तन्त्रालोक (प्रथम भाग - जयरथ विवृति सहित)

श्लो० १८ ] प्रथमाह्निकम् । ४३
चन्द्राख्या चैव षष्ठी तु मङ्गला सर्वमङ्गला ।
एष मङ्गलभेदोऽयं क्रोधेशेन तु भाषितः ॥
प्रथमं मन्त्रचक्रं तु वर्णचक्रं द्वितीयकम् ।
तृतीयं शक्तिचक्रं तु कलाचक्रं चतुर्थकम् ॥
पञ्चमं बिन्दुचक्रं तु षष्ठं वै नादसंज्ञकम् ।
सप्तमं गुह्यचक्रं च खचक्रं चाष्टमं स्मृतम् ॥
एष वै चक्रभेदोऽयमसिताङ्गेन भाषितः ।
अन्धकं रुरुभेदं च अजाख्यं मूलसंज्ञकम् ॥
वर्णभण्ठं विडङ्गं च ज्वालिनं मातृरोदनम् ।
कीर्त्तिताः परमेशेन रुरुणा परमेश्वरि ॥
भैरवी चित्रिका चैव हंसाख्या च कदम्बिका ।
हृल्लेखा चन्द्रलेखा च विद्युल्लेखा च विद्युमान् ॥
एते वागीशभेदास्तु कपालीशेन भाषिताः ।
भैरवी तु शिखा प्रोक्ता वीणा चैव द्वितीयिका ॥
वीणामखिस्तृतीया तु संमोहं तु चतुर्थकम् ।
पञ्चमं डामरं नाम षष्ठं चैवाप्यथर्वकम् ॥
कबन्धं सप्तमं ख्यातं शिरश्छेदोऽष्टमः स्मृतः ।
एते देवि शिखाभेदा उन्मत्तेन च भाषिताः ॥
एतत्सादशिवं चक्रमष्टाष्टकविभेदतः ॥'
पं० ८ क० पु० अजाद्यमिति पाठः ।
पं० ९ ख० पु० वर्णामठम् इति पाठः ।
पं० १६ क० पु० प्यवर्धकम् इति पाठः ।

४४ श्रीतन्त्रालोकः ।
इति । तैर्भिन्नं भेदोपभेदवैचित्र्यात्मना नानाप्रकार-
मित्यर्थः । यत्तु श्रीश्रीकण्ठ्यां तत्पुरुषवक्त्रमुद्दिश्य
'अष्टाविंशतिभेदैस्तु गारुडं हृदयं पुरा ।'
इत्यादि । तथा
'पश्चिमे भूततन्त्राणि....................।'
तथा
'दक्षिणे दक्षिणो मार्गश्चतुर्विंशतिभेदतः ।'
इत्यादि । तथा
'वामदेवात्तु यज्जातमन्यत्तत्साम्प्र [म्प्र]तं शृणु ।'
इत्यादि अन्यभेदोपभेदवैचित्र्यमुक्तं, तदेकैकस्य
वक्त्रस्य पञ्चवक्त्रात्मकत्वात् एतद्भेदजातोपभेदा-
त्मकमेव — इति तत एव संगृहीतम् इति न पृथगिह
आयस्तम् । तदुक्तं
'एकैकं पञ्चवक्त्रं च वक्त्रं यस्मात्प्रगीयते ।
दशाष्टादशभेदस्य ततो भेदेष्वसंख्यता ॥'
पं० १ क० पु० भेदोपभेदनानावैचित्र्येत्यादिपाठः ।
पं० १० क० पु० एकैकवक्त्रस्येति समस्तः पाठः ।
पं० १२ क० पु० पृथगिह नायस्तमित्येवंविधः पाठः ।

श्लो० १८ ] प्रथमाह्निकम् । ४५
इति । अतश्च भेद-भेदाभेदाभेदप्रतिपादकं शिवरु-
द्रभैरवाख्यं त्रिधैवेदं शास्त्रमुद्भूतम् इति सिद्धान्तः ।
तदुक्तं
'तन्त्रं जज्ञे रुद्रशिवभैरवाख्यमिदं त्रिधा ।
वस्तुतो हि त्रिधैवेयं ज्ञानसत्ता विजृम्भते ॥
भेदेन भेदाभेदेन तथैवाभेदभागिना ।'
इति । एवं च भेदाद्यात्मकमपीदं शास्त्रं परमेश्वरेश-
वामाघोरात्मकं षष्ठं त्रिकं परादिदेवीत्रयविश्रान्ति-
धामतया क्रोडीकृत्य,
'पुष्पे गन्धस्तिले तैलं देहे जीवो जले रसः ।
यथा तथैव शास्त्राणां कुलमन्तःप्रतिष्ठितम् ॥'
इत्याद्युक्त्या परमाद्वयामृतपरिप्लावितं विदध्यात्,
अन्यथा ह्यस्य परपदप्राप्तिनिमित्तत्वं न स्यात् । तदुक्तं

पं० ७ ख० पु० द्वयात्मकमप्येतदिति पाठः ।
पं० ८ ख० पु० षष्ठत्रिकमिति समस्तः पाठः ।
पं० १० क० पु० जलेऽमृतम् इति, ख० पु० जले घृतमिति पाठः ।
पं० १२ क० पु० परिप्लुतमिति पाठः । अन्यथा हत्यतो न स्यादित्यन्तः
वाक्यपाठः
क० ग० पुस्तकेयोर्नास्ति ।

४६ श्रीतन्त्रालोकः ।
‘ततोऽपि संहृताशेषभावोपाधिसुनिर्भरः ।
भैरवः परमार्थौघद्रुवबृंहितशक्तिकः ॥
ईशान-वाम-दक्षासु तासु शक्तित्रयं क्रमात् ।
अपरादिपराप्रान्तं क्रोडीकृत्य त्रिकं स्थितः ॥
ऊर्ध्ववामतदन्यानि तन्त्राणि च कुलानि च ।
तद्द्वाराप्रान्तरूढानि प्रापय्याभेदभूमिकाम् ॥’
इति। ननु एवंविधा श्रुतिर्न काचिदुपलभ्यत इति किं
प्रमाणम् । ननु अत्र उक्तमेवानेन गुरुपारम्पर्यलक्षणं
प्रमाणम् । यदाह
‘इत्थं मध्ये विभिन्नं तत्त्रिकमेव तथा तथा ।
शास्त्रमस्मद्गुरुगृहे संप्रदायक्रमात्स्थितम् ॥’
इति । ननु यदेवात्र पुंबुद्धिप्रभवत्वं चोद्यं तदेवो-
त्तरीकृतम् — इत्यपूर्वमिदं पाण्डित्यं, तेनागमः कश्चन
संवादनीयो येनैतत्समाहितं स्यात्, नैतत् अविगीतैव
हि प्रसिद्धिरागमः इत्युच्यते, यदुक्तं
पं० १ ख० पु० भावोपाधिषु निर्भर इति पाठः ।
पं० २ ख० पु० परमार्थौद्यध्रुवेति पाठः ।
पं० ४ क० पु० पराक्रान्तमिति पाठः ।
पं० ६ क० पु० उद्धारप्रान्तेति, क० पु० भेदभूमिकाः इति च पाठः ।
पं० ८ ग० पु० न तूक्तमेवात्रानेनेति पाठः ।
पं० १२ क० पु० चोद्यं तत्कृतमितीति पाठः ।
पं० १४ क० पु० सामाहित्यं स्यादिति पाठः ।

श्लो० १८] प्रथमाह्निकम् । ४७
'प्रसिद्धिरागमो लोके युक्तिमानथवेतरः ।
विद्यायामप्यविद्यायां प्रमाणमविगानतः ॥
प्रसिद्धिरवगीता हि सत्या वागैश्वरी मता ।
तथा यत्र यथा सिद्धं तद्ग्राह्यमविशङ्कितैः ॥'
इति । सा चात्र विद्यत एवाविगानेन महा-
त्मनां महागुरूणाम् इति किमत्र प्रमाणान्त-
रान्वेषणेन । यदि चार्वाग्दृशां भवादृशामेवंविधा
श्रुतिः कर्णगोचरं न गता- तावतैव एतन्नोपपद्यते,
इति न वक्तुं शक्यं, नहि प्रमाणाभावात्प्रमेयस्याप्य-
भावः स्यात् । न चैते विप्रलम्भका येनैवमन्यथोप-
दिशेयुः, एतदुपदेशमूलतयैव निखिलस्य शैवशास्त्राग-
मार्थस्य प्रयोगदर्शनात् । तेन यथा मन्वादिस्मृतौ
उत्सन्नशाखामूलत्वादष्टकादियागानां मूलभूता श्रुतिः
कल्प्यते तथा इहापि ज्ञेयम् । नह्येवंविधां श्रुतिम-
दृष्ट्वा साक्षात्कृतनिखिलशैवागमसतत्त्वास्त एवमु-
पं० १ क० पु० अथ नेतर इति पाठः ।
पं० ३ ग० पु० वागीश्वरी इति पाठः ।
पं० १२ ख० पु० प्रयोगप्रदर्शनादिति पाठः ।
पं० १३ क० पु० उत्पन्नशाखामूलेति च पाठः ।

४८ श्रीतन्त्रालोकः ।
पदिशेयुः इत्यलं महागुरूणामुपदेशपरीक्षणदुःशि-
क्षया । ननु शास्त्राणां
'यतः शिवोद्गवाः सर्वे शिवधामफलप्रदाः ।'
इत्याद्युक्तेरेकत्वनियामककारणफलयोरैक्यमस्ति, इह
किंनिबन्धनमेषामेवं नानात्वमुक्तंः ? सत्यं - किन्तु
अनुग्राह्याशयभेदादेषां नानात्वं कल्पितम् । यदुक्तं
'सर्वमेतत्प्रवृत्त्यर्थं श्रोतॄणां तु विभेदतः ।
अर्थभेदात्तु भेदोऽयमुपचारात्प्रकल्प्यते ॥
फलभेदो न कल्प्योऽत्र कल्प्यश्चेदद्यथायथम् ।'
इति । ननु यद्येवं तत्
'वेदादिभ्यः परं शैवं शैवाद्वामं च दक्षिणम् ।
दक्षिणाच्च परं कौलं कौलात्परतरं नहि ॥'
इत्यादिना उक्तमेषां यथायथमुत्कृष्टत्वं युक्तं न
स्यात् , ? नैतत् - द्वारद्वारिभावेन एषामुपायोपेय-
भावस्य उक्तत्वात्, तेन परमाद्वयोपदेशप्रतिपादक-
पं० १ क० ख० पु० महागुरूपदेशेति पाठः ।
पं० ४ ख० पु० एकत्वनियामकं कारणं फलयोरित्याद्यसमस्तवाक्यात्मा पाठः ।
पं० १२ क० पु० दक्षिणात्तत्परमिति पाठः ।
पं० १४ ख० पु० द्वारिद्वारभावेनेति, उपायोपायभावस्येति च पाठः ।

श्लो० १८ ] प्रथमाह्निकम् । ४९
मेव शास्त्रं शिवसद्भावलाभैकफलम् - इत्यवसेयम् ।
तदेव परमपदप्राप्तौ साक्षादुपायभूतत्वादुत्कृष्टम् ।
एतच्चानेनैव श्रीमालिनीश्लोकवार्तिकादौ वितत्य
उक्तं, तत्तत एव स्वयमवधार्यम्, ग्रन्थगौरवभयात्तु
प्रतिपदं न संवादितम् । अत एवाह 'तत्सारं
त्रिकशास्त्रम्' इति । तदुक्तं
'वेदाच्छैवं ततो वामं ततो दक्षं ततः कुलम् ।
ततो मतं ततश्चापि त्रिकं सर्वोत्तमं परम् ॥'
इति । अनेनैवाशयेन च
'वाममार्गाभिषिक्तोऽपि दैशिकः परतत्त्ववित् ।
संस्कार्यो भैरवे सोऽपि कुले कौले त्रिकेऽपि सः ॥'
इत्यादि श्रीनिशाचारादावुक्तम् । तच्च सिद्धा-नामक-
मालिन्याख्यखण्डत्रयात्मकत्वात्त्रिविधम् । तत्र क्रिया
प्रधानं सिद्धातन्त्रं, ज्ञानप्रधानं नामकं तन्त्रं,
तदुभयमयं मालिनीमतम् इति तदेव मुख्यम्, यदाह
'तत्सारं मालिनीमतम् ' इति । एवं च, 'न तदस्तीह
यन्न ' इत्यादि युक्तमेवोक्तम् ॥१८॥

पं० ४ ख० पु० उक्तमित्यत एवेति पाठः ।
पं० १४ ख० पु० ज्ञानप्रधानमनामकम् इति पाठः ।

५० श्रीतन्त्रालोकः ।
अतश्च सर्वसंहृत्वात्तदधिकारेणैव च प्रतिज्ञाया
अपि निर्वाहो युक्त इत्याह
अतोऽत्रान्तर्गतं सर्वं संप्रदायोज्झितैर्बुधैः ।
अदृष्टं प्रकटीकुर्मो गुरुनाथाज्ञया वयम् ॥१६॥
'अत' इति उक्तयुक्त्यास्यैव शास्त्रस्य प्राधान्यात्।
'प्रकटीकुर्म' इति प्रक्रियाकरणेन । अतश्च 'प्रधाने
हि कृतो यत्नः फलवान्भवति' इति भावः । 'गुरुनाथा-
ज्ञया' इति-नहि तदाज्ञां विनात्र अधिकार एव भवे-
दिति भावः ॥ १६ ॥
अन्यादृष्टप्रकटीकरणे च स्वात्मनि भगवत्प्रसाद
एव निमित्तम् इति दर्शयितुमाह
अभिनवगुप्तस्य कृतिः
सेयं यस्योदिता गुरुभिराख्या ।
त्रिनयनचरणसरोरुह-
चिन्तनलब्धप्रसिद्धिरिति ॥ २० ॥
पं० ६ ख० पु० प्रधानो हि यत्नः फलवानित्येवंविध एव पाठः ।
पं० ८ ख० पु० नहि तदाज्ञायामत्राधिकार इति पाठः ।
पं० १० क० पु० प्रकटीकारे चेति, ख० अन्यादृष्टार्थप्रकटीत्यादि च पाठः ।
पं० १४ ख० पु० त्रिनयनचरणसदोदितचिन्तनेति पाठः ।

श्लोक २१ ] प्रथमाह्निकम् । ५१
त्रिनयनप्रसादासादितप्रकृष्टसिद्धेः किं नामासा-
ध्यम् इति भावः ॥ २० ॥
एवं चेयं कृतिः सर्वेषामेव ग्राह्या भवेत्, इति
प्रतिपादयितुमाह
श्रीशम्भुनाथभास्कर-
चरणनिपातप्रभापगतसंकोचम् ।
अभिनवगुप्तहृदम्बुज-
मेतद्विचिनुत महेशपूजनहेतोः ॥ २१ ॥
—
आदिवाक्यं
—
हृदयं शास्त्रात्मसतत्त्वं, महेश्वरस्य पूजनं
'पूजा नाम न पुष्पाद्यैर्या मतिः क्रियते दृढा ।
निर्विकल्पे महाव्योम्नि सा पूजा ह्यादराल्ल्यः ॥'
इत्याद्युक्त्या तत्तद्वक्ष्यमाणज्ञप्तिक्रमेण स्वात्मतया
प्रत्यभिज्ञानम् । अतश्च महावाक्यार्थेन एकमेवादि-
पं० १ क० पु० आसादितस्याष्टसिद्धेरिति, ख० पु० प्रसादादासादितप्रकृष्टसिद्धे-
रित्यभिप्राय इति पाठः
पं० ३ आदिवाक्यमिति पदं ख० पुस्तकात् प्रक्षिप्तम् ।

५२ श्रीतन्त्रालोकः ।
वाक्यात्मकं वाक्यम् इति दर्शयितुमाह 'आदिवाक्य-
म्' इति ।
इह यद्यपि परमेश्वरशक्तिपातमन्तरेण तच्छास्त्र-
श्रवणादावन्यत् प्रवृत्तिनिमित्तं नाभ्युपेयते, तथापि
शास्त्रकाराणामियं शैली - इत्यभिधेयप्रयोजनादि
प्रतिपादयितुं प्रवृत्तिहेतुतया अयमादिवाक्योपनि-
बन्धः। तत्र प्रथमश्लोकपञ्चकासूत्रितोऽनुत्तरषडर्थार्थ-
क्रम इत्यनेन साक्षादभिहितश्च पर-परापरापरात्मता-
दिना बहुप्रकारस्त्रिकार्थस्तावदभिधेयः । तस्यैव च
कर्तृप्रतिपादनकौशलेन मौलागमस्य च समस्त-
शास्त्रप्राधान्याभिधानेन सातिशयत्वं प्रतिपादयितुं
'श्रीभट्टनाथ' इत्यादि श्लोकपञ्चकमुपात्तम् । स च
गुरुपरम्परागतः
'तस्माद्गुरुकमायातं दिशन्नेति परं शिवम् ।'
इत्याद्युक्तनीत्या निजप्रयोजनकारी भवति, इत्ये-
तदङ्गतयैव पारम्पर्यसंदर्शनार्थं गुरुसंकीर्तनपरं श्लोक-
पं० १४ क० पु० मृशन्नेति परमिति पाठः ।
पं० १५ निजेत्याद्यारभ्य संदर्शनार्थमित्यन्तः पाठः ख० पु० नास्ति ।

श्लोकः २१ ] प्रथमाह्निकम् । ५३
सप्तकमुट्टङ्कितम् । अतश्चास्यैव वक्ष्यमाणोपायक्रमेण
स्वात्मतया प्रत्यभिजानाजीवन्मुक्तिप्रदत्वं प्रयोजनं
श्लोकान्तरासूत्रितमपि 'श्रीशम्भुनाथ' इत्यादि-
श्लोकेन साक्षादुक्तम् । एतदुद्दिश्य च को नाम न
सचेताः परमेश्वरशक्तिपातपवित्रितः प्रवर्तते इत्यस्य
प्रवृत्तिनिमित्तत्वं, प्रवृत्तस्याप्येतदुपलब्धौ
'तमनित्येषु भोगेषु योजयन्ति विनायकाः ।'
इत्याद्युक्तेर्विघ्नाः संभवन्ति इत्येतन्निरासाय गणे-
शवटुकयोः स्तुतिः । 'अर्थितो रचये' इति प्रतिज्ञा-
तायाः प्रक्रियायाश्च
'तन्मया तन्यते तन्त्रालोकनाम्न्यत्र शासने ।'
इत्यादिवक्ष्यमाणोपजीवनेन तन्त्रालोक इत्यभि-
धानम् । एवमभिधानाभिधेययोरभिधेयप्रयोजन-
योश्च वाच्यवाचकसाध्यसाधनभावलक्षणः संबन्ध-
श्चार्थाक्षिप्तः इत्यनेकवाक्यसंमेलनात्मकमेकमेवादि-
वाक्यं प्रवृत्तिहेतुतया उक्तम् इति पिण्डार्थः ॥२१॥
पं० १४ ख० पु० साधनभावाभावलक्षणेति पाठः ।
पं० १५ ख० पु० संमेलनात्मकमेकमेवेदमादिवाक्यप्रवृत्तिहेतु इत्यादिरूपः पाठः ।

५४ श्रीतन्त्रालोकः ।
इह यद्यपि सर्ववादिनां मोक्ष एव उपादेयः,
तत्प्रतिपक्षभूतः संसारश्च हेयः, तस्य च मिथ्याज्ञानं
निमित्तं, तत्प्रतिकूलं च तत्त्वज्ञानम्-इति तत्साक्षा-
त्कारेणैव अज्ञानापगमान्मोक्षावाप्तिः इत्यत्राविवादः,
तथापि तैस्तदेकनियतं ज्ञानाज्ञानयोः स्वरूपं न
ज्ञातम् इति
'भ्रमयत्येव तान्माया ह्यमोक्षे मोक्षलिप्सया ।'
इत्याद्युक्त्या तदभ्युपगतो मोक्षो मोक्ष एव न
भवति - इति दर्शयितुं शास्त्रान्तरवैलक्षण्येन तत्परी-
क्षणस्य वक्ष्यमाणत्वात्प्राधान्यमपि कटाक्षयितुमुप-
क्रम एव बन्धमोक्षपरीक्षामुट्टङ्कयति ग्रन्थकारः
इह तावत्समस्तेषु शास्त्रेषु परिगीयते ।
अज्ञानं संसृतेर्हेतुर्ज्ञानं मोक्षैककारणम् ॥२२॥
न चैतदस्माभिः स्वोपज्ञमेवोक्तम्-इत्याह
मलमज्ञानमिच्छन्ति संसाराङ्कुरकारणम् ।
इति प्रोक्तं तथा च श्रीमालिनीविजयोत्तरे ॥२३॥

श्लोकः २३ ] प्रथमाह्निकम् । ५५
'अज्ञानं' तिमिरं पारमेश्वरस्वातन्त्र्यमात्रसमुल्ला-
सितस्वरूपगोपनासतत्त्वमात्मानात्मनोरन्यथाभिमा-
नस्वभावम् अपूर्णं ज्ञानं, तदेव चाणवं 'मलं', न तु
नवमाह्निकादौ निषेत्स्यमानं द्रव्यरूपम् । उक्तं च
'स्वातन्त्र्यहानिर्बोधस्य स्वातन्त्र्यस्याप्यबोधता ।
द्विधाणवं मलमिदं स्वस्वरूपापहानितः ॥'
इति । तच्च कीदृक् ? इत्याह—संसार इति । 'संसारस्य'
'भिन्नवेद्यप्रथात्रैव मायाख्यम्............।'
इत्याद्युक्तस्वरूपस्य मायीयस्य मलस्य
'संसारकारणं कर्म संसाराङ्कुर उच्यते ।'
इति वक्ष्यमाणनीत्या 'अङ्कुरः' कारणं कार्ममलं
तस्य 'कारणं' । तदुक्तं
'मलं कर्मनिमित्तं तु नैमित्तिकमतः परम् ।'
इति श्रीमालिनीविजयोत्तरे प्रोक्तम् इत्येतदधि-
कारेणैवायं ग्रन्थः प्रवृत्त इत्युपोद्बलितम् ॥२३॥
अज्ञानस्य पौरुषबौद्धात्मकत्वेन द्वैविध्येऽपि इह
पौरुषमेव विवक्षितं स्यान्नान्यत् इत्याह
पं० १ ख० पु० अज्ञानतिमिरमिति समस्तः पाठः । क० पु० समुल्लासितं
स्वरूपेति च व्यस्तः पाठः ।

५६ श्रीतन्त्रालोकः ।
विशेषणेन बुद्धिस्थे संसारोत्तरकालिके ।
संभावनां निरस्यैतदभावे मोक्षमब्रवीत् ॥२४॥
'विशेषणेन' 'संसाराङ्कुरकारणम् इत्यनेन' नहि
दुरध्यवसायरूपं बौद्धमज्ञानं कर्मणः कारणम् अपि
तु तत्तस्य – इति कथमेतद्विशेषणं संगच्छतां,
तद्धि सति कर्मकारणे शरीरे संभवति तस्य कार्य-
करणात्मकत्वात्, बुद्धेश्च करणवर्गान्तःपातित्वात्,
अत एवोक्तं 'संसारोत्तरकालिक' इति,
'शरीरभुवनाकारो मायीयः परिकीर्तितः ।'
इत्याद्युक्तेः संसाराच्छरीरादनन्तरभाविनि इत्यर्थः ।
किं तत्संभावनानिरासेन इत्युक्तं—'एतदभावे मोक्ष-
मब्रवीत्' इति । नहि बौद्धाज्ञानमात्रनिवृत्तौ मोक्षो
भवेत् यत्तस्मिन्निवृत्ते बौद्धमेव ज्ञानमुदेति' तस्य च
शुद्धविकल्पात्मत्वेऽपि
'सर्वो विकल्पः संसारः....................।'
इति नीत्या संसाराविर्भावकत्वमेव इति कथमे-
तदभावेऽपि एवं स्यात् । यदभिप्रायदितो बाह्यैरपि
५ तदिति कर्म, तस्येति बौद्धाज्ञानस्येत्यर्थः, एतत्—बौद्धमज्ञानमित्यर्थः ।
पं० ५ ख० पु० कथमस्यैतत् इति पाठः ।

श्लोकः २४] प्रथमाह्निकम् । ५७
'परमार्थविकल्पेऽपि नाव्लीयेत पण्डितः ।
को हि भेदो विकल्पस्य शुभे वाऽप्यथ वाऽशुभे ॥'
इत्याद्युक्तं, पौरुषे पुनरज्ञाने दीक्षादिना निवृत्ते सति
यदि बौद्धं ज्ञानमुदियात् तदा तस्य वक्ष्यमाणनीत्या
जीवन्मुक्तिं प्रत्यपि कारणत्वं भवेत्, केवलेन पुन-
स्तेन न किंचित्सेत्स्यति इत्युक्तप्रायम् । पौरुषं पुनर्जा-
नमुदितं सत् अन्यनिरपेक्षमेव मोक्षकारणम् । यदुक्तं
'पाशाश्च पौरुषाः शोध्या दीक्षायां न तु धीगताः ।
तेन तस्यां दोषवत्यामपि दीक्षा न निष्फला ॥'
इति । तच्च ज्ञानमात्रस्वभावम्, अख्यात्यभाव एव हि
पूर्णा ख्यातिः, सैव च प्रकाशानन्दघनस्यात्मनस्ता-
त्त्विकं स्वरूपं, तत्प्रथनमेव मोक्षः इति युक्तमुक्तम्-
'एतदभावे मोक्षमब्रवीत्' इति ॥ २४ ॥
ननु अज्ञानशब्दस्य अपूर्णं ज्ञानमर्थः इत्यत्र किं
निबन्धनं, ज्ञानाभावमात्रमेवास्तु इत्याशङ्क्याह
पं० २ ख० पु० शुभे वाप्यशुभेऽथ वा इति पाठः ।
पं० ५ क० पु० केवलेन पुनर्न किंचिदिति पाठः ।
पं० १२ क० पु० युक्तमेतदभावे मोक्षमिति पाठः ।
८

५८ श्रीतन्त्रालोकः ।
अज्ञानमिति न ज्ञानाभावश्चातिप्रसङ्गतः ।
स हि लोष्ठादिकेऽप्यस्ति न च तस्यास्ति संसृतिः
॥ २५ ॥
कोऽसावतिप्रसङ्ग इत्याह—'स हि' इत्यादि ।
तद्युक्तमुक्तमज्ञानशब्दस्य अपूर्णं ज्ञानमर्थ इति ॥२५॥
तदाह
अतो ज्ञेयस्य तत्त्वस्य सामस्त्येनाप्रथात्मकम् ।
ज्ञानमेव तदज्ञानं शिवसूत्रेषु भाषितम् ॥२६॥
'अतो' यथोक्ताद्धेतोः 'ज्ञेयस्य' नीलसुखादेः,
'ज्ञेयस्य च परं तत्त्वं यः प्रकाशात्मकः शिवः ।'
इत्यादिवक्ष्यमाणस्वरूपस्य 'तत्त्वस्य' 'सामस्त्येन'
तस्य सर्वत्राविशेषात् तदेकघनाकारत्वेन 'अप्रथात्मकं'
यत् इदं नीलम् इदं सुखम् इति द्वैतप्रथात्मकत्वाद-
पूर्णं 'ज्ञानं' तदेव 'अज्ञानं' न पुनर्ज्ञानाभावमात्रम्
इत्येतच्छिवसूत्रेषु 'भाषितम्' उक्तमित्यर्थः ॥२६॥
तत्र चैतत्कुत्र दर्शितम् इत्याशङ्क्याह
पं० ११ ख० पु० वक्ष्यमाणसतत्त्वस्येति पाठः ।
पं० १५ क० पु० शिवसूत्रेषु दर्शितमित्यर्थ इति पाठः ।

श्लोकः ३० ] ( प्रथमाह्निकम् । ५९
चैतन्यमात्मा ज्ञानं च बन्ध इत्यत्र सूत्रयोः ।
संश्लेषेतरयोगाभ्यामयमर्थः प्रदर्शितः ॥ २७ ॥
'संश्लेषेतरयोगाभ्याम्' इति संहितया, अन्यथा
च अकारप्रश्लेषविश्लेषाभ्यां, तेन 'ज्ञानं बन्धः, अज्ञानं
बन्ध' इति चायमर्थः, इत्यज्ञानशब्दस्य अपूर्णज्ञाना-
भिधानलक्षणः ॥ २७ ॥
एतदेव व्याचष्टे
चैतन्यमिति भावान्तः शब्दः स्वातन्त्र्यमात्रकम् ।
अनाक्षिप्तविशेषं सदाह सूत्रे पुरातने ॥२८॥
द्वितीयेन तु सूत्रेण क्रियां वा करणं च वा ।
ब्रुवता तस्य चिन्मात्ररूपस्य द्वैतमुच्यते ॥२९॥
द्वैतप्रथा तदज्ञानं तुच्छत्वाद्वन्ध उच्यते ।
तत एव समुच्चेयमित्यावृत्त्या निरूपितम् ॥३०॥
इह न किञ्चिदप्यचेतितं भवति इति चितिक्रिया
सर्वसामान्यरूपा इति । चेतयति इति चेतनः पूर्ण-
ज्ञानक्रियावान्, तस्य भावः 'चैतन्यं' पूर्णज्ञानक्रिया-
पं० १६ ख० पु० पूर्णज्ञानवान् इति पाठः ।

६० श्रीतन्त्रालोकः ।
वत्त्वं, तदेव च परमैश्वर्यस्वभावं स्वातन्त्र्यमुच्यते ।
तदाह 'स्वातन्त्र्यमात्रकम्' इति । स्वातन्त्र्यमेव के-
वलं स्वातन्त्र्यमात्रकम्, अत एवाह 'अनाक्षितवि-
शेषम्' इति, 'अनाक्षिताः' स्वसहचारिणोऽपि
नित्यत्वव्यापकत्वादयो 'विशेषा' भेदा येन तत् ।
भावप्रत्ययान्तो हि शब्दः सहचारिधर्मान्तरनिवृत्ति-
मेव ब्रूते, अत एव द्रव्याभिधायिनः शब्दस्य विशेषः ।
यदाहुः
'धर्मान्तरप्रतिक्षेपाप्रतिक्षेपौ तयोर्द्वयोः ।
संकेतभेदस्य पदं ज्ञातृवाञ्छानुरोधतः ॥
भेदोऽयमेव सर्वत्र द्रव्यभावाभिधायिनोः ।'
इति । 'द्वितीयेन' इति अर्थात् द्वितीयसूत्रवर्तिना
ज्ञानशब्देन, ज्ञप्तिः ज्ञानं, ज्ञायते येन इति ज्ञानं
च इति व्युत्पत्त्या 'क्रियां, करणं' च प्राधान्येनाभि-
दधता 'तस्य'-चैतन्यमात्मा-इत्युक्तस्वरूपस्य, अत
एव चेतयते इति 'चित्' चितिक्रियायां कर्ता, तन्मा-
त्रमेव केवलं 'रूपं' यस्य तस्य 'द्वैतमुच्यते' कर्तृ-
पं० ७ क० पु० अत एवेत्याभिधायिनः शब्दस्येति पाठः ।
पं० १० क० पु० भेदस्य परमित्येवंविधः पाठः ।

श्लोकः ३० ] प्रथमाह्निकम् । ६१
कर्मणोः कर्तृकर्मक्रियाणां च भिन्नानामवच्छेदका-
नामाग्रूरणाद् द्वैतप्रथासूत्रणं क्रियते, पूर्णमस्य रूपं
नाख्याति इत्यर्थः । 'तत्' तस्मात्संविद्वैतात्मनः
पूर्णस्य रूपस्य अख्यानात् 'द्वैतप्रथा' एव 'अज्ञानम्'
अपूर्णं ज्ञानमपूर्णत्वाच्च तदेव अपूर्णं मन्यता-शुभा-
शुभवासना-शरीरभुवनाकारस्वभावविविधसंकुचित-
ज्ञानरूपतया मलत्रयात्मा 'बन्ध' इति उच्यते,
बन्धरूपत्वादेव च तदज्ञानं 'समुच्छेद्यम्'
'मलं कर्म च मायीयमाणवमखिलं च यत् ।
सर्वं हेयमिति प्रोक्तं ........................ ॥'
इत्युक्त्या हेयमित्यर्थः । नन्वत्र द्वैतप्रथात्मकत्वा-
दपूर्णं ज्ञानमेव अज्ञानम् इत्येतत्कुतोऽवगतम्
इत्याशङ्क्योक्तम् 'इत्यावृत्त्या निरूपितम्' इति ।
'आवृत्त्या' इति अज्ञानम् इति संहितापाततः पुनरा-
वर्तनेन इत्यर्थः ॥ २८ ॥ २९ ॥ ३० ॥
पं० ६ क० पु० भुवनाकारविविधेति पाठः ।
पं० ७ क० पु० बन्ध इत्युच्यते इति पाठः ।
पं० ११ ख० पु० इत्याद्युक्त्या इति पाठः ।

६२ श्रीतन्त्रालोकः ।
नन्वेवं मोक्षस्य लक्षणमभिधीयताम् इत्याशङ्-
क्याह
स्वतन्त्रात्मातिरिक्तस्तु
तुच्छोऽ तुच्छोऽपि कश्चन ।
न मोक्षो नाम तन्नास्य
पृथङ्नामापि गृह्यते ॥ ३१ ॥
न कश्चिदन्योऽस्ति इति वाक्यशेषः । यदि तुच्छ-
स्तत्पूर्वोक्तनीत्या बन्ध एव स्यात्, अतुच्छश्चेत् पार-
मार्थिकत्वान्नास्य स्वतन्त्रात्मातिरेकः । यद्वक्ष्यति
‘मोक्षो हि नाम नैवान्यः स्वरूपप्रथनं हि सः ।
स्वरूपं चात्मनः संवित् .................... ॥’
इत्यादि । किमुक्तं भवति, - इह तावदात्मज्ञानं
मोक्ष इत्यविवादः, अतो यदेवात्मनो लक्षणं तदेव
मोक्षस्य इति तन्नान्तरीयकत्वादेव अस्य लक्षणसिद्धेः
पृथक्लक्षणं न कृतं, अत एव ‘नामापि’ इति अपि-
शब्देन लक्षणादेः पुनः का वार्ता इत्यावेदितम् ॥३१॥
पं० ७ ख० पु० यतो यदि तुच्छ इति पाठः ।