तन्त्रालोक (प्रथम भाग - जयरथ विवृति सहित)

श्लोकः ३० ] ( प्रथमाह्निकम् । ५९
चैतन्यमात्मा ज्ञानं च बन्ध इत्यत्र सूत्रयोः ।
संश्लेषेतरयोगाभ्यामयमर्थः प्रदर्शितः ॥ २७ ॥
'संश्लेषेतरयोगाभ्याम्' इति संहितया, अन्यथा
च अकारप्रश्लेषविश्लेषाभ्यां, तेन 'ज्ञानं बन्धः, अज्ञानं
बन्ध' इति चायमर्थः, इत्यज्ञानशब्दस्य अपूर्णज्ञाना-
भिधानलक्षणः ॥ २७ ॥
एतदेव व्याचष्टे
चैतन्यमिति भावान्तः शब्दः स्वातन्त्र्यमात्रकम् ।
अनाक्षिप्तविशेषं सदाह सूत्रे पुरातने ॥२८॥
द्वितीयेन तु सूत्रेण क्रियां वा करणं च वा ।
ब्रुवता तस्य चिन्मात्ररूपस्य द्वैतमुच्यते ॥२९॥
द्वैतप्रथा तदज्ञानं तुच्छत्वाद्वन्ध उच्यते ।
तत एव समुच्चेयमित्यावृत्त्या निरूपितम् ॥३०॥
इह न किञ्चिदप्यचेतितं भवति इति चितिक्रिया
सर्वसामान्यरूपा इति । चेतयति इति चेतनः पूर्ण-
ज्ञानक्रियावान्, तस्य भावः 'चैतन्यं' पूर्णज्ञानक्रिया-
पं० १६ ख० पु० पूर्णज्ञानवान् इति पाठः ।