ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

न्ती त्रिषु पर्यायेषु प्रथममध्यमोत्तमानुपूर्व्येणाभिमुखमाक्रामन्ती उप-
र्युपरि गन्त्री अत एषा प्रयुज्यमाना यज्ञस्याभिक्रमणायैव उपर्युपरि
प्राप्तये एव भवति । ततश्च किमित्यत आह-यज्ञस्य 'भिक्रान्तेन' भावे
निष्ठा ऽभिक्रमणेनारोहणेन परिसमापनेन 'ऋध्नोति' यजमानः समृ-
द्धो भवति हिशब्दो हेतौ । यस्मादेवं तस्मादेतया विष्टुत्या स्तो-
तव्यम् ऋद्ध्या एव तत्स्तवनं यजमानस्य समृद्ध्या एव भवति ॥ ३ ॥
पुनरपि नानाविधफलसाधनत्वेन प्रशंसति--
पापवसीयसो विष्टुतिर्विपाप्मना वर्त्तते य एतया
स्तुते नावगतो ऽपरुध्यते नापरुद्धो ऽवगच्छति । न श्रेया-
ऽसं पापीयानभ्यारोहति न जनता जनतामभ्येति ना-
न्योन्यस्य प्रजा आददते यथाक्षेत्रं कल्पन्ते । अवर्षुक-
स्तु पर्ज्जन्यो भवतीमे हि लोकास्तृचस्तान् हिङ्कारेण
व्येति ॥ ४ ॥
पापन्निकृष्टं वसीय उत्तमं पापं च वसीयश्च पापवसीयसी तयो-
रुभयो 'र्विधरिणी' असङ्कीर्य्यकरणी इयं विष्टुतिरेवं जानन् यए-
तया विष्टुत्या 'स्तुते' स्तौति, सः 'पाप्मना' पापेन 'निवर्त्तते' पाप्मनः
पृथग् भवति इत्यर्थः । यत्र देशे विधरणी एषा विष्टुतिः प्रयुक्ता तत्र
'अवगतः' कर्त्तरि निष्ठायां अवगन्ता ज्ञाता 'नापरुध्यते' अज्ञानेनापरुद्धः
अनाक्रान्तो भवति । यस्त्वपरुद्ध अज्ञानेनावृतः स नावगच्छति न
जानाति ज्ञानाज्ञाने तस्मिन्नधिकरणे सह न तिष्ठत इत्यर्थः । तथा-
'श्रेयाऽसं' प्रशस्यतममुत्तमजातिं ब्राह्मणादिकं 'पापीया'न्निकृष्टतमः
शूद्रादिर्ना 'भ्यारोहति' नाभिक्रामति न श्रेयाऽसः पापीयाऽसश्च विभ-
क्ता एव वर्त्तन्त इत्यर्थः । तथा 'जनता' जनसमूहो 'जनतां' अन्य-
जनसमूहं 'नाभ्येति'नाभिगच्छति जनपदो जनपदान्तरं दौर्भिक्षादि-
कारणेन न प्रविशतीत्यर्थः । प्रजाश्चान्योन्यस्य धनादिकं 'नाददते' न
स्वीकुर्व्वन्ति।अपि तु यथाक्षेत्रं स्वं स्वं क्षेत्रमनतिक्रम्य स्वक्षेत्रे कल्पन्ते ।
इत्थमस्या विष्टुतेर्बहूनि फलानि दर्शितानि, एकस्तु दोषो भवति,
कोऽसौ दोष उच्यते—'पर्ज्जन्यो' वृष्ट्यभिमानी देवः 'अवर्षुकोऽवर्षेण-
शीलो भवति तस्मिन् देशे वृष्टिर्न स्यादित्यर्थः । यस्मिन् देशे एतया
विष्टुत्या स्तुवते । कुत इत्यत आह इमे भूरादयस्त्रयो लोकाः तृच-
स्तिस्र ऋचो भूरादिलोकस्थानीयास्तान् लोकान् हिङ्कारेण प्रत्यूचं कृतेन