तस्मिन्शिशिरशिखरिखर्पिध वेश्म प्रवातं
गूढोपान्तं सुरभिकुसुमैः शाखिभिर्नम्रशाखैः ।
स्थाने स्थाने स्फटिकधवलं मण्डपं मण्डनाहं$^{d}$।
कुर्यात्कस्मिन्नपि च कदलीमन्दिरं मन्दवायु ॥ ९०
क्वचिदपि कूपं कुर्यादुपवनदेशे सुमृष्टसलिलभरम् ।
संसिक्तसकलविटपं बद्धं पाषाणसंचयैः$^{e}$ परितः ॥ ९१
अञ्जनमुस्तोशीरैः सनागकोशातकामलकचूर्णैः ।
कतकफलसमायुक्तैः कूपे योगः प्रदातव्यः ॥ ९२
कलुषं कटुकं लवणं विरसं
सलिलं यदि वाशुभगन्धि भवेत् ।
तदनेन भवत्यमलं सुरसं
ससुगन्धि गुणैरपरैश्च युतम् ॥ ९३
अथ कूपार्थ भूमिपरीक्षा ।$^{1}$
पातालादूर्ध्वगमाः शिराः प्रसर्पन्ति सर्वतो दिक्षु ।
नीरस्य भूममध्ये ज्ञात्वा ताः कल्पयेत्कूपम् ॥ ९४
(a) गणनाय—कूजद्व'हविहङ्गमां सुतरणीमत्यायतां दीर्घिकां ।
(b) ,, शशिकरनिकरेण भूषितेव
(c) ,, क्वचिदमलपयः etc.
(d) ,, स्थाने स्थाने स्फटिक-धवलान् मण्डपानर्हमण्डान्
(e) ,, बद्धं पाषाण-शकलैः etc.
1 Cf. Bṛhatsaṁhitā, chap. 53, translated in the Introduction and quoted in the Appendix.
Cf. also Fausboll no 2, Vaṇṇupatha Jātaka.
7

50 UPAVANA VINODA
यदि वेतसोऽम्बुरहिते देशे हस्तैस्त्रिभिस्ततः पश्चात् ।
सार्धे पुरुषे तोयं वहति शिरा पश्चिमा तत्र ॥ ६५
चिह्नमपि चार्थपुरुषे मण्डूकः पाण्डुरो हि मृत्पीता ।
पुटभेदकश्च तस्मिन् पाषाणे भवति बहुतोयः ॥ ६६
जम्बूवृक्षस्य प्राग्वल्मीको यदि भवेत्समीपस्थः ।
तस्माद्दक्षिणपार्श्वे सलिलं पुरुषद्वये साधु ॥ ६७
अर्धपुरुषे च मत्स्यः पारावतसंनिभश्च पाषाणः ।
मृद्भवति तत्र नीला दीर्घं कालं^a च बहुतोयम् ॥ ६८
वल्मीकोपमितायां निर्गुण्ड्यां^b दक्षिण' करत्रयोन्माने ।
पुरुषद्वयेन पादे भवति जलं स्वादु चाशोष्यम् ॥ ६६
रोहितमत्स्योर्धनरे मृत्कपिला पाण्डुरा ततः परतः ।
सिकताश्च शर्कराश्च क्रमेण परतो भवत्यम्भः ॥ १००
पूर्वेण यदि बदर्या वल्मीको दृश्यते जलं पश्चात् ।
पुरुषैस्त्रिभिरादेश्यं श्वेता गृहगोधिकाऽर्धनरे ॥ १०१
सफला वा बदरी चेद्दिश्यपरस्यां जलं ततो भवति ।
पुरुषत्रये सपादे भवति परं दुन्दुभेश्चिह्नम्^c ॥ १०२
काकोदुम्बरिकायां वल्मीको दृश्यते शिरा तस्मिन् ।
पुरुषत्रये सपादे पश्चिमदिक्स्था च सा वहति ॥ १०३
आपाण्डुरा च मृत्स्ना^d गोरसवर्णाश्च भवति पाषाणः ।
पुरुषार्धे कुमुदनिभो दृष्टिपथं मूषको याति ॥ १०४
आसन्नो वल्मीको दक्षिणपार्श्वे विभीतकस्य ।
अध्यर्धे भवति शिरा^e पुरुषे ज्ञेया दिशि प्राच्याम् ॥ १०५
तस्यैव पश्चिमायां वल्मीको यदि भवेद्द्रुस्ते ।
तत्रोदग्भवति^f शिरा चतुर्भिरर्धाधिकैः पुरुषैः ॥ १०६
(a) गणनाथ—नीला सुदीर्घकालञ्च बहुतोयम् ॥
(b) ,, वल्मीकोपचितायां निर्गुण्ड्या etc.
(c) ,, परं दुण्डुभे चिह्न' ॥
(d) ,, आपाण्डुरीव मृत्स्ना etc.
(e) ,, अध्यर्द्ध तस्य शिरा etc.
(f) ,, तचोदग्भवति शिरा etc.

SCIENCE OF ARBORI-HORTICULTURE IN ANCIENT INDIA 51
श्वेतो विश्वंभरकः प्रथमे पुरुषे तु कुङ्कुमाभोश्मा
अपरस्यां दिशि च शिरा नश्यति वर्षत्रयेतीते ॥ १०७
सकृशः सितª एतस्यां वल्मीको यत्र कोविदारस्य ।
मध्ये तयोर्नरैरर्ध पञ्चमैस्तायमक्षोभ्यम् ॥ १०८
प्रथमपुरुषे भुजङ्गः कमलोदरसंनिभा मही रक्ता ।
कुरुविन्दकपाषाणाश्चिह्नान्येतानि वाच्यानि ॥ १०६
सर्वेषां वृक्षाणामधःस्थितं दर्दुरं यदा पश्येत् ।
तस्माद्धस्ते तोयं चतुर्भिरर्धाधिकैः पुरुषैः ॥ ११०
उत्तरतश्च मधूकादहिनिलयः पश्चिमोत्तरे तोयम् ।
परिहृत्य पञ्चहस्तानर्धाष्टमपौरुषं वाच्यम् ॥ १११
अहिरजः पुरुषेस्मिन्मृद्वा धात्री कुलत्थवर्णाभा
माहेन्द्री वहति शिरा भवति सफेनं सदा तोयम् ॥ ११२
सर्पावासः पश्चाद्यदा कदम्बस्य दक्षिणेन जलम्ᵇ ।
पुरतो हस्तत्रितयात्षड्भिः पुरुषैस्तुरीयोनेःᶜ ॥ ११३
वल्मीकसंग्रृतो यदि तालो वा भवति नालिकेरो वा ।
पश्चात्षड्भिर्हस्तैर्नरे᳭श्चतुर्भिः शिरा यस्यᵈ ॥ ११४
अश्मातकस्य वामे बदरी वा दृश्यतेहिनिलयो वा ।
षड्भिरुग्वास्त्य करैःᵉ सार्ध पुरुषत्रये तोयम् ॥ ११५
कूर्मः प्रथमे पुरुषे पाषाणो धूसरः ससिकता मृद् ।
आदौ शिरा च याम्यां पूर्वोत्तरातो द्वितीया च ॥ ११६
जलरहिते यदि देशे चिन्हान्यनूपजानि दृश्यन्ते ।
वीरणदूर्वा हरिताᶠ यत्र हि तस्मिञ्जल पुरुषे ॥ ११७

(a) गणनाथ—ससितः कृश etc.
(b) ,, यदा कदम्बस्य दक्षिणेनालं ।
(c) ,, षड्भि पुरुषैस्तु पाथी वै ॥ 2993
(d) ,, शिरा याम्यां ॥
(e) ,, षड्भिरुदकाशा करैः etc.
(f) ,, वीरणदूर्व्वारहिते यव etc,

52 UPAVANA VINODA
तिलकाम्रातकवरुणकभल्लातकबिल्व$^a$तिन्दुकाङ्कोलाः ।
पिण्डीरशिरोषाञ्जनपरुषक$^b$वञ्जुलानिचलाः ॥ ११८
एते यदि सुस्निग्धैर्वल्मीकैः परिवृतास्ततस्तोयम् ।
हस्तैस्त्रिभिरुत्तरतश्चतुर्भिरर्धेन च नरस्य ॥ ११६
अतृणे सतृणा यस्मिन् सतृणे तृण वर्जिताः मही यत्र ।
तस्मिन् शिरा प्रदिष्टा वक्तव्यं वा धनं तत्र$^c$ ॥ १२०
कण्टक्यकण्टकानां व्यत्यासेम्भस्त्रिभिः$^d$ करैः पश्चात् ।
खात्वा पुरुषत्रितयं त्रिभागयुक्तं धनं वा स्यात् ॥ १२१
वृक्षस्यैका शाखा यदि विनता भवति पाण्डुरा वा स्यात् ।
विज्ञातव्यं शाखायतले नीरं त्रिपुरुषं तु$^e$ ॥ १२२
फलकुसुमविकारो यस्य तस्य पूर्वे शिरा त्रिभिर्हस्तैः$^f$ ।
भवति पुरुषैश्चतुर्भिः पाषाणाधः क्षितिः पीता ॥ १२३
यदि कण्टकहीणा स्यान्निदिग्धिक्रा शुक्लपुष्पसंयुक्ता ।
तस्यास्तलेम्बु वाच्यं त्रिभिर्नरैरर्धपुरुषे वा ॥ १२४
खर्जूरी द्विशिरस्का यत्र भवेज्जलविवर्जिते देशे ।
तस्याः पश्चिमभागे निर्दे श्यं त्रिपुरुषैर्वारि ॥ १२५
यदि भवति कर्णिकारः सितकुसुमः स्यात्पलाशवृक्षो वा$^g$ ।
सव्येन तत्र हस्तद्वयेम्बु पुरुषत्रये भवति$^h$ ॥ १२६
ऊष्मा यस्यां धात्र्यां धूमो वा तत्र वारि नरयुगले ।
निर्देष्टव्या च शिरा महता वारिप्रवाहेण ॥ १२७
यस्मिन् क्षेत्रोद्देशे$^i$ जातं शस्यं विनाशमुपयाति ।
स्निग्धमतिपाण्डुरं वा महाशिरा नरयुगे तत्र ॥ १२८
(a) गणनाथ—भल्लातक-तिल्व-तिन्दुक etc.
(b) ,, परुषकार्क etc.
(c) ,, वक्तव्यं जीवनं तच ॥
(d) ,, प्रत्यासन्नस्त्रिभिः करैः etc.
(e) ,, त्रिपुरुषं तत् ॥
(f) ,, फलकुसुमविकारो यत्र तस्मात् पूर्वे etc.
(g) ,, स्यात् पलाशवृक्षे च ।
(h) ,, सव्येन तत्र हस्तद्वयपुरुषत्रये वा भवति जलं ॥
(i) ,, यस्मिन् चेत्तं देशे जातं etc.

SCIENCE OF ARBORI-HORTICULTURE IN ANCIENT INDIA 53
मरुदेशे भवति शिरा यथा तथातः परं प्रवक्ष्यामिᵃ।
ग्रीवा करभाणामिव भूतलसंस्था शिरा यातिᵇ ॥ १२९
पूर्वोत्तरेण पीलोर्यदिᶜ वल्मीको जलं भवति पश्चात् ।
उत्तरगमना च शिरा विज्ञेया पञ्चभिः पुरुषैः ॥ १३०
चिह्नं दर्दुर आदौ मृत्कपिला तत्परं भवेद्धरिता ।
भवति च पुरुषे बाश्मा तस्य तले परि निर्द्देश्यम्ᵈ ॥ १३१
बदरीरोहितवृक्षौ संसृक्तौ चेद्विनापि वल्मीकात् ।
हस्तत्रयेम्बु पश्चात्षोडशभिर्माजवैर्भवतिᵉ ॥ १३२
सुरसं जलमादौ दक्षिणे शिरा बहति चोत्तरेणान्याᶠ ।
पिष्टनिभः पाषाणो मुच्छ्वे ता वृश्चिकोऽर्धनरे ॥ १३३
सकरीरा चेद्बदरी त्रिभिः करैः पश्चिमेन तत्राम्भः ।
अष्टादशभिः पुरुषैरैशानी बहुजला च शिरा ॥ १३४
ककुभकरीरावेकत्र संयुतौ ककुभबिल्वौ वा ।
हस्तत्रयेम्बु पश्चान्न रैर्भवत्येकविंशत्या ॥ १३५
वल्मीकमूर्धनि यदा दूर्वा दर्भाश्च पाण्डुराः सन्ति ।
कूपो मध्ये देयो जलमत्र नरैकविंशत्या ॥ १३६
ग्रन्थिप्रचुरा यस्मिन्शमी भवेदुत्तरेण वल्मीकः ।
पश्चात्पञ्चकरान्ते शतार्धसंख्यैर्नरैः सलिलम् ॥ १३७
जम्बू स्त्रिवृता श्यामा शिशुमारी शारिबा शिवा दूर्वाᵍ ।
वीरुधयो वाराही ज्योतिष्मती गरुड़वेगा चʰ ॥ १३८

(a) गणनाथ—मरुदेशे भवति शिरा यथा यथा तत वक्ष्यामि ।
(b) ,, यत्र ॥
(c) ,, पूर्वोत्तरेण पीतं यदि etc.
(d) ,, चिह्न दर्दुर आदौ मृत् कपिला तत्परं भवेत् पृथी ।
भवति च पुरुषे चोष्मा तस्स तले वारि निर्द्देश्यं ॥
(e) ,, हस्तत्रयेम्बु पश्चान्न्रैर्भवत्येकविंशत्या ॥
(f) ,, सुरसं जलमादौस्यात् दक्षिण-शिरा वहति चोत्तरेण सा ।
(g) ,, श्यामा शिशुगन्धा वा शिवा दूर्व्वा ।
(h) ,, गरुडदूर्व्वा वा ॥

54 UPAVANA VINODA
सूकरिका माषलता व्याघ्रपदा चेति यद्यहेर्निलये ।
बल्मीकादुत्तरतः करैस्त्रिपुरुषबागतं तोयम् ॥ १३६
एतदनूपे वाच्यं जाङ्गलभूमौ च पञ्चभिः पुरुषैः ।
एतैरेव निमित्तैर्मरुभूमावष्टभिः कथयेत्ᵇ ॥ १४०
एकनिभा यत्र मही तृणतरुबल्मीकगुल्मपरिहीणा ।
तस्यां यत्र विकारो भवति धरित्र्यां जलं तत्र ॥ १४१
हस्ता मघानुराधापुष्यधनिष्ठोत्तराश्च रोहिण्यः ।
शतभिषगित्यारम्भे कूपानां शस्यते भगणः ॥ १४२
आग्नेये यदि कोणे ग्रामस्य पुरस्य वा भवति कूपः ।
नित्यं स करोति भयं दाहं च समानुषं प्रायः ॥ १४३
नैऋतकोणे बालक्षयं च वनिताक्षयं च वायव्ये ।
दिश्यैशान्यां भीतिः शेषास्तु शुभावहाः कूपाः ॥ १४४
या मेदिनी काशकुशैश्च युक्ता
नीला च मृद्यत्र सशर्करा च ।
तस्यां प्रणीतं सुरसं च तोयं
कृष्णाथवा यत्र च तिक्तमृत्स्ना ॥ १४५
सशर्कराभा तु मही कषायं
क्षारं धरित्री कपिला करोति ।
अपाण्डुरायां लवणं प्रदिष्टं
मिष्टं पयो नीलबसुन्धरायाम् ॥ १४६
अथ पोषणविधिः ।¹
फलकुसुमसंपदुचिता रोपणतो भवति केवलान्न यतः ।
पोषणविधिमथ संमतमनोकहानामतो वक्ष्ये ॥ १४७
(a) गणनाथ—शूकरिका माषलता व्याघ्रपदा वेति यदि कुभनिलये ।
वल्लीकादुत्तरतस्त्रिभिः करै स्त्रिपुरुषगतं तोयं ॥
(b) ,, पुरुषैः ॥
(c) ,, केवला न यतः ।
1 The origin of manuring can be traced as early as to a verse in the Ṛgveda (II, 8, 3). But
for a more elaborate prescription see Agni P. chap. 281 ; Bṛhatsaṁhitā, chap. 54 ;
Parāśara's Kṛṣi Saṁgraha (slokas 107—109), and Śukranīti, IV. iv, 94 ; 107—108 ;
109 ; 110—112.

SCIENCE OF ARBORI-HORTICULTURE IN ANCIENT INDIA 55
खर्जूरबिल्बलकुचाः सितसर्षपेण
पिण्याकतश्च तुषबारिशेन चान्नाः ।
ऐरावता निचुलपत्रजलोद्धतेन
सत्रीहिमां ससलिलेन च यान्ति वृद्धिम्ª ॥ १४८
प्राचीनामलकतरवः प्रिया हि माषाः
क्षीराम्भो हितमिह बालतिन्दुकानाम् ।
प्रीयन्ते यवरजसा च नालिकेराः
सर्वेषां भवति रुचिर्हि निम्नभूमौ ॥ १४९
कुरङ्गकिटिसारङ्गशृगालाश्वादिमेदसा ।
कथितेन सदुग्धेन पञ्चपल्लववारिणा ।
कृतसेको भवेदाशु सहकारोऽतिसौरभः ॥ १५०
घृतकुणपवचावराहविष्ठा-
सलिलमतीव सुखाय दाड़िमानाम् ।
कथितमथ कुलत्थचूर्णकं वा
जलमपि वृद्धिकरं सदा शफर्य्याःᵇ ॥ १५१
यष्टिफलाशफरीघृतलिप्तो
धूपित आद्यफलत्रयधूपैःᶜ ।
आम्रफलैरिह दाड़िमशाखी
तालफलानि विडम्बयतीव ॥१५२
दधिमस्तुकाञ्जिकसुराबदरी-
तिलमेथिकाकुणपसीधुपयः ।
फलिनीकदम्बकरिकेसरका-ᵈ
न्कुरुते सुगन्धिबहुपुष्पयुतान् ॥१५३
(a) गणनाथ—एलावता निचुल-पत्र-जलोचिता हि
सत्रीहिया तु सलिलेन च यान्ति वृद्धिम् ॥
(b) ,, निजमपि बद्धिकर' सदा फलाका' ॥
(c) ,, यष्टिफलाशफरीदललिप्तो
धूपित आज्य फलचय etc.
(d) ,, फलिनी-कदम्ब-करिकेशरकान् etc.

56 UPAVANA VINODÁ
प्रियङ्गुगुञ्जाफलनिम्बपिप्पली-
वंचाहरिद्रातिल सर्षपैः समैः ।
घृताश्वकर्णाम्बु विलोड्य पायये-
त्सचम्पके नागतरौ सुवृद्धिदम् ॥ १५४
सिक्ताम्भोभिः पललतुषयोः कुक्कुटानां पुरीषं
मूले दत्त्वा सकुसुमफला गोस्तनी वृद्धिमेति ।
स्कन्धस्थस्तैः पनसतरवोष्ण्याशु पालालभारै-^b
मूलादग्रं दधति च बचावारिसिक्ताः फलानि ॥ १५५
सर्पिर्गुण्डीरमधूपचारं
दत्त्वा निषिक्तौ च कपित्थविल्वौ ।
पीयूषकल्पान्यतिमांसलानि
फलान्यनस्थीनि सदा दधाते ॥१५६
कोशातकी दलशिफाकथितामिषाम्भः-
संसेचनाच्च सुकणारजसा च युक्तः ।
लब्धोपचारमथ धूपजलाभिषिक्तः
शोभां विभर्त्तिनितरां कुसुमैर्मधूकः ॥१५७
तिलयष्टिमधुक मधुभिर्मिश्रितजलसेकतर्पितावदरी ।
कुणपैरुपचितमूला फलति फलं शर्करामधुरम् ॥१५८
अजैडुकासूकरविङ् विडङ्ग-
किण्ण्वोपचारेण^d च बीजपूरः ।
भूयोश्वमूत्राविल^eवारिसिक्तः
फलानि धत्ते सुवहूनि शश्वत् ॥१५६
वृश्चिककण्टकविद्धाः सुरभीघृतधूपिता हि निखिललताः ।
मूषककोलवसाभिः संसिक्ताः स्युः फलैर्नम्राः ॥१६०
(a) गणनाथ—घृतावकर्णाम्बु विलोड्य पाययेत्
पङ्के च नागेशतरौ etc.
(b) ,, पातालभारै etc.
(c) ,, शोभां विभर्त्ति नितरां हि मधूकाइक्षः ॥
(d) ,, विष्ठोपचारिण etc.
(e) ,, मूचाविजवारिसिक्तः etc.

SCIENCE OF ARBORI-HORTICULTURE IN ANCIENT INDIA 57
सुरभिजलनिषेकात्तो निदाघे$^a$
कूणपजलेन च केतकी निषिक्ता।
जलधर समये सुगन्धसूची-
चयनिचितानि बिभर्त्ति पल्लवानि ॥१६१
यस्य कस्यापि पुष्पस्य सौरभैणाधिवासितान् ।
मृत्तिकाशकलाल्मूले वृक्षाणां बहुलान्क्षिपेत् ॥१६२
कुष्ठपत्रमुरामुस्ततगरोशीरचूर्णकैः ।
मिश्रितेनाम्भसा सेकान्मासं सौरभसंभवः ॥१६३
कुल्माषदन्तिदन्तानां चूर्णायुक्तपङ्कसंभवा$^b$ ।
प्रत्यहं पुष्पिताम्भोजमण्डिता पद्मिनी भवेत् ॥१६४
सिद्धार्थः कदलीदलानि शफरी विट्कोलमार्जारयो-
रेतेषां समभागमाज्यसहितं चूर्णं तरुभ्यो हितम् ।
दत्तं धूपविलेपनोपचरगैरोप्यायनं रोगहृ-
च्छाखाः पल्लवयत्यलं मधुकरव्यालोलपुष्पच्छदाः ॥१६५
धूपो घृतस्य समृद्धो यववारिसेको
नित्यं च दुग्धसलिलेः कुणपाम्बुभिर्वा ।
लेपो विडङ्गतिकल्ककृतः शिशूनां
वृद्धिं करोति परमां खलु भूरुहाणाम् ॥१६६
अङ्कोल्लक्वाथतोयेन मिश्रितं घृतमाक्षिकम् ।
वसा किटिकुरङ्गानामेतैः सिक्ता महीरुहाः ॥१६७
सिद्धार्थकफलोपेताः सर्वदा फलशोभिताः ।
जायन्ते पुष्पवन्वाढ्याः सच्छाया रोगवर्जिताः ॥१६८
यष्टिमधुकपुष्पानि सिता कुष्ठं समाक्षिकम् ।
निक्षिप्य गुलिकाः कृत्वा मूले सर्वत्र निक्षिपेत्$^c$ ॥१६६
दुग्धसेकं च वृक्षस्य यस्य कुर्याद्विचक्षणः ।
फलं सुनिश्चितं तस्य मधुरं जायते भृशम् ॥१७०
(a) गणनाथ—सुरभिजलेन निदाघे etc.
(b) ,, चूर्णयुक्तपुष्पसंभवा ।
(c) ,, निष्पिष्य गुटिकां कृत्वा मूले सर्वत्र निक्षिपेत् ॥
8

58 UPAVANA VINODA
अथ कुणपजलम् ।
कुरङ्गकिटिमत्स्यानां मेषच्छागलखङ्गिनाम् ।
मांसं ग्राह्यं यथालाभं मेदोमज्जावसास्तथा ॥१७१
तान्सवानेकतः कृत्वा वह्नौ नीरेण पाचयेत् ।
संपक्वं हि क्षिपेद्भाण्डे तत्र दुग्धं च निक्षिपेत् ॥१७२
चूर्णीकृत्य खलिंश्चैव तिलानां माक्षिकं तथा ।
स्विन्नांश्च सरसान्माषांस्तत्र दद्याद्धृतं तथा ॥१७३
उष्णं जलं क्षिपेत्तत्र मात्रा नास्तीह कस्यचित् ।
पक्षैकं स्थापिते भाण्डे कोष्णस्थाने मनीषिणा ।
कुणपस्तु भवेदेव तरुणां पुष्टिकारकः ॥१७४
अथ तरुचिकित्सा ।¹
नराणामिव वृक्षाणां वातपित्तकफाद्गदाः ।
संभवन्ति निरूप्यातः कुर्यात्तद्दोषनाशनम् ॥ १७५
कीटजग्धेग्निसंप्लुष्टे वातभग्नेशनिक्षते ।
वृक्षे छेदोपचारादिपीडिते च पृथक्क्रिया ॥ १७६
कृशदीर्घो लघुरुक्षो निद्राहीनोल्पचेतनः ।
न धत्ते फलपुष्पाणि वातप्रकृतिकस्तरुः ॥ १७७
आतपासहनः पाण्डुः शाखाहीनो मुहुर्यदि ।
अकालफलपाकी स्याच्छाखी पित्तात्मकः स्मृतः ॥ १७८
स्निग्धशाखादलः शाखी सम्यक्पुष्पफलोज्ज्वलः ।
लतापरीतगात्रस्तु कफवान्परिमण्डलः १७६
कटुतिक्तकषायरसैः पवनः पित्तं कटूष्णलवणाम्लैः ।
स्निग्धमधुराम्ललवणैः श्लेष्मा कोपं प्रयाति तरोः ॥ १८०
1 The genesis of the science of Phytopathology can be traced to a verse in the Atharvaveda
(BK. VI. 50). See Sāyaṇa's commentary thereon ( Kauśika 51, 17—22).
Cf. also Vinaya Piṭaka C. X. 1. 6, where we find definite mention, by way of an analogy,
of two of the most important cereal diseases, the "blight" and the "mildew";
Arthaśāstra, chap. 24.
Agni P. chap. 281.
Bṛhatsaṁhitā, chap. 54.
Guṇaratna's Commentary on Ṣaḍdarśana Samuccaya.
Śukranīti, IV. ii, 56—57.

SCIENCE OF ARBORI-HORTICULTURE IN ANCIENT INDIA 59
सुस्निग्धैः पिशितरसैः प्रयाति वातः
सुस्निग्धैर्मधुरहिमैर्ज लैश्च पित्तम् ।
कट्वम्लैरहिमजलैः कषाययुक्तैः
श्लेष्मापि क्रमविहितैः प्रयाति नाशम् ॥ १८१
रौक्षं ग्रन्थिः कुटिलता वाताद्वृक्षस्य जायते ।
गोविड् लोध्रवसाकुणपजलैस्तज्जयो भवेत्ᵃ ॥ १८२
दोषैर्यस्य विना प्रवालकुसुमम्लानिविरूढं वपुः
मूले तस्य तरोर्भवन्ति कृमयो यत्नाच्च तानुद्धरेत् ।
गोमूत्राज्यविडङ्गसर्षपतिलैर्लिप्तः प्रगापैस्ततःᵇ
सिक्तः क्षीरजलेरुदेति सहसा धूपैश्च धूपायितः ॥ १८३
करञ्जारेग्वधारिष्टसप्तपर्णत्वचाकृतः ।
उपचारः क्रिमिहरो मूलमुस्ताविडङ्गवान् ॥ १८४
कुणपजलपयोनिषिक्तमूलः
सरसिजकन्दविलिप्त सर्वगात्रः ।
तरुरनलहतो बिभर्ति भूयो
मरकतरङ्गहरिन्तिᶜ पल्लवानि ॥ १८५
प्लक्षाकोंडुम्बरत्वग्घृतमधुमधुरोच्छिष्टदुग्धैर्विलिप्तः
स्तम्भैरुत्तम्भ्य रज्ज्वा परिकलितवपुः पूरितः प्लक्ष्तमृद्भिःᵈ ।
सिक्तः क्षीरेण भूयो जलभरिततलश्चण्डवातादिभग्नः
स्वस्थोभूत्वाऽङ्घ्रिपायी कुसुमफलभरागयातनोति प्रकामम्ᵉ ॥ १८६
वृत्तस्याशनिदग्धस्य जीवनं शृणु भेषजम् ।
घनोशीरमधूकैश्च मुद्रमाषान् यवांस्तिलान् ॥ १८७
(a) गणनाथ—रौक्ष्य' ग्रन्थिर्ग टिक्ता वाताद् वृक्षस्य जायते नित्यम् ।
गोविड् भिल्लोधवसाकुणपजलै : स जितोभवेदेवं ॥
b) ,, गोमूत्राज्य-विडङ्ग-सर्षप-तिलैं र्लिं म् [द्या]नैस्ततः ।
(c) ,, मरकतकान्तिनिभानि etc.
(d) ,, पूरितः श्लक्ष्णमृद्भिः ।
(e) ,, कुसुमफलभर' व्यातनोति प्रकारं ॥

...' -> look at 'म्बु' in 'क्षीराम्बु'!
In line 2: 'क्षीरा' then 'म्' + 'बु' = 'म्बु'.
Now look at line 9:
'र्विडङ्गदुग्ध' then 'ा'? Wait, does it have an ā-matra?
No, it is 'दुग्ध' then 'म्बु'!
Wait, is there an ā-matra?
Wait, 'दुग्ध' ends with the vertical of 'ध', then comes 'म्' which attaches to 'बु'!
Wait, is it 'र्विडङ्गदुग्धाम्बु' or 'र्विडङ्गदुग्धम्बु' or 'र्विडङ्गदुग्धास्तु'?
Wait, Vidanga + dugdha + ambu = 'विडङ्गदुग्धाम्बु' (with dirgha ā from sandhi dugdha + ambu = dugdhāmbu)!
YES! Dugdha + ambu = dugdhāmbu!
So dugdhā-mbu!
The 'ā' is from sandhi! Dugdha + Ambu = Dugdhāmbu!
And 'म्बु' has 'm' + 'bu'!
That explains everything! It is 'र्विडङ्गदुग्धाम्बु निषेचनीयम् ॥ १६०'!
Brilliant!

Now let's check line 19 again:
'लेपाङ्गेपोपचारतः' vs what is it really?
Wait! Look at the meter:
"शोषः शाम्य

SCIENCE OF ARBORI-HORTICULTURE IN ANCIENT INDIA 61
सुरभिसुमनोल्लब्धामोदां निधाय च मृत्तिकां
धवखदिरयोः काथाम्भोभिः सुगन्धिभिरुक्षणात्$^{a}$ ।
मलयजरजोलेपाद्घृष्टस्य च भूरुहां
व्रजति कुसुमं निर्गन्धानामतीव सुगन्धताम् ॥ १६६
यवतिलनिशापलाशैरुपचितमूला तदम्बुसिक्ता च ।
ज्वलदनलोपममसकृत्कर्पासी तूलकं सूते ॥ १६७
शाल्मलीत्वग्निशानीलीत्रिफला कुष्ठसीधुभिः$^{b}$ ।
सकृल्लेपोपचारेण शुकपत्त्रनिभं भवेत् ॥ १६८
मञ्जिष्ठातिलयवपीतसारसारै-
र्जीवन्तीदलसहितैर्मनः शिलाजैः ।
गोजाविप्रचुरपयःसृतैर्विलिप्ता
कर्पासी प्रसवति तूलकं खनीलम्$^{c}$ ॥ १६६
संपर्के क्षुरसविदारिकन्दकविलिप्तमूलभागस्य ।
सिक्तस्येक्षुरसेन च तरोरकाले भवेत्कुसुमम् ॥ २००
तिलखलिविड़ङ्गगोमयविलोड़ितेक्षुरससेचितस्य तरोः ।
फलकुसुममकालभवं मनोहरं फलति लोकस्य ॥ २०१
मधुयष्टिसिताकुष्ठ मधुपुष्पविनिर्मितैः ।
मोदकैश्छादिते मूले निरस्थि स्यात्फलं तरोः ॥ २०२
मधुककुसुमगुञ्जाशर्करोदुम्बराज्य'
समधु निहितमन्तः$^{d}$ काण्डमुत्कीर्य बद्धा ।
उपरि च परिलिप्तं वत्सविद्भिस्तरूणां
जनयति फलमेतत्स्वादुसेकादनस्थि ॥ २०३
तत्कालनिहितस्योच्चै श्छागस्य स्कन्धचर्मणा ।
बद्धायां वृत्तशाखायां फलपाको न जायते ॥ २०४
(a) गणनाथ—सुमं हि निरुक्षणात् ।
(b) ,, कुष्ठ-सिन्धुभिः ।
(c) ,, कार्पासाद्भवति तूलकं खनीलं ॥
(d) ,, मधुविनिहितमन्तः etc.

62 UPAVANA VINODA
करिवरमृदितवलीमुखनखलैर्मूलेषु कीलितस्य तरोः।ᵃ
संवत्सरं च यावत्फलितस्य फलानि जायन्तेᵇ ॥ २०५
बद्ध्वा चर्मतृणाभ्यां विड़ङ्गमधुदुग्धलेपितोलिख्यᶜ ।
शाखा पयोम्बुसेकाच्चिरमपि पक्वं फलं धत्ते ॥ २०६
मीनकोलवसामांसदुग्धसेकेन धूपतः ।
सर्वबीजानि साश्चर्यमुत्तिष्ठन्ति फलन्ति च ॥ २०७
अङ्कोलतैलसूकरशिशुमारवसासु भावितं बीजं ।
सद्यो रोहति निहितं भूमौ करकाम्भसा सिक्तम् ॥ २०८
बीजमाम्रादिवृक्षाणां पक्वं मीनफलाम्बुनि ।
अङ्कोलतैलदुग्धाज्ये निहितं बृहतीभवेत्ᵈ ॥२०६
भस्मनामैलितं शुष्कमुप्तमुद्भिद्यते सह ।
फलेनाशेषलोकस्य कृतकौतुकमञ्जसा ॥२१०
एकविंशतिवारेण कुकुटस्यासृजोक्षितम् ।
तत्तत्क्षणाद्दाडिमीबीजं वर्द्धते फलति ध्रुवम् ॥२११
मत्स्यकोलवसामांसं चणकत्क्षारभावितम् ।
यस्य कस्यापि वा बीजं ध्रुवं पुष्पफलं भवेत् ॥२१२
स्कन्धतः समन्ततः सूकरास्थिभिदृढम् ।
कीलितो न संशयं नाशमेत्यनोकहःᶠ ॥२१३
कुलत्थक्वाथ तोयेन तरुः पुष्पफलं त्यजेत् ।
किंशुकार्जुनतर्कारीलवणाम्बुप्रयोगेन च ॥२१४
(a) गणनाथ—करिमदमृदितवलीमुखसुखनलिकैर्मलेषु etc.
(b) ,, सम्वत्सरं न यावत् फलितस्य फलानि पच्यन्ते ॥
(c) ,, बद्ध्वाचर्मतृणाभ्यां विड़ङ्गमधुदुग्धलिप्तमुल्लिखिता ।
(d) ,, वीजादाम्रादिवृक्षाणां फलं मीनफलाम्बुनि ।
अङ्कोल तैलदुग्धाज्ये निहितात् सुवृद्धद् भवेत् ॥
(e) ,, बीजं द्रुतं etc.
(f) ,, समन्ततः स्कन्धतः स सन्दृढं शूकरारास्थिभिः ।
कीलितो न च संशीष्टं नाशमीतीत्यनोकहः ॥

SCIENCE OF ARBORI-HORTICULTURE IN ANCIENT INDIA 63
नानावर्णैर्घटितं कन्दं कुमुदस्य सूत्रसंघटितम्^a ।
घृतमधुविलिप्तमुप्तं सूते कुसुमं तथावर्णम् ॥२१५
माहिषकरीषमूत्रैर्मृ दितविशुष्कं दिनानि यत्सप्त ।
कुमुदफलबीजमुप्तं जनयति करवीरविटपं तत् ॥२१६
कूष्माण्डवार्ताक पटोलकादि-
बीजं वसाभावितमुप्तसिक्तम् ।
विशोधितायाम् भुवि सर्वकालं
फलान्यनस्थीनि महान्ति धत्ते ॥२१७
वार्त्ताकबीजं घृतमाक्षिकार्क-
विशोषितं गोमयलिप्तरन्ध्रे ।
बालस्य कूष्माण्डफलस्य तप्तं
पक्काद्गृहीतं^b फलितं महत्स्यात् ॥२१८
मन्दारद्रुमरन्ध्रे या कौष्माण्डी निर्गतालता ।
मृद्गोमयघृते^c तस्मिन्सिक्ते फलति सा सदा ॥२१९
सूकरासृग्वसासिक्तमङ्कोलतैलभावितम् ।
एरण्डबीजं कारञ्जीफल^d सूतेति कौतुकम् ॥२२०
खरतुरंगविड् निवेषिततापितया या शलाकया मूले ।
तिर्यग्विद्धा कदली फलति फलं करिकराकारम् ॥ २२१
कोलशोणितमेदोभ्यामङ्कोलक्वथितेन च ।
सिञ्चिता कदली सूते दाडिमीफलमुत्तमम् ॥ २२२
नरमांसवसारक्तदन्तिदन्तविचूर्णितैः ।
मिश्रितेनाम्भसा सिक्ता रम्भा चूतफला भवेत् ॥ १२३
अङ्कोलक्वथितं स्विन्नं नृमांसं छागदुग्धयुक् ।
पिण्याकसहितं मूले सहकारस्य निक्षिपेत् ॥ २२४

(a) गणनाथ—कुमुदस्य सूत्रसंघटितं ।
(b) ,, पक्कं गृहीतं etc.
(c) ,, मृद्गोमययुते etc.
(d) ,, एरण्डबीजं कारञ्जीफलं etc.

64 UPAVANA VINODA
द्राक्षावल्लीसमाकारः सहकारः सदाफलः।
जायते निश्चितं धत्ते सर्वेषामद्भुतं यदि॥^a २२५
शशकूर्मासृङ्मध्ये बहुभावितमाम्रजं बीजम्।
रूढं सिक्तम् दुग्धैः फलति फलं सर्वकालेषु॥ २२६
कृमिरिपुयवयष्टीमधुगुडदुग्धविलेपनेन निम्बतरुः।
भवति जलदुग्ध सिक्तः स्वभावतिक्तोऽपि मधुरफलः^b॥ २२७
बीजं नरपलाङ्कोलतैलस्विन्नं शुभं सदा।
उद्गच्छति मृदा पूर्णेऽमम्भःसिक्तं करे क्षणात्॥ २२८
अङ्कोलतैलभावितमुषितं गोशकृति कुमुदकन्दमलम्।
करकाम्बुकर्दममृते कलशे कुसुमं समुद्वहति^c॥ २२६
गोकोलास्थिकरीषैस्तु दग्धे गर्त्ते विशोधिते।
उसं च वालुकापूर्णं मूलकं गर्तवद्भवेत्॥ २३०
[L14

SCIENCE OF ARBORI-HORTICULTURE IN ANCIENT INDIA 65
आम्रैः क्षेमं भल्लातकैर्भयं पीलुभिस्तथारोग्यम् ।
खदिरशमीभ्यां दुर्भिक्षमर्जुनैः^a शोभना वृष्टिः ॥ २३६
पिचुमन्दनागकुसुमैः सुभिक्षमथ^b मारुतः कपित्थेन ।
निचुलैनावृष्टिभयं व्याधिभयं भवति कुटजेन^c ॥ २३७
एते नानावृक्षायुर्वेदशास्त्रेभ्यः ॥
समाप्तः ।

(a) गणनाथ—दुर्भिक्षमर्जुनेन etc.
(b) ,, सुभिक्षमपि etc.
(c) ,, निचुलैनावृष्टिः स्याद्व्याधिभयं वै भवति कुटजेन ॥
एते नीता ह्यत्रा आयुर्वेदादि शास्त्रेभ्यः ।
अन्येऽपि सन्ति बहवस्तेषु च कथिता वनस्पतयः ॥
9

अ