ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

प्रथमाध्याये दशमखण्डः । ४९
त्क्रमोस्युत्क्रमाय त्वोत्क्रान्तिरसि उत्क्रान्त्यै त्वा सवितृ-
प्रसूता बृहस्पतये स्तुत ॥ १२ ॥
हे स्तोत्रविशेष ! त्वम् 'आक्रमः' यज्ञफलस्याक्रमणाय त्वां योजयामि,
स्थानात्स्थानान्तरप्राप्तिः संक्रमस्तद्धेतुरसि, उर्ध्वं स्वर्गं प्रत्युत्क्रमणमु-
त्क्रमः तद्धेतुरसि, उत्क्रमणरूपा या क्रिया सा उत्क्रान्तिः तद्रूपोसि,
अत उत्क्रान्त्यै स्वर्गं प्रत्युत्क्रमणार्थं त्वां योजयामि । गतमन्यत् ।१२-१-१०
अत्र विनियोगसङ्ग्रहः--
ब्राह्मणप्रथमाध्याय मन्त्राणां विनियोजनम् ।
अत्रादौ वृत उद्गाता महदित्यादिकं जपेत् ॥ १ ॥
देवा गृहाद्विनिर्गत्य दूरङ्गत्वा विहाय जपेत् ।
यागभूम्यन्तिके बद्ध्वा पितरः पितुरुपस्थितिम् ॥ २ ॥
नृमयूपोच्छ्रितो

५० ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
स्याद्गार्हपत्यो जोसीति सगरा दक्षिणाग्निके ॥ १३ ॥
कव्यो दक्षिणवेद्यन्ते पातमा सर्व्वसंहतौ ।
चतुर्थखण्डे मन्त्राणां विंशतिः समुदीरिताः ॥ १४ ॥
ऋतमृज्याद्वारबाहू मामेत्यन्तः प्रवेशनम् ।
नम इत्युपविश्याथ श्येनश्चमसवीक्षणम् ॥ १५ ॥
इन्दोद्विर्भक्षयेदूर्ध्वो मुखच्छिद्राणि संस्पृशेत् ।
सोमरा हृदयस्पर्शः सोमगीर्नाभिमामृशेत् ॥ १६ ॥
चमसं पूरयेदाप्याऽवमैरद्याग्निमन्त्रतः ।
दीक्षायै स्तोमभागोयं भवेन्मन्त्रचतुष्टयात् ॥ १७ ॥
वायुर्माध्यन्दिने योगो वृषकः स्वामिवाचनम् ।
इन्दो भक्षस्तोमयोगः सूर्य्योयु सवने भवेत् ॥ १८ ॥
स्वरोसि वाचयेदिन्दो कुर्य्याच्चमसभक्षणम् ।
आयुः सौम्यं चरुं पश्येद्यन्मे तन्न विकल्प्यते ॥ १९ ॥
येन सौम्यं च संस्पृष्टाङ्गुलिभ्यामक्षिमार्जनम् ।
पञ्च विंशतिमन्त्रा स्युः पञ्चमे खण्ड ईरिताः ॥ २० ॥
ऐन्द्रमन्त्रे सोमभक्ष स्तुतस्य स्वामिवाचनम् ।
पृष्ठसन्धौ सोमभक्षं ऋतस्य स्तोममोचनम् ॥ २१ ॥
सोमे हि निर्गमः सूर्य्यस्योपस्थानं सुभूरिति ।
अपां द्वाभ्यामाहुती द्वे धानाभक्षां हारियोजने ॥ २२ ॥
देवाष्टौ शकले होमा अप्सुधौ चमसं स्पृशेत् ।
मधु पाणिमुपघ्राय चमसोत्सेचनं शमत् ॥ २३ ॥
कामाभ्यावर्त्तवेदेतत् ऊर्ग्गस्तदुरसि क्षिपेत् ।
प्राणेतिमुखसंस्पर्शो दधीति दधि भक्षयेत् ॥ २४ ॥
चतुर्विंशतिमन्त्रास्तु षष्ठे खण्डे प्रकीर्तिताः ।
साश्वं रथं दक्षिणार्थे प्रतिगृह्णाति चेत्तदा ॥ २५ ॥
मृज्यादश्वमुखाभ्यश्वनामयुग्मचतुष्टयम् ।
रथोर्ध्वस्पर्श आदित्या वायोश्चर्म्मप्रतिग्रहे ॥ २६ ॥
अस्त्रप्रतिग्रहे नक्ष सूर्य्य लोहप्रतिग्रहे ।
रथेति दक्षिणे चक्रे स्पर्शो वामेत्याधिष्ठितौ ॥ २७ ॥
बृहदित्युत्तरे चक्रे चक्रावंकेति संस्पृशेत् ।
वैश्वा रथं समारोहेद्भिदेत्यत्र स्थितो जपेत् ॥ २८ ॥
कुशा यच्छेत्सव्यरज्जुं स्पृशेद्व्यासेति दक्षिणाम् ।

द्वितीयाध्याये प्रथमखण्डः । ८१
मन्त्रास्तु सप्तमे खण्डे षोडशेत्यवगम्यताम् ॥ २९ ॥
पुरस्तात्सर्वमन्त्राणां देवस्यत्वेत्यमुञ्जपेत् ।
वरुणेत्यादयो मन्त्रान् क्रमात्तत्तत्प्रतिग्रहे ॥ ३० ॥
अश्वो गौरप्यजः स्वर्णमजाऽविर्व्वसनां गिराः ।
उष्ट्रो मृगश्च पुरुषो हस्तिवरा व्रीह्यादयः ॥ ३१ ॥
तिला अश्वतरो मन्त्रं क इत्यन्तं जपेदथ ।
अष्टादशात्र मन्त्राः स्युरष्टमे खण्ड ईरिताः ॥ ३२ ॥
रश्मिरित्यादयस्तोमभागास्तैरनुमन्त्रणम् ।
कुर्यात्क्रमेण स्तोत्राणां ते त्रयस्त्रिंश ईरिताः ॥ ३३ ॥
वेदार्थस्य प्रकाशेन तमोहार्दं निवारयन् ।
पुमर्थांश्चतुरो देयाद्विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥ ३४ ॥
इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्त्तकबुक्कभूपालसाम्राज्य-
धुरन्धरेण सायनाचार्य्येण विरचिते माधवीये सामवेदार्थप्रकाशे
ताण्ड्यमहाब्राह्मणे प्रथमाऽध्यायस्य दशमः खण्डः ।
प्रथमाऽध्यायः समाप्तिमगमत् ।
द्वितीयोऽध्यायः ।
अथ प्रथमः खण्डः ।
यस्य निःश्वसितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलञ्जगत् ।
निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥ १ ॥
प्रथमाध्यायगा मन्त्रा व्याख्याताः क्रतुगामिनः ।
अध्यायान्ते स्तोमभागा उक्ताः स्तोमान् ब्रवीम्यथ ॥ २ ॥
अस्मिन् ब्राह्मणे प्राधान्येन गवामयनं प्रतिपाद्यते । प्रायणीयादि
भिर्महाव्रतान्तैः पञ्चविंशतिसंख्यैरहोभिर्निष्पद्यते प्रायेणैतान्येवा-
हानि अन्येषामपि एकाहाहीनत्रात्मकानाङ सोमयागानां प्रकृतीनि ।
द्वादशाहश्चाहर्गणानां प्रकृतिः। अतः प्राधान्यात् प्राणीयोदयनीयौ उक्त्वा
मध्ये यानि द्वादशाहानि तेषां विष्टुतयः । एवं च सति गवामयनि-
कानामपि त्रिवृदादयः स्तोमाः प्रदर्शिताः । ये स्तोमास्त्रिवृदादयस्तेषां
विष्टुतयः क्रमेण द्वितीयतृतीयाभ्यामध्यायाभ्यां प्रदर्श्यन्ते ।

तत्र बहिष्पवमानसाधनस्य त्रिवृत्स्तोमस्य तिस्रो विष्टुतयः
उद्यती परिवर्त्तिनी कुलायिनीति, आदितस्त्रिभिरनुवाकैस्ताः प्रदर्श्य-
न्ते। तत्र तावत् उद्यत्याः स्वरूपमाह-
तिसृभ्यो हिङ्करोति स प्रथमया तिसृभ्यो हिङ्करोति
स मध्यमया तिसृभ्यो हिङ्करोति स उत्तमयोद्यती त्रि-
वृतो विष्टुतिः ॥ १ ॥
एकैकस्य साम्नः पञ्च विभक्तयः हिङ्कारप्रस्तावोद्गीथप्रतिहारोप-
द्रवनिधनाख्याः। तत्र हिङ्कारस्त्रिभिरुद्गातृभिः कर्त्तव्यः। अत एव सू-
त्रकृतोच्यते-'साम्ने साम्ने हिङ्कुर्य्युरिति'। 'तिसृभ्य' इति क्रियार्थोपप-
दस्य च कर्म्मणि स्थानिन इति कर्म्मणि चतुर्थी। तिस्र ऋचो गातुं
हिङ्कुर्य्यात् एकवचनमन्त्रम् उक्तादेव हेतोः अतस्त्रयोप्युद्गातारो हिङ्कुर्यु-
रित्यर्थः। एवमुत्तरत्रापि हिङ्कारविधायकेषु वाक्येषु योजना। 'स हि-
ङ्करोति' सहिङ्कर्त्ता 'मध्यमया' त्रिरुक्तया गायेत्। अयं द्वितीयः पर्या-
यः। पुनरपि तिसृभ्यो हिङ्करोति सहिङ्कर्त्ता तृचस्योत्तमया अन्त्या
तया त्रिरुक्तया गायेत्। एषः तृतीयः पर्यायः। अनेन पर्यायेण त्रि-
वृत्स्तोमः सम्पद्यते। उक्तप्रकारेण त्रिधा वर्त्तते इति त्रिवृत्स्तोमः
तस्य विष्टुतिरेषा उद्यती ऊर्ध्वं गच्छन्ती। उक्तेषु पर्यायेषु प्रथम-
मध्यमोत्तमक्रमेण ऊर्ध्वगमनादन्वर्थसञ्ज्ञेयमेषा त्रिवृतः प्रथमा वि-
ष्टुतिः ॥ १ ॥
एतस्यां विष्टुतौ अधिकारिणमाह-
ज्येष्ठो ज्यैष्ठिनेय स्तुवीत ॥ २ ॥
यो यजमानो भ्रातॄणां मध्ये स्वयं ज्येष्ठो भवति सपत्नीनां मध्ये
या ज्येष्ठा तस्याः पुत्रश्च भवति स यजमान एतया विष्टुत्या 'स्तुवीत'
स्तौति। तत्रान्तर्णीतण्यर्थः स्तावयेत् तस्य यजमानस्य एतया विष्टु-
त्या स्तुयुरित्यर्थः ॥ २ ॥
एतां विष्टुतिं अग्रप्राप्त्यादिफलसाधनतया प्रशंसति--
अग्रादग्रꣳ रोहत्यभिक्रामन्ती विष्टुतिरभिक्रा-
न्त्या एवाभिक्रान्तेन हि यज्ञमृध्नोति तस्मादेतया
स्तोतव्य मृध्या एव ॥ ३ ॥
'अग्रादग्र'मुत्कर्षादूर्ध्वं पुनरप्युत्कर्षं 'रोहति' प्राप्नोति उत्तरोत्तराभि-
वृद्धिर्भवति तस्यैतया विष्टुत्या स्तुवते, तथा इयं विष्टुतिभिरभिक्राम-

न्ती त्रिषु पर्यायेषु प्रथममध्यमोत्तमानुपूर्व्येणाभिमुखमाक्रामन्ती उप-
र्युपरि गन्त्री अत एषा प्रयुज्यमाना यज्ञस्याभिक्रमणायैव उपर्युपरि
प्राप्तये एव भवति । ततश्च किमित्यत आह-यज्ञस्य 'भिक्रान्तेन' भावे
निष्ठा ऽभिक्रमणेनारोहणेन परिसमापनेन 'ऋध्नोति' यजमानः समृ-
द्धो भवति हिशब्दो हेतौ । यस्मादेवं तस्मादेतया विष्टुत्या स्तो-
तव्यम् ऋद्ध्या एव तत्स्तवनं यजमानस्य समृद्ध्या एव भवति ॥ ३ ॥
पुनरपि नानाविधफलसाधनत्वेन प्रशंसति--
पापवसीयसो विष्टुतिर्विपाप्मना वर्त्तते य एतया
स्तुते नावगतो ऽपरुध्यते नापरुद्धो ऽवगच्छति । न श्रेया-
ऽसं पापीयानभ्यारोहति न जनता जनतामभ्येति ना-
न्योन्यस्य प्रजा आददते यथाक्षेत्रं कल्पन्ते । अवर्षुक-
स्तु पर्ज्जन्यो भवतीमे हि लोकास्तृचस्तान् हिङ्कारेण
व्येति ॥ ४ ॥
पापन्निकृष्टं वसीय उत्तमं पापं च वसीयश्च पापवसीयसी तयो-
रुभयो 'र्विधरिणी' असङ्कीर्य्यकरणी इयं विष्टुतिरेवं जानन् यए-
तया विष्टुत्या 'स्तुते' स्तौति, सः 'पाप्मना' पापेन 'निवर्त्तते' पाप्मनः
पृथग् भवति इत्यर्थः । यत्र देशे विधरणी एषा विष्टुतिः प्रयुक्ता तत्र
'अवगतः' कर्त्तरि निष्ठायां अवगन्ता ज्ञाता 'नापरुध्यते' अज्ञानेनापरुद्धः
अनाक्रान्तो भवति । यस्त्वपरुद्ध अज्ञानेनावृतः स नावगच्छति न
जानाति ज्ञानाज्ञाने तस्मिन्नधिकरणे सह न तिष्ठत इत्यर्थः । तथा-
'श्रेयाऽसं' प्रशस्यतममुत्तमजातिं ब्राह्मणादिकं 'पापीया'न्निकृष्टतमः
शूद्रादिर्ना 'भ्यारोहति' नाभिक्रामति न श्रेयाऽसः पापीयाऽसश्च विभ-
क्ता एव वर्त्तन्त इत्यर्थः । तथा 'जनता' जनसमूहो 'जनतां' अन्य-
जनसमूहं 'नाभ्येति'नाभिगच्छति जनपदो जनपदान्तरं दौर्भिक्षादि-
कारणेन न प्रविशतीत्यर्थः । प्रजाश्चान्योन्यस्य धनादिकं 'नाददते' न
स्वीकुर्व्वन्ति।अपि तु यथाक्षेत्रं स्वं स्वं क्षेत्रमनतिक्रम्य स्वक्षेत्रे कल्पन्ते ।
इत्थमस्या विष्टुतेर्बहूनि फलानि दर्शितानि, एकस्तु दोषो भवति,
कोऽसौ दोष उच्यते—'पर्ज्जन्यो' वृष्ट्यभिमानी देवः 'अवर्षुकोऽवर्षेण-
शीलो भवति तस्मिन् देशे वृष्टिर्न स्यादित्यर्थः । यस्मिन् देशे एतया
विष्टुत्या स्तुवते । कुत इत्यत आह इमे भूरादयस्त्रयो लोकाः तृच-
स्तिस्र ऋचो भूरादिलोकस्थानीयास्तान् लोकान् हिङ्कारेण प्रत्यूचं कृतेन

५४ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे

'व्येति' विगमयति वियुक्तान् करोति । वयतिरत्रान्तर्णीतण्यर्थः । पर-
स्परोपकार्योपकारकभावं विश्लेषयतीत्यर्थः । सति हि तस्मिन्नन्तरि-
क्षात्पृथिव्या उपकारात्मिका वृष्टिर्भवति नान्यथा । हि यस्मादेवं
तस्माद्वर्षुकः पर्जन्यो भवति ॥ ४ ॥
अथैतां प्रतिष्ठाफलतया प्रशंसति—
एषा वै प्रतिष्ठिता त्रिवृतो विष्टुतिः प्रतितिष्ठति
य एतया स्तुते ॥ ५ ॥
'एषा वै' एषा खलु उद्यती त्रिवृतो विष्टुतिः प्रतिष्ठिता एकैक-
स्यामृचि एकैकस्य पर्यायस्य परिसमापनादस्यां प्रतिष्ठिता भवति ।
अन्नादिभिः समृद्धो भवतीत्यर्थः ॥ ५ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः खण्डः ।

अथ द्वितीयः खण्डः ।
अथ परिवर्त्तिनीं विष्टुतिं दर्शयति—
तिसृभ्यो हिङ्करोति स पराचीभिस्तिसृभ्यो हिङ्क-
रोति स पराचीभिस्तिसृभ्यो हिङ्करोति स पराचीभिः
परिवर्त्तिनी त्रिविष्टुतिः ॥ १ ॥
तिसृभ्यस्तिस्र ऋचो गातुं हिङ्कुर्यात् । स हिङ्कर्त्ता 'पराचीभि'
रनावृत्ताभिस्तिसृभिऋग्भिर्गायेत् । एवमुत्तरयोरपि पर्याययोर्यो-
जना । एषा त्रिवृत् स्तोमस्य विष्टुतिः 'परिवर्त्तिनी' आवर्त्तिनी । यथा
प्रथमे पर्याये अनावृत्ताभिर्गानं तथोत्तरयोरपीति अस्या आवृत्तिः ॥१॥
अथैतां बहुफलसाधनत्वेन प्रशंसति—
प्रपरीवर्त्तमाप्नोति य एतया स्तुते सन्तता विष्टुतिः
प्राणोऽपानो व्यानस्त ऋचस्तान् हिङ्कारेण सन्तनोति ।
सर्व्वमायुरेति न पुरायुषः प्रमीयते य एतया स्तुते वर्षुकः
पर्ज्जन्यो भवतीमे हि लोकास्तृचस्तान् हिङ्कारेण
सन्दधाति ॥ २ ॥
यो यजमान 'एतया' विष्टुत्या स्तुते स 'परीवर्त्तं' परिवृत्य परि-
वृत्य पुनः पुनर्धनादिकं प्राप्नोति । परिपूर्व्वाद्वृत्तेराभीक्ष्ण्ये णमुल्वेतीति

द्वितीयाध्याये द्वितीयखण्डः। ५५
णमुल्प्रत्ययः। यद्वा परिवर्त्तन इति परिवर्त्तन् धनं पचाद्यच्। तथा इयं
विष्टुतिः 'सन्तता' पूर्ववच्च मध्ये हिङ्काराभावेनाविच्छिन्ना मुख्यप्रा-
णस्य मुख्यप्रदेशवर्त्तिनी या प्राणनरूपा वृत्तिः स प्राणः अपानरूपा
अधोगामिनी सोऽपानः। तयोरुभयोर्मध्यवर्त्तिनी विविधं सर्व्वं शरीरं
व्याप्य वर्त्तमाना या वृत्तिः स व्यानः। तदेतत् त्रितयं तृचः एतास्ति-
स्त्र ऋचः प्राणादिस्थानीया इत्यर्थः। तथासति ऋचो हिङ्कारेण स-
न्तन्वन् तान् तान् प्राणादीनेव आदौ सकृत्प्रयुक्तेन हिङ्कारेण सन्तनो-
ति सन्ततानविच्छिन्नान् करोति व्यवच्छेदकस्य हिङ्कारस्य मध्ये प्रयो-
गाभावात्, अत एव प्राणवृत्तीनामवच्छेदात्सर्व्वं शतवर्षलक्षणमा-
युरेति प्राप्नोति। एतदेव व्यतिरेकेणाह आयुषः क्रमात् शतवर्षलाक्ष

५६ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
एषा विष्टुतिर्भाल्लविशाखिनां नित्येति दर्शयति—
तामेताम्भाल्लवय उपासते तस्मात्ते प्रतिगृह्णन्तः
परिवर्त्तान्न च्यवन्ते ॥ ४ ॥
‘तामेतां’ परिवर्त्तिनीं विष्टुतिं भाल्लविशाखिनः ‘उपासते’ त्रिवृत
स्तोमे प्रयुञ्जते । अतस्ते धनादिकं प्रतिगृह्णन्तः ‘परिवर्त्तात्’ परिवर्त्त-
मानात् तस्माद्धनात् ‘न च्यवन्ते’ न वियुज्यन्ते ॥ ४ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः खण्डः ।
अथ तृतीयः खण्डः ।
अथ कुलायिनीं विष्टुतिन्दर्शयति—
तिसृभ्यो हिङ्करोति स पराचीभिस्तिसृभ्यो हि-
ङ्करोति या मध्यमा सा प्रथमा योत्तमा सा मध्यमा
या प्रथमा सोत्तमा तिसृभ्यो हिङ्करोति योत्तमा सा
प्रथ

द्वितीयाध्याये तृतीयखण्डः । ५७
अनु पश्चात् जायत इत्यनुजः कनीयान् स हि निकृष्टस्तस्मा-
दप्यवरो निकृष्ट आनुजावरस्तादृशाय यजमानायेति अग्रं परियतीनां
लोके याः प्रजाः अग्रं वयोगुणादिभिः श्रेष्ठपदं 'परियन्ति' परितो
गच्छन्ति एतासामेव श्रैष्ठ्यं परिगच्छन्तीनां प्रजानां मध्ये स यजमान
'अग्रं' श्रेष्ठं पदं 'पर्य्येति' परिगच्छति सर्व्वोत्कृष्टो भवतीत्यर्थः ॥ ३ ॥
सत्रेष्वहीनेषु च बहूनां यजमानानां फलसाम्यात् कुलायि-
नीं विधत्ते—
एतामेव बहुभ्यो यजमानेभ्यः कुर्य्यात् यत्सर्व्वा
अग्रिया भवन्ति सर्व्वा मध्य सर्व्वा उत्तमाः सर्व्वा-
नेवैनान् समावद्वाजः करोति नान्योन्यमपघ्नते सर्व्वे
समावदिन्द्रिया भवन्ति ॥ ४ ॥
एतामेव कुलायिनीं त्रिवृतो विष्टुतिं बहुभ्यो यजमानेभ्यः उद्गाता
कुर्य्यात् यत् यस्माद्धेतोः तृचगताः सर्व्वा ऋचः अग्रिया मुख्याः प्रथ-
मा भवन्ति सर्व्वासु मध्ये वर्त्तमाना भवन्ति सर्व्वाश्चोत्तमा भवन्ति ।
तद्यथा प्रथमे पर्याये प्रथमैव प्रथमा भवति । मध्यमे तु मध्यमा प्रथमा
भवति । उत्तमे उत्तमा प्रथमा भवति । एवऽ सर्वासां प्राथम्यं जातम् ।
तथा प्रथमपर्याये मध्यमैव मध्यमा द्वितीयपर्याये उत्तमैव मध्य-
मा तृतीये पर्याये प्रथमैव मध्यमा । एवंसति तिस्रोपि मध्यमाः सम्प-
न्नाः। तथा प्रथमे पर्याय उत्तमोत्तमा भवति द्वितीये पर्याये प्रथमैवोत्तमा
भवति। तृतीये पर्याये मध्यमैवोत्तमा भवति। एवऽ सर्व्वा अप्युत्तमाः
सम्पन्नाः । यस्मादेता सर्व्वा ऋचः समानरूपाः ततो हेतोरनया विष्टु-
त्या सर्व्वानेवैनान् यजमानानुद्गाता समावद्वाजः समावच्छब्दः पर्यायः
समं फलं भजत इति समावद्वाजः साम्येन फलभाजः करोति । अत
एव नान्योन्यमपघ्नते परस्परन्न हिंसन्ति । तथा सर्व्वे यजमानाः
'समावदिन्द्रियाः' समावद्वीर्य्याः समानसामर्थ्या भवन्ति ॥ ४ ॥
फलान्तरमाह—
वर्षुकः पर्जन्यो भवतीमे हि लोकास्तृचस्तान् हि-
ङ्कारेण व्यतिषजति ॥ ५ ॥
लोकस्थानीयानां तिसृणामृचामादौ प्रयुक्तेनैकेनैव हिङ्कारेण व्यति-
षञ्जनात् संयोजनात् त्रयाणां लोकानां परस्परमुपकार्य्योपकारक-
भावो न बाधित इति पर्ज्जन्यो वर्षणशीलो भवतीत्यर्थः ॥ ५ ॥

अस्यामपि विष्टुतौ बहुदोषाः संभवन्तीत्याह —
पापवसीयसन्तु भवति ॥ ६ ॥
तुशब्दो फलवैलक्षण्यद्योतनार्थः। पापं प्रसिद्धं वसीयः पुण्यं तदुभ
यमेकाश्रयं भवति । इतरत् उद्यतीवाक्यशेषवत् व्याख्येयम् । नञः
भावोऽत्र विशेषः । इत्थं विष्टुतयस्तिस्रो विहिताः, तिसृष्वपि तासु
फलविशेषश्रवणान्निन्दादर्शनाच्च समानफलत्वात् सर्व्वा नित्याः,
यत्र विशेषादेशः क्रियते निमित्तं वा कामो वा श्रूयते ततोऽन्यत्र नित्य-
प्रयोगे आद्याभिरेताभिरेव स्तुतिभिः स्तोमसम्पादनं कार्य्यम्, तदाह
सूत्रकृत् — 'प्रथमाभिर्विष्टुतिभिः स्तोमविधानमनादेशे ताः पक्षाः स-
र्व्वाभिप्रायाश्चेति' । पुनरपि यथाशिषं वा विदध्यादित्यादिना खण्डशे-
षेण बहवः पक्षाः सूत्रकृतोपन्यस्ताः । ते तत्रैव बोद्धव्याः । नन्वेता-
स्वपि प्रत्येकं निन्दादर्शनात् कथमासां नित्यत्वम् । नैष दोषः । उद्य-
त्यान्तावत् यो दोष उक्त अवर्षुकः पर्ज्जन्यो भवतीति, स कुलायिनी-
परिग्रहे परिह्रियते । तत्र हि वर्षुकः पर्ज्जन्यो भवतीत्याम्नातम् । यत्तु
कुलायिन्यां दोषदर्शनं 'पापवसीयसन्तु भवत्यधरोत्तर'मित्यादि तदु-
द्यतीप्रयोगेण विहृतं तत्र हि पापवसीयसो विष्टुतिरिति सा श्रूयते
श्लक्ष्णेव तु पापवसीयसन्तु भवति ॥ ६ ॥
अधरोत्तरमपावगतो रुध्यतेऽवगच्छत्यपरुद्धः पापी-
यान् श्रेयाꣳसमभ्यारोहति जनता जनतामभ्येत्यन्यो-
न्यस्य प्रजा आददते न यथाक्षेत्रं कल्पन्ते ॥ ७ ॥
प्रथमाया मध्यमायाश्चान्ते प्रयोग इति यदस्ति तदेतदधरोत्तरमनु-
ष्ठानं यस्मिन् देशे क्रियते तत्र वा ईश्वरा पशून्निर्मृज इति परिवर्त्तिन्यां
यदपशुलक्षणं दोषदर्शनं तदुद्यत्यां परिहृतं भवति — 'एषा वै प्रतिष्ठिता
विष्टुतिरिति' । तत्र हि वाक्यशेषः--'प्रजापशुसमृद्ध्या हि प्रतिष्ठितो
भवती'ति ॥ ७ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे द्वितीयाध्याये तृतीयः खण्डः ।
अथ चतुर्थः खण्डः ।
अथ पञ्चदशस्तोमस्य तिस्रो विष्टुतयः । तत्र प्रथमं पञ्चपञ्चिन्या-
ख्यां विष्टुतिं दर्शयति —
पञ्चभ्यो हिङ्करोति स तिसृभिस्स एकया स एकया,

द्वितीयाध्याये चतुर्थखण्डः । ५९
पञ्चभ्यो हिङ्करोति स एकया स तिसृभिस्स एकया, पञ्च-
भ्यो हिङ्करोति स एकया स एकया स तिसृभिः, पञ्च
पश्चिनी पञ्चपञ्चदशस्य विष्टुतिः ॥ १ ॥
चतुर्ष्वाज्यस्तोत्रेष्वेकैकं तृचात्मकं सूक्तं तस्मिन् तृचे पञ्चदशसं-
ख्या ऋचः सम्पादनीयाः । तच्च सम्पादनं आवृत्तिमन्तरेण न सम्भ-
वतीत्यावृत्तिप्रकार इहोपदिश्यते त्रिभिः पर्यायैः स्तोत्रमावर्त्तनी-
यम् । अग्न आयाहीत्येषा सूत्रेण प्रथमा ऋक् , तन्त्वा समिद्भिरिति
द्वितीया, स नः पृथिविति तृतीया । तासु प्रथमामृचं प्रथमे पर्याये त्रि-
रावर्त्तयेत् इतरे द्वे सकृत्सकृत् । द्वितीये पर्याये मध्यमां त्रिरभ्यस्येत्
तृतीये पर्याये अन्तिमां त्रिरभ्यस्येत् । एवं सत्येकैकस्य आवृत्तिः
पञ्चधा सम्पद्यते । एषा पञ्चपश्चिनी एकैकस्मिन् पर्याये पञ्चर्चो भ-
वन्तीति । पञ्चपश्चिन्येतत्संज्ञा पञ्चदशस्तोमस्यैषा विष्टुतिः ॥ १ ॥
अथैतां पुरुषपश्वादिप्राप्तिसाधनत्वेन प्रशंसति—
पाङ्क्तः पुरुषः पांक्ताः पशवस्तया पुरुषञ्च पशूंश्चा-
प्नोति वज्रो वै पञ्चपशो यत्पञ्चपञ्च व्यूहति वज्रमेव
तद्व्यूहति शान्त्या एषा वै प्रतिष्ठिता पञ्चदशस्य
विष्टुतिः प्रतिष्ठति य एतया स्तुते ॥ २ ॥
पङ्क्त्याख्ये छन्दसि पञ्चसंख्या विद्यते तस्य पञ्चभिः पदैरुपेत-
त्वात्, पुरुषेपि द्वौ हस्तौ द्वौ पादौ शिरश्चेति पञ्चसंख्या विद्यते, पशु-
ष्वपि चत्वारः पादाः पुच्छञ्चेति पञ्चसंख्यास्ति । अतः संख्याद्वारा
पुरुषस्य पशूनाञ्च पाङ्क्तत्वं विष्टुतेरपि पञ्चसंख्यायोगात्पाङ्क्तत्वमस्ति
तस्मादेतया विष्टुत्या पुरुषं च पशूंश्चाप्नोति यजमानः, तथा प्रजाप-
तेह्रसः सकाशात् पञ्चदशस्तोम इन्द्रश्च सहोत्पन्नौ वज्रश्चेन्द्रसम्बद्ध
इति तद्वारा वज्रत्वेनास्य स्तुतिः । योऽयं पञ्चदशस्तोमोऽसौ वज्रो
वै वज्र एव ईदृशं वज्रं यत् यस्मात्कारणात् पञ्च पञ्च पञ्चशः पञ्चशः
स्तोमेन व्यूहति विभजति । ततो वज्ररूपस्य पञ्चदशस्य त्रेधा शकली-
करणात् वज्राभावेन यजमानस्य शान्त्यै उपद्रवशमनायैव एषा विष्टु-
तिः सम्पद्यते । उक्तप्रकारेण प्रजापशुहेतुत्वात् पञ्चसंख्यया विभा-
गाच्च एषैव पञ्चदशस्तोमस्य प्रतिष्ठिता विष्टुतिः य एतया स्तुते
स प्रतिष्ठां लभते ॥ २ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थखण्डः ।

३० ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
अथ पञ्चमः खण्डः ।
अथ पञ्चदशस्तोमस्यापरा विष्टुतिः प्रदर्श्यते--
पञ्चभ्यो हिङ्करोति स तिसृभिस्स एकया तिसृभ्यो
हिंकरोति स पराचीभिस्सप्तभ्यो हिङ्करोति स एकया
स तिसृभिः स तिसृभिः ॥ १ ॥
स्पष्टोर्थः ॥ १ ॥
अस्यामधिकारणमाह-
त्रीन् स्तोमान् प्रतिविहिता ब्रह्मवर्चसकामः
स्तुवीत ॥ २ ॥
एषा विष्टुतिः पञ्चदशत्रिवृत् सप्तदशसंख्याकान् स्तोमान् ‘प्रतिवि-
हिता’ स्तोमत्रयप्रतिनिधित्वेन सम्पादिता तया ब्रह्मवर्चसकामः
ब्रह्मवर्चसं श्रुताध्ययनजन्यन्तेजस्तत्कामः ‘स्तुवीत’ ॥ २ ॥
कथमस्याः स्तोमत्रयप्रतिनिधित्वमित्यत आह--
पञ्चभिः पञ्चदशं तिसृभिस्त्रिवृतꣳ सप्तभिः स-
प्तदशम् ॥ ३ ॥
प्रथमपर्यायगताभिः पञ्चभिर्ऋग्भिः पञ्चदशं स्तोमं प्रतिविहिता·
पञ्चदशस्य हि प्रथमे पर्याये पञ्चर्चो भवन्ति । द्वितीयपर्यायगताभि-
स्तिसृभिः ऋग्भिस्त्रिवृत् स्तोमं प्रतिविहिता त्रिवृत्स्तोमस्य ह्येक-
स्मिन् पर्याये तिस्र ऋचो भवन्ति । तथा तृतीयपर्यायगताभिः स-
प्तभिः ऋग्भिः सप्तदशं स्तोमं प्रतिविहिता । तस्य ह्येकैकस्मिन् पर्याये
सप्तर्चो भवन्ति । एवमस्याः स्तोमत्रयसाम्यं सम्पन्नम् ॥ ३ ॥
अतः किं ज्ञातमित्यत आह--
वीर्यं वै स्तोमा वीर्यमेव तदेकधा समूहते ब्रह्मव-
र्चसस्यावरुद्ध्यै तेजस्वी ब्रह्मवर्चसी भवति य एत-
या स्तुते ॥ ४ ॥
ये उदाहृतास्त्रयः स्तोमा वीर्यात्मिकाः पृथक् पृथग्जननहेतुत्वात्
तथासति पर्यायत्रयेण स्तोमत्रयसदृशा एताः प्रयुञ्जानः वीर्यमेव ए-
कधा एकप्रकारेण समूहते स्तोमत्रयसामर्थ्यं समूहीकरोतीत्यर्थः ।
एतच्च वीर्यसमूहनं ब्रह्मवर्चसस्यावरुद्ध्यै अवरोधनाय सम्पादनाय

द्वितीयाध्याये षष्ठखण्डः । ६१
भवति । अन्योपि यजमानः एतया 'स्तुते' स्तौति स तेजस्वी ब्रह्मव-
र्चस्वी भवति । शारीरं लौकिकसामर्थ्यं तेजः श्रुताध्ययनादिजन्यं
ब्रह्मवर्चसम् ॥ ४ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे द्वितीयाध्यायस्य पञ्चमः खण्डः ।
अथ षष्ठः खण्डः ।
अथ पञ्चदशस्यापरामुद्यताख्यां विष्टुतिं दर्शयति—
तिसृभ्यो हिंकरोति सपराचीभिः, पञ्चभ्यो हिं-
ङ्करोति स एकया स तिसृभिस्स एकया, सप्तभ्यो हिङ्क-
रोति स तिसृभिस्स एकया स तिसृभिरुद्यती पञ्चद-
शस्य विष्टुतिः ॥ १ ॥
त्रिषु पर्यायेषूत्तरोत्तरसंख्योत्कर्षमेतीत्युद्यती पञ्चदशस्य विष्टुतिरि-
ति । त्रिषु पर्यायेषूत्तरोत्तरसंख्योत्कर्षमेतीत्युद्यतीत्युच्यते ॥ १ ॥
तस्याः फलमाह--
एतया वै देवाः स्वर्गं लोकमायन् स्वर्गकामः स्तुवी-
त स्वर्गस्य लोकस्य समष्ट्यै स्वर्गाल्लोकान्न च्यवते तु-
ष्टुवानः ॥ २ ॥
यस्मादेतया विष्टुत्या स्तुत्वा देवाः स्वर्गमायन्नगमन् तस्मादन्यो-
पि यः स्वर्गं कामयते स एतया स्तुवीत । स स्तुवन् यजमानः स्वर्ग-
लोकस्य समष्ट्यै समाप्त्यै इति पाठान्तरं पुस्तकान्तरे । सम्यक् व्या-
पनायावकल्पते । स च स्वर्गं प्राप्य तस्मात्पुनर्न च्यवते नाधः पतति
यतोऽयन्तुष्टुवानः तिसृभ्यः पञ्चभ्यः सप्तम्य इत्यानुपूर्व्यात् स्तौति अ-
तोऽयं न परावर्त्तते इत्यर्थः । लक्षणहेत्वोः क्रियाया इति हेतोः शानच्-
प्रत्ययः लुकि प्राप्ते व्यत्ययेन स्युः ॥ २ ॥
यद्वा फलान्तरमाह—
अभिक्रामन्ती विष्टुतिरभिक्रान्त्या एवाभिक्रान्तेन
हि यज्ञस्यर्ध्नोति तस्मादेतया स्तोतव्यमृध्या एव ॥३॥
त्रिवृत् उद्यत्यामेतत् सर्व्वं व्याख्यातम् तद्वदत्रापि व्याख्येयम् ॥३॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे द्वितीयाध्यायस्य षष्ठः खण्डः ।
६

: क्र has the diagonal slash from top-right to bottom-left across the vertical stem.
In अतिका-: does it have the diagonal slash?
Look at का in line 14: क्रामति has it.
At the end of line 17: अ ति का? Wait, look at क: no diagonal slash! It looks like अतिका-!
Wait, but why अतिकान्तो? Could it be a printing typo for अतिक्रान्तो?
Yes, in old Indian letterpress printing, typesetters sometimes missed the 'ra' ligature or it broke off.
Wait, let me look really closely at the end of line 17:
अ ति then क with ा:
Wait, is there a tiny faint diagonal? No, it looks purely like का.
Wait, let me look again. Under the left curve of क, there is nothing. Under the right, nothing.
So it is printed as अतिका- / न्तो ভবति.
Wait, let's keep what's printed: अतिका- (or अतिक्रा-? Usually best to print what is visible, or अतिक्रा-? Wait, let's look at क्र in अतिक्रामति just 2 words before: अतिक्रामति has a very prominent diagonal slash across the left

द्वितीयाध्याये सप्तमखण्डः । ६३
ति तत्सामान्येन गर्भिणीस्तुतिः । अतो यो यजमान एतया स्तुते स
प्रजया प्रजापतेः पुत्रपौत्रादिभिः प्रवृद्धो भवति, तथा पशुभिश्च प्रजा-
पतेः गवाश्वादिभिश्च प्रवृद्धो भवति ॥ ४ ॥
पुनरपि प्रकारान्तरेण प्रशꣳसति—
वि॒ड्वै॑ स॒प्तद॒शस्तस्या राजा॒ गर्भो॒ विश॑ ए॒व तद्रा॒-
जानङ्गभीङ्करोति ॥ ५ ॥
योऽयं सप्तदशस्तोमः स विड्वैश्य एवेति परिजन एव उभयोः
प्रजापतेर्मध्यभागादुत्पत्तेः सम्बन्धः । तस्याः परिजनभूताया विशः
राजा गर्भः गर्भवन्मध्ये वा स्थितो भवति विट्त्वेन संस्तुतस्य सप्तद-
शस्तोमस्य मध्ये प्रजायतनभूता मध्यमा स्तोत्रीया भवति गर्भङ्करो-
तीति यत् तत् राजानं क्षत्रियमेव विशो गर्भङ्करोति । मध्यस्तोत्रीया-
या

६४ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
हितो भवति । तद्देशवर्त्तिन्यो अन्या अपि प्रजाः अनशनायुकाः अश-
नायारहिता भवन्ति ॥ ७ ॥
तथा पशुसाधनत्वेनैतां प्रशꣳसति--
वैराजो वै पुरुषः सप्त ग्राम्याः पशवो यद्दशपूर्व्वा
भवन्ति सप्तोत्तमा यजमानमेव तत् पशुषु प्रतिष्ठा-
पयति ॥ ८ ॥
पर्यायद्वयगता दशसंख्याः पूर्व्वोत्तमा भवन्ति, प्रथमतृतीयपर्या-
यगता ऋचो भवन्तीति यत्, तत्तेन यजमानमेव पशुषु प्रतिष्ठापयति ।
कथमेतत् यतो वैराजः पुरुषः विराट्पादेन च दशसंख्या विद्यते ।
'नव वै पुरुषे प्राणा दशमी नाभि'रिति श्रुत्यन्तरात् पुरुषेष्वस्ति दशर्च-
स्य स्तुतिः । सप्तसंख्याका ग्रामे भवाः पशवो गवाश्वादया अवशिष्टस-
प्तर्चस्थानीयाः । अतो यजमानं पुरुषमुद्गाता सप्तसंख्याकेषु स्थापयती-
त्येतदुपपन्नम् ॥ ८ ॥
एवमुक्तेन प्रकारेणेयं विष्टुतिः प्रतिष्ठाहेतुरिति दर्शयति--
एषा वै प्रतिष्ठिता सप्तदशस्य विष्टुतिः प्रतितिष्ठ-
ति य एतया स्तुते ॥ ९ ॥
स्पष्टोऽर्थः ॥ ९ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे द्वितीयाध्यायस्य सप्तमः खण्डः ।
अथ अष्टमः खण्डः ।
उक्ताया एव दशसप्ताया विष्टुतेर्विधानान्तरमाह--
एष एव व्यूहः सप्तैकमध्या ॥ १ ॥
दशसप्ताया विष्टुत्या यस्तृतीयः पर्यायः--'सप्तभ्यो हिङ्करोति स
एकया स तिसृभिस्स तिसृभि'--रित्युक्तः एष एव पर्यायो व्यूहः व्यूहे
विभजनीयः । कथमिति तदुच्यते । उत्तमपर्यायगता याः सप्तर्च स्तता
एकमध्याः कुर्य्यात् । स एकया स तिसृभिस्स तिसृभिरिति पूर्व्वमुक्तः
स तिसृभिरिति कुर्य्यात् । आद्यां तृतीयां च त्रिरावर्त्तयेदित्यर्थः ॥ १ ॥
एतां प्रशꣳसति--
ब्रह्मणो वा आयतनं प्रथमा क्षत्रस्य मध्यमा विश
उत्तमा यत्प्रथमा भूयिष्ठा भाजयति ब्रह्मण्येव तदो-

द्वितीयाध्याये नवमखण्डः । ६५
जोवीर्य्यं दधाति ब्रह्मण एव तत् क्षत्रं च विशञ्चानुगे
करोति क्षत्रस्येवास्य प्रकाशो भवति य एतया स्तुते॥२॥
प्रथमा स्तोत्रीयत्यृचस्याद्या या सा ब्रह्मणो ब्राह्मणजातेरायतनं
स्थानं, उभयोः प्राथम्येन सम्बन्धात् । या मध्यमा द्वितीया सा क्षत्रि-
यस्य क्षत्रियजातेः । योत्तमा तृतीया सा विशो वैश्यजातेरायतनम् ।
तथासति प्रथमां ब्राह्मणजातेरायतनभूतां आद्यामृचं भूयिष्ठा बहुतरा
संख्या भाजयति प्रापयति । तत् कथमित्युच्यते । पूर्वस्यां विष्टुतौ
द्वयोः पर्याययोः सा प्रथमा एकैका आवृत्त्या तिस्रश्चेति पञ्चसंख्यायु-
क्ताऽभूत् । सैवेदानीं तृतीयेऽपि पर्याये त्रिरावर्त्तनात् सप्तंसंख्योपेता
भवति । मध्यमोत्तमे तु पञ्चसंख्योपेते एवं प्रथमामधिकसंख्यां करो-
तीति यत् तत् तेन ब्रह्मणि ब्राह्मणजा

६६ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
अस्यामधिकारिणमाह—
भ्रातृव्यवॉँस्तुवीत यथा सप्तास्थितेन मत्येन समी-
करोत्येवं पाप्मानं भ्रातृव्यं प्ररुजति ॥ २ ॥
भ्रातृव्यः शत्रुः तद्वान्यजमानः पतया सप्तास्थितया विष्टुत्या
स्तुवीत स्तावयेत् । यथा लोके सप्तास्थितेन सप्तभिरनडुद्भिः सप्तभि-
स्तीक्ष्णभागैः शङ्कुभिर्वा अधिष्ठितेन मत्येन मत्यन्नाम कृष्टस्य क्षेत्रस्य
समीकरणादिसाधनफलकं तेन समीकरोति समीकरणार्थं कर्षकः प्रव-
जति क्षेत्रम्, एवं पाप्मानं पापकर्षणहेतुं भ्रातृव्यं शत्रुं अनया प्रथ-
मतः सप्तसंख्यया विष्टुत्या स्तुवानः प्ररुजति प्रभुनक्ति । रुजो भङ्ग
इति धातुः ॥ २ ॥
फलसाम्यहेतुत्वेन बहुयजमानकेष्वपि प्रयोगेषु प्रयोक्तव्येत्याह—
एतामेव बहुभ्यो यजमानेभ्यः कुर्य्याद्यः प्रथमो हि-
ङ्कारः स प्रथमाया यत्ताꣳ सप्तभ्यो हिङ्करोति तेन सा
सप्त भजते यत्सप्तैव मध्ये सम्पद्यन्ते तेन सा सप्त भजते
य उत्तमो हिङ्कारः स उत्तमाया यत्ताꣳ सप्तभ्यो हिङ्क-
रोति तेन सा सप्त भजते सर्व्वानेवैनान् समाव-
द्भाजः करोति नान्योन्यमपघ्नते सर्वे समावदिन्द्रिया
भवन्ति ॥ ३ ॥
बहुयजमानार्थं एतां विष्टुतिकुर्य्यात् । तथासति तृचगतानां ति-
सृणामृचां समसंख्यात्वसम्पादनात् सर्व्वे यजमानाः समानफला भव-
न्तीति समुदायार्थः । कथं सप्तदशे तिसृणामृचां प्रत्येकं सप्तसंख्या-
योग इत्याशंक्य तत्प्रकारं सम्पत्त्या दर्शयति–यः प्रथमो हिङ्कारः स
प्रथमाया ऋचः स्थाने भवति उभयोः प्राथम्यात् तां प्रथमामुद्दिश्य स-
प्तभ्यो हिङ्करोति हिङ्कृत्य स्तौति यत् तत् तेन ऋक्स्थानीयेन हिङ्कार-
द्वयेन सहसा प्रथमपर्यायविष्टावसंनिवेशेन पञ्चधा आवर्त्यमाना
सती सा सप्तसंख्यां भजते । प्रथमपर्याये प्रथमविष्टावे तिस्रः इतर-
योस्तु पर्याययोः प्रथमविष्टावगता एकैकेति तस्याः पञ्चधा आवृत्तिः
यत्सप्तैव मध्ये सम्पद्यते त्रयाणामपि पर्यायाणां मध्यमेषु विष्टावेषु
क्रमेण तिस्र एका तिस्र इति सप्तानां संपत्तिः तेन तेनैव सा मध्यमा
सप्तसंख्यां भजते । य उत्तमस्तृतीयपर्यायगतो हिंकारः स उत्तमा-
यास्तृतीयास्थाने उभयोस्तृतीयत्वसाम्यात् यत्तामुत्तमामुद्दिश्य सप्त-

द्वितीयाध्याये दशमखण्डः । ६७

भ्यो हिङ्करोतीति हिङ्कृत्य स्तौतीति यो द्वितीयो हिङ्कारस्सोऽपि तस्याः
स्थाने भवति यदेतत् हिङ्कारद्वयमृक्स्थानीयं यत्तेन हिंकारद्वयेन सह
पर्यायत्रये उत्तमविष्टावेषु क्रमेणैकैके तिस्रश्चेत्यावर्त्यमाना पञ्चेति सप्त-
संख्यां भजते । इयं तिसृणां सप्तसंख्यासाम्यसम्पत्तेः सर्वानैवैनान्
यजमानान्समावद्वाजः समानफलयुक्तान् करोति उद्गाता ॥ ३ ॥
एषापि केषाञ्चित्येत्याह—
तामेतामभिप्रतारिण उपासते तस्मात्त ओजि-
ष्ठा स्वानाम् ॥ ४ ॥
अभिप्रतारी नाम कश्चिद्राजर्षिस्तद्गोत्रजाः आभिप्रतारिणः ते आ-
भिप्रतारिणः तामेतां सप्तास्थितां विष्टुतिमुपासते कर्म्मसु नित्यं प्रयु-
ञ्जते । अतस्ते स्वानां ज्ञातीनां मध्ये ओजिष्ठा ओजसि स्थिता भव-
न्ति । स्वशब्दस्य ज्ञातिवचनत्वेन स्वं ज्ञातिधनाख्यायामिति सर्व्वनाम-
संज्ञां पर्युदस्य आमः सुडभावः ॥ ४ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे द्वितीयाध्यायस्य नवमः खण्डः ।

अथ दशमः खण्डः ।
सप्तदशस्तोमस्य सप्तास्थिताया विष्टुतेर्व्यूहनप्रकारान्तरमाह—
एष एव व्यूह उभयत्सप्तैकमध्या निर्मध्या ॥ १ ॥
उक्तायाः सप्तास्थिताया एष वक्ष्यमाणो व्यूहो विभागप्रकारः ।
कथमिति तदुच्यते--प्रथमोत्तमयोः पर्याययोर्विद्यमाना उभयः उभ-
यविधाः सप्तर्च एकमध्याः कार्याः स 'तिसृभिस्स तिसृभिस्स एक-
ये'ति हि प्रथमे पर्याये समाम्नाता । स एकया स तिसृभिः स तिसृ-
भिरिति हि उत्तमे । तत्रोभयोः पर्याययोः स तिसृभिः स एकया स
तिसृभिरिति मध्यमा एकैव यथा स्यात् तथा कुर्य्यादित्यर्थः । एवं-
सति तथा सति त्रिष्वपि पर्यायेषु मध्यमायाः स्तोत्रीयाया ऋच
आवृत्त्यभावादेषां निर्मध्या निर्गतमध्यस्थौल्या तनुमध्येत्यर्थः ॥ १ ॥
अस्यामधिकारिणमाह—
आनुजावर स्तुवीतालोको वा एष यदानुजावरो
यत् सप्तप्रथमास्सप्तोत्तमास्तिस्रो मध्ये त्र्यक्षरः पुरुषो

६८ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
लोकमेवास्मै तन्मध्यतः करोति तस्मिँल्लोके प्रति-
तिष्ठति ॥ २ ॥
एतया विष्टुत्या आनुजावरेति कनिष्ठो यजमानः स्तुवीत यत
यन्न आनुजावरः स एष अलोको वै लोकः स्थानं तद्रहितः खलु
जनैरपरिगृहीतत्वात् , तथासति यत् यस्मात्प्रथमाः प्रथमपर्यायस्थाः
सप्तर्च उत्तमाः उत्तमपर्यायगताश्च सप्तर्चः मध्ये मध्यमपर्याये तिस्रः ।
यद्वा त्रिषु पर्यायेषु प्रथमोत्तमाविष्टवावगताः सप्तसप्तर्चो भवन्ति । मध्य-
मविष्टवावगास्तु तिस्रः पुरुषस्तु त्र्यक्षरवाच्यो भवत्यानुजावरोऽपि पुरुषः
यस्मादेव तस्मात् त्र्यक्षराभिधेयपुरुषस्थानीयमृचत्रयमध्ये प्रयुञ्जानः
स्तोता अस्मा आनुजावराय लोकं स्थानमेव मध्यतो मध्ये करोति ।
अनया विष्टुत्या तस्य लोको लभ्यत इत्यर्थः । तस्मिँल्लोके प्रति-
ष्ठितश्च भवति ॥ २ ॥
अधिकार्यन्तरमाह—
एतामेव प्रजाकामाय कुर्यान्मध्यतो वा एष संरू-
ढो यः प्रजान्न विन्दते लोकमेवास्मै तं मध्यतः करोति
तं लोकं प्रजया च पशुभिश्चानु प्रजायते ॥ ३ ॥
एतामेव विष्टुतिं प्रजां पुत्रभृत्यादिकां कामयमानायोद्गाता कु-
र्यात् । यः प्रजान्न विन्दते न लभते एषः पुत्रपश्वादीनां मध्यतो मध्य-
देशात् संरूढः सम्यगुत्थितः प्रजावान्हि पुत्रभृत्यादीनां मध्ये तिष्ठ-
ति तत्तथा ततोस्मै प्रजाकामाय तिस्रो मध्ये प्रयुञ्जानः स्तोता मध्य-
तो मध्यं लोकं स्थानं करोत्येवं तल्लोकमनुलोकं सम्पत्तेरूर्ध्वं प्रजया
पशुभिश्च प्रजायते प्रवृद्धो भवति अतः पशुकामोऽप्यत्राधिकारी-
त्युक्तं भवति ॥ ३ ॥
पुनरप्यधिकारिविशेषं दर्शयति—
एतामेवापरुद्धराजन्याय कुर्याद्विड्वै सप्तदशस्त-
स्या राजा गर्भो विश एव तद्राजानन्निर्हन्त्यपावगतो
रुध्यतेऽवगच्छत्यपरुद्धः ॥ ४ ॥
एतामेव विष्टुतिं अपरुद्धः परिजनैर्निरुद्धस्तादृशाय राजन्याय अ-
भिषिक्ताय राज्ञे एतामेव विष्टुतिं प्रयुञ्जीत योऽयं सप्तदशस्तोम उक्तः
स विड्वै राज्ञः परिजनभूता वैश्यजातिरेव । अनयोः प्रजापतेर्मध्य-
देहादुत्पत्तेः परस्परं सम्बन्ध इति पूर्वमेवोक्तम् तस्य विशो राजा