ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

६८ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
लोकमेवास्मै तन्मध्यतः करोति तस्मिँल्लोके प्रति-
तिष्ठति ॥ २ ॥
एतया विष्टुत्या आनुजावरेति कनिष्ठो यजमानः स्तुवीत यत
यन्न आनुजावरः स एष अलोको वै लोकः स्थानं तद्रहितः खलु
जनैरपरिगृहीतत्वात् , तथासति यत् यस्मात्प्रथमाः प्रथमपर्यायस्थाः
सप्तर्च उत्तमाः उत्तमपर्यायगताश्च सप्तर्चः मध्ये मध्यमपर्याये तिस्रः ।
यद्वा त्रिषु पर्यायेषु प्रथमोत्तमाविष्टवावगताः सप्तसप्तर्चो भवन्ति । मध्य-
मविष्टवावगास्तु तिस्रः पुरुषस्तु त्र्यक्षरवाच्यो भवत्यानुजावरोऽपि पुरुषः
यस्मादेव तस्मात् त्र्यक्षराभिधेयपुरुषस्थानीयमृचत्रयमध्ये प्रयुञ्जानः
स्तोता अस्मा आनुजावराय लोकं स्थानमेव मध्यतो मध्ये करोति ।
अनया विष्टुत्या तस्य लोको लभ्यत इत्यर्थः । तस्मिँल्लोके प्रति-
ष्ठितश्च भवति ॥ २ ॥
अधिकार्यन्तरमाह—
एतामेव प्रजाकामाय कुर्यान्मध्यतो वा एष संरू-
ढो यः प्रजान्न विन्दते लोकमेवास्मै तं मध्यतः करोति
तं लोकं प्रजया च पशुभिश्चानु प्रजायते ॥ ३ ॥
एतामेव विष्टुतिं प्रजां पुत्रभृत्यादिकां कामयमानायोद्गाता कु-
र्यात् । यः प्रजान्न विन्दते न लभते एषः पुत्रपश्वादीनां मध्यतो मध्य-
देशात् संरूढः सम्यगुत्थितः प्रजावान्हि पुत्रभृत्यादीनां मध्ये तिष्ठ-
ति तत्तथा ततोस्मै प्रजाकामाय तिस्रो मध्ये प्रयुञ्जानः स्तोता मध्य-
तो मध्यं लोकं स्थानं करोत्येवं तल्लोकमनुलोकं सम्पत्तेरूर्ध्वं प्रजया
पशुभिश्च प्रजायते प्रवृद्धो भवति अतः पशुकामोऽप्यत्राधिकारी-
त्युक्तं भवति ॥ ३ ॥
पुनरप्यधिकारिविशेषं दर्शयति—
एतामेवापरुद्धराजन्याय कुर्याद्विड्वै सप्तदशस्त-
स्या राजा गर्भो विश एव तद्राजानन्निर्हन्त्यपावगतो
रुध्यतेऽवगच्छत्यपरुद्धः ॥ ४ ॥
एतामेव विष्टुतिं अपरुद्धः परिजनैर्निरुद्धस्तादृशाय राजन्याय अ-
भिषिक्ताय राज्ञे एतामेव विष्टुतिं प्रयुञ्जीत योऽयं सप्तदशस्तोम उक्तः
स विड्वै राज्ञः परिजनभूता वैश्यजातिरेव । अनयोः प्रजापतेर्मध्य-
देहादुत्पत्तेः परस्परं सम्बन्ध इति पूर्वमेवोक्तम् तस्य विशो राजा