ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

तत्र बहिष्पवमानसाधनस्य त्रिवृत्स्तोमस्य तिस्रो विष्टुतयः
उद्यती परिवर्त्तिनी कुलायिनीति, आदितस्त्रिभिरनुवाकैस्ताः प्रदर्श्य-
न्ते। तत्र तावत् उद्यत्याः स्वरूपमाह-
तिसृभ्यो हिङ्करोति स प्रथमया तिसृभ्यो हिङ्करोति
स मध्यमया तिसृभ्यो हिङ्करोति स उत्तमयोद्यती त्रि-
वृतो विष्टुतिः ॥ १ ॥
एकैकस्य साम्नः पञ्च विभक्तयः हिङ्कारप्रस्तावोद्गीथप्रतिहारोप-
द्रवनिधनाख्याः। तत्र हिङ्कारस्त्रिभिरुद्गातृभिः कर्त्तव्यः। अत एव सू-
त्रकृतोच्यते-'साम्ने साम्ने हिङ्कुर्य्युरिति'। 'तिसृभ्य' इति क्रियार्थोपप-
दस्य च कर्म्मणि स्थानिन इति कर्म्मणि चतुर्थी। तिस्र ऋचो गातुं
हिङ्कुर्य्यात् एकवचनमन्त्रम् उक्तादेव हेतोः अतस्त्रयोप्युद्गातारो हिङ्कुर्यु-
रित्यर्थः। एवमुत्तरत्रापि हिङ्कारविधायकेषु वाक्येषु योजना। 'स हि-
ङ्करोति' सहिङ्कर्त्ता 'मध्यमया' त्रिरुक्तया गायेत्। अयं द्वितीयः पर्या-
यः। पुनरपि तिसृभ्यो हिङ्करोति सहिङ्कर्त्ता तृचस्योत्तमया अन्त्या
तया त्रिरुक्तया गायेत्। एषः तृतीयः पर्यायः। अनेन पर्यायेण त्रि-
वृत्स्तोमः सम्पद्यते। उक्तप्रकारेण त्रिधा वर्त्तते इति त्रिवृत्स्तोमः
तस्य विष्टुतिरेषा उद्यती ऊर्ध्वं गच्छन्ती। उक्तेषु पर्यायेषु प्रथम-
मध्यमोत्तमक्रमेण ऊर्ध्वगमनादन्वर्थसञ्ज्ञेयमेषा त्रिवृतः प्रथमा वि-
ष्टुतिः ॥ १ ॥
एतस्यां विष्टुतौ अधिकारिणमाह-
ज्येष्ठो ज्यैष्ठिनेय स्तुवीत ॥ २ ॥
यो यजमानो भ्रातॄणां मध्ये स्वयं ज्येष्ठो भवति सपत्नीनां मध्ये
या ज्येष्ठा तस्याः पुत्रश्च भवति स यजमान एतया विष्टुत्या 'स्तुवीत'
स्तौति। तत्रान्तर्णीतण्यर्थः स्तावयेत् तस्य यजमानस्य एतया विष्टु-
त्या स्तुयुरित्यर्थः ॥ २ ॥
एतां विष्टुतिं अग्रप्राप्त्यादिफलसाधनतया प्रशंसति--
अग्रादग्रꣳ रोहत्यभिक्रामन्ती विष्टुतिरभिक्रा-
न्त्या एवाभिक्रान्तेन हि यज्ञमृध्नोति तस्मादेतया
स्तोतव्य मृध्या एव ॥ ३ ॥
'अग्रादग्र'मुत्कर्षादूर्ध्वं पुनरप्युत्कर्षं 'रोहति' प्राप्नोति उत्तरोत्तराभि-
वृद्धिर्भवति तस्यैतया विष्टुत्या स्तुवते, तथा इयं विष्टुतिभिरभिक्राम-