तन्त्रालोक (प्रथम भाग - जयरथ विवृति सहित)

श्लोक १३६ ] प्रथमाह्निकम् । १७७
इति वैचित्र्यं यो वेत्ति स संबुद्धः-सम्यग्बुद्ध इत्य-
र्थः । त्रिशिरःशास्त्रे इति श्रीत्रिशिरोभैरवे । तत्र हि
'अन्यथा स्वल्पबोधस्तु तन्तुभिः कीटवद्यथा ।
मलतन्तुसमारूढः क्रीडते देहपञ्जरे ॥'
इत्युपक्रम्य
'सम्यग्बुद्धस्तु विज्ञेयः·············।'
इत्यादिना च
'नानाकारैर्विभावैश्च भ्राम्यते नटवद्यथा ।
स्वबुद्धिभावरहितमिच्छाज्ञेमबहिष्कृतम् ॥'
इत्यन्तं बहूक्तम् ॥१३५॥
ननु देहादिर्ग्राहकतया अभिमतोऽपि जाड्याज्ज्ञेय
एव इति तस्य कथमेवंविधं ज्ञानम् ? इत्याशङ्क्याह
ज्ञेयभावो हि चिद्धर्म-
स्तच्छायाच्छादयेन्न ताम् ॥१३६॥
ज्ञेयत्वं हि ज्ञानधर्मः, नहि अर्थं जानामि इत्य-
र्थस्य कश्चिदतिशयः, अपि तु ज्ञानस्यैव तज्ज्ञान-
रूपता । तदुक्तमत्रापि च
पं० १ ख० पु० स बुद्ध इति पाठः ।
पं० ६ ख० पु० बुद्धः स विज्ञेय इति पाठः ।
पं० ६ क० ख० पु० इच्छाज्ञेयबहिष्कृतमिति, ग० पु० परिष्कृतमित्यपि पाठः ।
२३

१७८ श्रीतन्त्रालोकः ।
‘..................ज्ञेयस्य ज्ञेयता ज्ञानमेव’ ।
इति । अत एव च तेषां ज्ञेयानां सतां देहादीनां
छाया स्वेनैव स्वस्य आवरकत्वायोगात् न चितमा-
च्छादयेत् - आवृणुयात्, येनैवं-विधं ज्ञानं न स्यात्,
तेन देहादावात्मग्रहेऽपि आत्मनो न काचिच्चिद्रूपता-
हानिः । तदुक्तं तत्रैव
‘ज्ञेयस्वभावश्चिद्रूपस्तच्छाया नैव च्छादयेत् ।’
इति ॥१३६॥
अत एवाह
तेनाजडस्य भागस्य
पुद्गलाणवादिसंज्ञिनः ।
अनावरणभागांशे
वैचित्र्यं बहुधा स्थितम् ॥१३७॥
तेन इति चिदनाच्छादनेन हेतुना । अनावरण
इति शुद्धसंविद्रूपे आत्मनि इत्यर्थः । देहादीनां हि
संविद्रूपत्वेऽप्यामुखे ज्ञेयत्वेन अवभासादशुद्धत्वमपि
संभवेत् ॥१३७॥
पं० १ क० ख० पु० संज्ञित इति पाठः ।

श्लोक १३६] प्रथमाह्निकम् । १७६
ननु संविदि भेदानुपपत्तेः कथं वैचित्र्यं संगच्छ-
ताम् ? इत्याशङ्क्याह
संविद्रूपे न भेदोऽस्ति
वास्तवो यद्यपि ध्रुवे ।
तथाप्यावृतिनिर्ह्रास-
तारतम्यात्स लक्ष्यते ॥१३८॥
आवृतेः — आणवस्य मलस्य, निर्ह्रासः परिक्षय-
स्तस्य तारतम्यं मृदुमध्याधिमात्रात्मा अतिशयः ततो
लक्ष्यते, इति—न तु साक्षात् संभवति इत्यर्थः, अत
एव पूर्वं 'वास्तवः' इति विशेषणमुपात्तम् ॥१३८॥
किं च तत्ततारतम्यम् ? इत्याशङ्क्याह
तद्विस्तरेण वक्ष्यामः
शक्तिपातविनिर्णये ।
समाप्य परतां स्थौल्य-
प्रसंगे चर्चयिष्यते ॥१३६॥
वक्ष्यामः इति । यद्वक्ष्यति
पं० १४ क० पु० स चाप्यपरतामिति, ग० पु० समाप्य स्थिरतामिति पाठः ।
पं० १६ वक्ष्याम इति आरभ्य बहुप्रकारम् इत्यन्तः पाठो ग० पुस्तकात्
पूरितोऽस्ति ।

१८० श्रीतन्त्रालोकः ।
'तारतम्यप्रकाशो यस्तीव्रमध्यममन्दताः ।
ता एव शक्तिपातस्य प्रत्येकं त्रैधमास्थिताः ॥'
इत्यादि बहुप्रकारम्, चर्चयिष्यते इति - लक्ष्यते
परीक्ष्यते च इत्यर्थः । इह हि सर्वस्यैव वक्ष्यमा-
णस्य प्रमेयजातस्य उद्देश एव भवेत् इति भावः ।
यद्वक्ष्यति
'विज्ञानभित्प्रकरणे सर्वस्योद्देशनं क्रमात्।'
इति । तच्च अस्माभिर्ग्रन्थविस्तरभयात् प्रातिपद्येन
न दर्शितम् इति स्वयमेव अवधार्यम् ॥ १३६ ॥
एवं मलनिर्ह्रासतारतम्यानुसारमेव आत्मनां
भगवत्स्वरूपमपि प्रथते इत्याह
अतः कंचित्प्रमातारं
प्रति प्रथयते विभुः ।
पूर्णामेव निजं रूपं
कंचिदंशांशिकाक्रमात् ॥१४०॥
कंचित् इति - तीव्रनिर्ह्रासितावृत्तितारतम्यम्, अंशां-
पं० १४ क० पु० नित्यरूपमिति पाठः ।
पं० १६ क० क० पु० निर्ह्रासिनेति पाठः ।

श्लोक १४१] प्रथमाह्निकम् । १८१
शिकाक्रमात् इति - आवृत्तिनिर्ह्रासितारतम्यमन्दादि-
प्रायत्वात् ॥१४०॥
ननु किं नाम पारमेश्वरस्य रूपस्य पूर्णत्वमपूर्ण-
त्वं च ? इत्याशङ्क्याह
विश्वभावैकभावात्म-
स्वरूपप्रथनं हि यत् ।
अणूनां तत्परं ज्ञानं
तदन्यदपरं बहु ॥१४१॥
विश्वेषां नीलसुखादीनां भावानां य एको भावः-
प्रकाशमानत्वान्यथानुपपत्त्या परप्रकाशलक्षणा प्र-
धाना सत्ता, तदात्म यत् स्वस्य आत्मनो रूपं तस्य
यत्प्रथनम् - अविकल्पवृत्त्या साक्षात्करणं, तत् एव
अणूनां परं पूर्णं पारमेश्वरं ज्ञानं, तत एवं-विधात्
पूर्णात् ज्ञानात् अन्यत् विकल्पात्मकं शाक्तादि ज्ञानम्,
अपरं - चित्स्वरूपप्रथाविरहादपूर्णं, बहु - वक्ष्यमाण-
प्रकारेण अनेकप्रकारम् इत्यर्थः ॥१४१॥
तदेव बहुप्रकारत्वं दर्शयति
तच्च साक्षादुपायेन
तदुपायोदिनापि च ।

१८४ श्रीतन्त्रालोकः ।
प्रथमानं विचित्राभि-
र्भङ्गीभिरिह भिद्यते ॥१४२॥
तत् इति परमपरं वा ज्ञानं । साक्षादुपायेन
इति शाम्भवेन । तदेव हि अव्यवहितं परज्ञानावाप्तौ
निमित्तं, स एव परां काष्ठां प्राप्तश्चानुपाय इत्यु-
च्यते । अत एव अनुपायः इति नोपायनिषेधमात्रम्
इति वक्ष्यते । तस्य शाम्भवस्य उपायः शाक्तः,
आदिशब्दात् तस्यापि उपाय आणवः । भिद्यते
इति औपचारिकं भेद्मेति इत्यर्थः ॥ १४२ ॥
न केवलमेवं, यावदन्यदपि एतद्वैचित्र्ये निमित्त-
मस्ति इत्याह
तत्रापि स्वपरद्वार-
द्वारित्वात्सर्वशोंशशः ।
व्यवधानाव्यवधिना
भूयान्भेदः प्रवर्तते ॥१४३॥
स्वेन, यथा-शाम्भवेन शाम्भवम्, अत एव
स्वपरलक्षणेन द्वारेण, द्वारि सोपायम् । सर्वशः इति-
पं० ६ क० पु० उपायविधिनिषेधमात्रेति पाठः ।
पं० ६ ख० पु० औपाधिकं भेदमिति पाठः ।

श्लोक १४४] प्रथमाह्निकम्। १८३
पूर्णात्मना। अंशश इति - अपूर्णेन। व्यवधान इति -
साक्षादुपायत्वाभावात्। एवं प्रथमं तावदुपायस्त्रेधा-
शाम्भवादिभेदात्, तेषां च द्वारद्वारिभावेन प्रत्येकं
द्वैधे षट्, तत्रापि प्रत्येकं पूर्णत्वापूर्णत्वेन द्वैधे द्वादश,
तेषां च प्रत्येकं व्यवहिताव्यवहितत्वेन द्वैधे चतुर्विं-
शतिः। व्यवधानं च बहुभिर्विजातीयैः, इति भेदानां
भूयस्त्वम् ॥१४३॥
ननु ज्ञानं तावदुपैयतया प्रतिज्ञातम् इति, तत्र
उपायेन केनचिद्भाव्यं, स च न ज्ञानमेव - उपेयत्वात्,
नापि अज्ञानं - तदनौपयिकत्वात् तस्य, इति किं नाम
उपायस्वरूपम् ? इत्याशङ्क्याह
ज्ञानस्य चाभ्युपायो यो
न तदज्ञानमुच्यते ।
ज्ञानमेव तु तत्सूक्ष्मं
परं त्विच्छात्मकं मतम् ॥१४४॥
किं तु तत्सूक्ष्मं वैकल्पिकस्थूलशाक्तादिज्ञानवि-
लक्षणं मतम् इति संबन्धः। अत एव परं - शाम्भ-
पं० १० क० पु० तावदनौपाधिकत्वादिति पाठः।
पं० १२ क० पु० चाप्युपायो य इति, ख० पु० चाभ्युपेय इति पाठः।

१८४ श्रीतन्त्रालोकः ।
वम् इत्यर्थः । अत एव 'इच्छात्मकम्' इत्युक्तम् ।
शाक्ताण्वयोर्हि ज्ञानक्रियात्मकत्वं भवेत् इति
भावः ॥ १४४ ॥
ननु एवमपि कथमेकस्यैव उपायोपेयभावः
संगच्छते ? इत्याशङ्क्याह
उपायोपेयभावस्तु
ज्ञानस्य स्थौल्यविभ्रमः ।
एषैव च क्रियाशक्ति-
र्बन्धमोक्षैककारणम् ॥ १४५ ॥
स्थौल्यं — चिदानन्दैकघनपरसूक्ष्मस्वरूपनिमज्जना-
दनन्तग्राह्यग्राहकात्मना भेदेन उल्लसनं, तत्कृतोऽयं
भ्रमः — यत् 'इदमुपेयम्' अयमुपाय' इति । वस्तुतो हि
परप्रकाशात्मा शिव एव उपेयः, स च सर्वत एवा-
वभासते — तस्य क्वचिदपि अनपायात् । अत एव
नात्र उपायानां किंचित्प्रयोजनम् — अज्ञातज्ञापकत्वात्
तेषाम् । तदुक्तम्
'अपरोक्षे भवत्तत्त्वे सर्वतः प्रकटे स्थिते ।
यैरूपायाः प्रतन्यन्ते नूनं त्वां न विदन्ति ते ॥'
पं० १७ क० पु० प्रकटस्थिते इति पाठः ।

श्लोक १४६ ] प्रथमाह्निकम् । १८५
इति । अनेनैव आशयेन च अनुपायनिरूपणं करिष्यते ।
ननु यद्येवं तत्कथमयं व्यवहारः प्ररोहमुपारोहते ?
इत्याशङ्क्याह एषैव इत्यादि । क्रियाशक्तिः इति -
तत्तद्भेदवैचित्र्यावस्थितिकारित्वात् । तेन परमेश्वर-
स्फार एवायम् इत्याशयः । अत एवायं तथात्वेन
अज्ञातो बन्धकः, ज्ञातस्तु मोचकः, तदाह 'बन्धमोक्षै-
ककारणम्' इति । यदुक्तं
'सेयं क्रियात्मिका शक्तिः शिवस्य पशुवर्तिनी ।
बन्धयित्री स्वमार्गस्था ज्ञाता सिद्धयुपपादिका ॥'
इति ॥ १४५ ॥
ननु एवमपि अत्र किं नाम उपायतया संमतम् ?
इत्याशङ्क्याह
तत्राद्ये स्वपरामर्शे
निर्विकल्पैकधामनि ।
यत्स्फुरेत्प्रकटं साक्षा-
त्तदिच्छाख्यं प्रकीर्त्तितम् ॥ १४६ ॥
तत्र - एवं सति, आद्ये - प्राथमिकालोचनज्ञानात्मनि,
पं० १७ क० पु० प्राथमिककाले च ज्ञानात्मनीति पाठः ।
२४

१८६ श्रीतन्त्रालोकः ।
अत एव निर्विकल्पोत्थे, अत एव भिन्नस्य परामृश्यस्य
अनुल्लासात् स्वपरामर्शे - स्फुरत्तामात्ररूपे यत् प्रकटं
स्फुरेत्, साक्षात्कारात्मतया यत् स्फुरणं तत् साक्षात्
इच्छाख्यं प्रकीर्तितम् - उपायान्तरनिरपेक्षत्वात्,
अव्यवधानेच्छाशक्तिस्फाररूपः शाम्भवाख्य उपाय
उक्तः इत्यर्थः ॥ १४६ ॥
एतदेव दृष्टान्तोपदेशेन स्फुटीकर्तुमाह
यथा विस्फुरितदृशा-
मनुसंधि विनाप्यलम् ।
भाति भावः स्फुटस्तद्व-
त्केषामपि शिवात्मता ॥ १४७ ॥
भूयो भूयो विकल्पांश-
निश्चयक्रमचर्चनात् ।
यत्परामर्शमभ्येति
ज्ञानोपायं तु तद्विदुः ॥ १४८ ॥
तथैव 'आत्मैवेदं सर्वम्' इत्येवमात्मनो विक-
पं० १ क० पु० निर्विकल्पोत्थे इति, ग० पु० निर्विकल्पैकनामनि इति प्रथमः
पाठः ।
पं० ३ क० पु० साक्षात्कारतयेति पाठः ।

श्लोक १४६ ] प्रथमाह्निकम् । १८७
ल्पस्य आत्मानात्माख्यांशद्वयाक्षेपित्वेऽपि प्रतियोगि-
निषेधपूर्वको योऽयं पौनःपुन्येन अंशरूपो निश्चयः तस्य
यत् क्रमेण चर्चनं - यथायथं स्फुटताभावित्वादिना
संस्करणं, ततो यत् विकल्प्यमानमात्मस्वरूपपरा-
मर्शम् ‘इत्थमेव इदम्’ इत्येवं प्रतीतिमभिन्नां -
साक्षात्कारात्मतामभ्येति, तज्ज्ञानोपायं विदुः-
ज्ञानशक्तिस्फारात्मकं शाक्तमुपायं जानीयुः इत्यर्थः ।
तु-शब्दः पूर्वस्माद्व्यतिरेचकः । इह हि विकल्प
एव क्रमेण निर्विकल्पतामेति इत्युक्तम् । तत्र
पुनर्निर्विकल्पतयैव साक्षात्करणं रूपम् , अत एव च
अनयोर्द्वारिद्वारभावः ॥१४७॥१४८॥
यत्तु तत्कल्पनाक्लृप्त-
बहिर्भूतार्थसाधनम् ।
क्रियोपायं तदाम्नातं
भेदो नात्रापवर्गगः ॥१४६॥
तथा तत् आत्मस्वरूपं क्रियोपायमाम्नातं - क्रिया-
शक्तिस्फारात्मकाणवोपायसमधिगम्यं सर्वागमेषु
पं० १ क० ग० पु० द्वयापेक्षितत्त्वेऽपीति पाठः ।
पं० ३ क० पु० संस्फुरणमिति पाठः ।
पं० १७ ख० पु० समाधिगम्यमिति पाठः ।

१८८ श्रीतन्त्रालोकः ।
उक्तम्। यतस्ताभिः-भेदप्रथामयीभिः कल्पनाभिः,
कृतः-स्वशिल्पेन कल्पितः, बहिर्भूतोऽवच्छिन्नो
योऽसौ उच्चारादिः अर्थः तत्साधनम्, तुशब्दो व्यति-
रेके। शाक्ते हि विकल्प एव अर्थः, इह तु बाह्योऽपि
इति, अत एव न तत्र उच्चारादिः। ननु उपाय-
भेदादुपेयभेदोऽपि स्याद् ? इत्याशङ्क्योक्तं 'भेदो
नात्रापवर्गः' इति। स्वरूपप्रथनं हि अपवर्गः, तच्च
सर्वैरेव हि द्वारद्वारिभावेन भवति, इति भावः॥१४६॥
ननु ज्ञानमेव उपायः इति सामान्येन प्रतिज्ञातं,
तत्कथमाणवे क्रियोपायत्वमुक्तम् ? इत्याशङ्क्याह
यतो नान्या क्रिया नाम
ज्ञानमेव हि तत्तथा ।
रूढेर्योगान्ततां प्राप्त-
मिति श्रीगमशासने ॥१५०॥
अन्या इति अर्थाज्ज्ञानात्, यतः तज्ज्ञानमेव
रूढेः प्ररोहात् योगस्यान्तः पराकाष्ठा, तत्त्वं प्राप्तं
सत् तथा 'क्रिया' इति सर्वत्र अभिधीयते इत्यर्थः ।
पं० ४ क० पु० विकल्प्य एवार्थ इति पाठः ।

श्लोक १५३ ] प्रथमाह्निकम् । १८६
ननु अत्र किं प्रमाणम् ? इत्याशङ्क्योक्तम् 'इति
श्रीगमशासने' इति, अर्थादुक्तम् इति शेषः ॥१५०॥
तत्रत्यमेव ग्रन्थं पठति
योगो नान्यः क्रिया नान्या
तत्त्वारूढा हि या मतिः ।
स्वचित्तवासनाशान्तौ
सा क्रियेत्यभिधीयते ॥१५१॥
इति ॥ १५१ ॥
एतच्च स्वयमेव व्याचष्टे
स्वचित्ते वासनाः कर्म-
मलमायाप्रसूतयः ।
तासां शान्तिनिमित्तं या
मतिः संवित्स्वभाविका ॥१५२॥
सा देहारम्भिबाह्यस्थ-
तत्त्वव्राताधिशायिनी ।
पं० ६ क० ग० पु० वासनाशान्त्यै इति पाठः ।
पं० १० ख० पु० स्वाचित्ते वासनेति पाठः ।

१६० श्रीतन्त्रालोकः ।
क्रिया सैव च योगः स्या-
त्त्वानां चिल्लयीकृतौ ॥१५३॥
निमित्तम् इत्यनेन सप्तमी व्याख्याता । संवि-
त्स्वभाविका इत्यनेन मतेर्ज्ञानार्थत्वमुक्तम् । सा मतिः
‘प्रणवेन तु तत्सर्वं शरीरोत्पत्तिकारणम् ।
न्यसेत्क्रमेण देवेशि त्रिंशदेकं च संख्यया ॥’
इत्याद्युक्त्या शुद्धदेहारम्भीणि असाधारणानि,
तथा बाह्यस्थानि
‘हेयाध्वानमधः कुर्वंत्रेचयेत्तं वरानने ।
यावत्सा समना शक्तिः…………… ॥’
इत्याद्युक्त्या तत्त्वदीक्षादिना साधारणानि तत्त्वानि
अधिशयाना स्वचित्तवासनाशान्तिकारित्वात् क्रिया
स्यात् । तथा सैव
‘योगमेकत्वमिच्छन्ति वस्तुनोऽन्येन वस्तुना ।’
इत्याद्युक्त्या तत्त्वानां चिति योजनाद्योगः स्यात् इति
नानयोर्ज्ञानातिरेकः इति युक्तमुक्तं ‘योगो नान्यः
क्रिया नान्या’ इति ॥१५२॥१५३॥
पं० २ क० ख० पु० चिल्लयीकृता इति पाठः ।
पं० ६ क० पु० अधः कृत्यैति पाठः ।
पं० १६ क० पु० योगो नान्यक्रियेति पाठः ।

श्लोक १५५ ] प्रथमाह्निकम् । १६१
ननु कथं ज्ञानमेव क्रिया भवेत् ? इति दृष्टान्तोप-
दर्शनेन उपपादयति
लोकेऽपि किल गच्छामी-
त्येवमन्तः स्फुरैव या ।
सा देहं देशमक्षांश्चा-
प्याविशन्ती गतिक्रिया ॥१५४॥
अन्तः आत्मनि 'गच्छामि' इति या स्फुरा-
स्फुरणम् उद्यन्तृतात्मिका संवित्, सैव देहाद्या-
विशन्ती वैवश्याविष्करणेन स्वमयतामापादयन्ती
गमनक्रिया भवति, इति युक्तमुक्तं 'ज्ञानमेव हि तत्त्तथा'
इति। गन्तुर्हि 'गच्छामि' इति स्फुरणायां सत्यां कर्तृ-
करणकर्मात्मकशरीरपादग्रामाद्यावेशेन गमनक्रिया-
संपत्तिः स्यात् ॥१५४॥
तदेवोपसंहरति
तस्मात्क्रियापि या नाम
ज्ञानमेव हि सा ततः ।
ज्ञानमेव विमोक्षाय
युक्तं चैतदुदाहृतम् ॥१५५॥
पं० १६ क० पु० ज्ञानमेव हि मोक्षायेति पाठः ।

१६२ श्रीतन्त्रालोकः ।
ततः इति क्रियाया ज्ञानात्मकत्वात् । तेन
'दीक्षैव मोचयत्यूर्ध्वं शैवं धाम नयत्यपि ।'
इत्यादिना क्रियाया अपि अपवर्गनिमित्तत्वमुक्तम् ।
एवं च युक्तमुक्तं 'ज्ञानं मोक्षैककारणम्' इति ।
तदाह 'युक्तं चैतदुदाहृतम्' इति ॥१५५॥
ननु 'स्वतन्त्रात्मातिरिक्तस्तु' इत्यादिना प्राक्
आत्मज्ञानातिरिक्तो मोक्षो नाम न कश्चिदस्ति
इत्युक्तम्, इति ज्ञानमेव विमोक्षाय इत्यनेन हेतुफल-
भावोऽनयोरुच्यमानः कथं संगच्छते ? इत्याशङ्क्याह
मोक्षो हि नाम नैवान्यः
स्वरूपप्रथनं हि सः ।
स्वरूपं चात्मनः संवि-
न्नान्यत्तत्र तु याः पुनः ॥ १५६ ॥
क्रियादिकाः शक्तयस्ताः
संविद्रूपाधिका नहि ।
असंविद्रूपतायोगा-
द्धर्मिणश्चानिरूपणात् ॥ १५७ ॥
पं० १ क० पु० क्रियाया अपवर्गेति अपि शब्दहीनः पाठः ।
पं० १४ क० पु० क्रियाधिकाः शक्तय इति पाठः ।

श्लोक १५७ ] प्रथमाह्निकम् । १६३
ननु स्वरूपमेव नाम किं यस्यापि प्रथनं मोक्षः
स्यात् ? इत्याह स्वरूपम् इति, तेन स्वस्य आत्मनो
रूपं संविच्चैतन्यं, तस्य प्रथनं यथातत्त्वं ज्ञानं, स एव
मोक्षः इति यथोक्तमेव युक्तं । यः पुनरयं हेतुफल-
भाव उक्तः स काल्पनिक एव, न तात्त्विकः, यद्वक्ष्यति
'यतो ज्ञानेन मोक्षस्य या हेतुफलतोदिता ।
न सा मुख्या....................॥'
इति । अन्यत् इति संविदतिरिक्तम् इत्यर्थः । ननु
आत्मनः संविदतिरिक्तं यदि रूपं नास्ति, तत्कथमस्य
शक्त्यन्तरयोगित्वं स्यात् ? इत्याशङ्क्याह तत्र
इत्यादि, तु-शब्दः चार्थे ॥ १५६ ॥ १५७ ॥
ननु
'पत्युर्धर्माः शक्तयः स्युः.............।'
इत्याद्युक्त्या साक्षात्पत्युर्धर्मितया शक्तीनां च
धर्मतया निरूपणं कृतम् इति धर्मिणश्च अनिरूप-
णात् इत्यसिद्धोऽयं हेतुः ? इत्याशङ्क्याह
पं० ३ क० पु० तथातत्त्वमिति पाठः ।
२५

१६४ श्रीतन्त्रालोकः ।
परमेश्वरशास्त्रे हि
न च काणाददृष्टिवत् ।
शक्तीनां धर्मरूपाणा-
माश्रयः कोऽपि कथ्यते ॥ १५८ ॥
यथा खलु काणादाः
'आत्मत्वाभिसंबन्धादात्मा।'
इत्यादिना धर्मिरूपमात्मानं निरूप्य,
'तस्य गुणा बुद्धिसुखदुःखेच्छाद्वेषप्रयत्नधर्माधर्म-
संस्कारसंख्यापरिमाणपृथक्त्वसंयोगविभागाः।'
इत्यादिना तत्समवेतम् आगमापायि भिन्नं धर्मजा-
तम् अभ्युपागमन्, नैवमिह शक्तितद्वतोर्धर्मधर्मि-
भावः कश्चिद् अभिधीयते । पर एव हि स्वतन्त्रो
बोधस्तत्तदुपाधिवशात् तत्तच्छक्तिरूपतया व्यपदि-
श्यते इति न वस्तुतः कश्चित् शक्तितद्वतोर्भेदः,
यदुक्तं प्राक्
पं० १ क० पु० पारमेश्वरेति, पाठः ।
पं० २ ख० पु० काणादिदृष्टेति च पाठः ।
पं० १० क० पु० आगमापायिभिन्नमित्येवं रूपः पाठः ।
पं० ११ क० पु० मप्यभ्युपागमन् इति, ख० पु० अप्युपागमन् इति पाठः ।

श्लोक १५६ ] प्रथमाह्निकम् । १६५
'मातृकल्पते हि भावस्य तत्र तत्र वपुष्यलम् ।
को भेदो वस्तुतो वह्नेर्दग्धृपक्तृत्वयोरिव ॥'
इति ॥१५८॥
ननु यदि काणादादिदर्शनवत् इहापि धर्मधर्मि-
भावस्य निरूपणं क्रियते, तदा को दोषः स्यात् ?
इत्याशङ्क्याह
ततश्च दृक्क्रियेच्छाद्या
भिन्नाश्चेच्छक्तयस्तथा ।
एकः शिव इतीयं वा-
ग्वस्तुशून्यैव जायते ॥१५६॥
यदि हि शक्तितद्गतोधर्मधर्मिभावन्यायेन वास्तव
एव भेदः स्यात्, तदा
'इत्थं नानाविधैः रूपैः स्थावरैः जङ्गमैरपि ।
क्रीडया प्रसृतो नित्यमेक एव शिवः प्रभुः ॥'
इत्यादौ 'एक एव शिव' इति इयमीश्वराद्वयप्रतिज्ञा-
त्मिका वाक् अनेकेषां शक्तितद्वदात्मनाम् अर्थानां
पं० ८ क० पु० भिन्नश्चेच्छक्तयस्ततः इति पाठः ।
पं० १२ ख० पु० स्यादित्याहेत्येवं पाठः ।
पं० १५ क पु० एक एव इतीयमिति ख० पु० इतीयमद्वयप्रतिज्ञात्मिकाने-
केषामिति पाठः ।

१६६ श्रीतन्त्रालोकः ।
संभवाद् वस्तुशून्या - अभिधेयरहिता स्यात्, अद्वय-
वादखण्डना भवति इति यावत् ॥१५६॥
ननु यदि वस्तुतः संवित्स्वभावः शिव एव एकोऽ
स्ति, तत्कथमयं चिदादिनानाशक्त्यात्मा व्यवहा-
रोऽन्यथा क्रियते ? इत्याशङ्काम् उपसंहारभङ्ग्या
उपशमयितुमाह
तस्मात्संवित्त्वमेवैत-
स्वातन्त्र्यं यत्तदप्यलम् ।
विविच्यमानं बह्वीषु
पर्यवस्यति शक्तिषु ॥१६०॥
एतच्च निर्णीतपूर्वम् इति पुनरिह नायस्तम् ।
यथोक्तं
'बहुशक्तित्वमप्यस्य तच्छक्त्यैवावियुक्तता ।'
इति ॥१६०॥
इह 'आत्मज्ञानमेव मोक्षः' इति ज्ञानमोक्षयोः
कार्यकारणभाव एव वस्तुतो नास्ति - इति 'नावश्यं
कारणानि कार्यवन्ति भवन्ति' इति न्यायेन ज्ञानिनां

• ० १ क० पु० अद्वयखण्डनेति पाठः ।