ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

द्वितीयाध्याये तृतीयखण्डः । ५७
अनु पश्चात् जायत इत्यनुजः कनीयान् स हि निकृष्टस्तस्मा-
दप्यवरो निकृष्ट आनुजावरस्तादृशाय यजमानायेति अग्रं परियतीनां
लोके याः प्रजाः अग्रं वयोगुणादिभिः श्रेष्ठपदं 'परियन्ति' परितो
गच्छन्ति एतासामेव श्रैष्ठ्यं परिगच्छन्तीनां प्रजानां मध्ये स यजमान
'अग्रं' श्रेष्ठं पदं 'पर्य्येति' परिगच्छति सर्व्वोत्कृष्टो भवतीत्यर्थः ॥ ३ ॥
सत्रेष्वहीनेषु च बहूनां यजमानानां फलसाम्यात् कुलायि-
नीं विधत्ते—
एतामेव बहुभ्यो यजमानेभ्यः कुर्य्यात् यत्सर्व्वा
अग्रिया भवन्ति सर्व्वा मध्य सर्व्वा उत्तमाः सर्व्वा-
नेवैनान् समावद्वाजः करोति नान्योन्यमपघ्नते सर्व्वे
समावदिन्द्रिया भवन्ति ॥ ४ ॥
एतामेव कुलायिनीं त्रिवृतो विष्टुतिं बहुभ्यो यजमानेभ्यः उद्गाता
कुर्य्यात् यत् यस्माद्धेतोः तृचगताः सर्व्वा ऋचः अग्रिया मुख्याः प्रथ-
मा भवन्ति सर्व्वासु मध्ये वर्त्तमाना भवन्ति सर्व्वाश्चोत्तमा भवन्ति ।
तद्यथा प्रथमे पर्याये प्रथमैव प्रथमा भवति । मध्यमे तु मध्यमा प्रथमा
भवति । उत्तमे उत्तमा प्रथमा भवति । एवऽ सर्वासां प्राथम्यं जातम् ।
तथा प्रथमपर्याये मध्यमैव मध्यमा द्वितीयपर्याये उत्तमैव मध्य-
मा तृतीये पर्याये प्रथमैव मध्यमा । एवंसति तिस्रोपि मध्यमाः सम्प-
न्नाः। तथा प्रथमे पर्याय उत्तमोत्तमा भवति द्वितीये पर्याये प्रथमैवोत्तमा
भवति। तृतीये पर्याये मध्यमैवोत्तमा भवति। एवऽ सर्व्वा अप्युत्तमाः
सम्पन्नाः । यस्मादेता सर्व्वा ऋचः समानरूपाः ततो हेतोरनया विष्टु-
त्या सर्व्वानेवैनान् यजमानानुद्गाता समावद्वाजः समावच्छब्दः पर्यायः
समं फलं भजत इति समावद्वाजः साम्येन फलभाजः करोति । अत
एव नान्योन्यमपघ्नते परस्परन्न हिंसन्ति । तथा सर्व्वे यजमानाः
'समावदिन्द्रियाः' समावद्वीर्य्याः समानसामर्थ्या भवन्ति ॥ ४ ॥
फलान्तरमाह—
वर्षुकः पर्जन्यो भवतीमे हि लोकास्तृचस्तान् हि-
ङ्कारेण व्यतिषजति ॥ ५ ॥
लोकस्थानीयानां तिसृणामृचामादौ प्रयुक्तेनैकेनैव हिङ्कारेण व्यति-
षञ्जनात् संयोजनात् त्रयाणां लोकानां परस्परमुपकार्य्योपकारक-
भावो न बाधित इति पर्ज्जन्यो वर्षणशीलो भवतीत्यर्थः ॥ ५ ॥