ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

द्वादशाध्याये चतुर्थः खण्डः। ४३९
अस् इति राथन्तरं रथन्तरसम्बन्धिरूपम्, हासिति बार्हतं बृहतः
सम्बन्धि। तयोर्ह्यैते निधने। एतदाष् इति रूपं तृतीयमेव उभयविल-
क्षणमन्यदेव त्रिसंख्यापूरकमुपयन्ति उपगच्छन्ति प्रयुञ्जते। तथा सति
निधनबहुत्वापादकमेतत्तृतीयस्य निधनस्योपायनं समृद्धयै यजमानस्य
पश्वादिभिः समर्द्धनाय अभिवृद्ध्यै सम्पद्यते॥ २१॥
अथ तिस्रो वाच इत्यस्मिन् त्रैष्टुभेऽन्तिमे तृचे एकं साम विदधाति-
आङ्गिरसाꣳ संक्रोशो भवति॥ २२॥
अङ्गिरसां संक्रोश इति साम्नः संज्ञा। तदस्मिन् तृचे गेयमित्यर्थः२२॥
एतत्संज्ञार्थं ब्रुवन् अस्य स्वर्गप्राप्तिसाधनतामाह-
एतेन वा आङ्गिरसः संक्रोशामानाः स्वर्गं लोकमायन्
स्वर्गस्य लोकस्यानुख्यात्यै स्वर्गाल्लोकान् न च्यवते तुष्टु-
वानः स्तोमः॥ २३॥
अङ्गिरसो नाम केचिदृषयः। ते पुरा एतेन खलु साम्ना साधनेन संक्रो-
शमानाः संहृत्य शब्दं परस्पराह्वानरूपं प्रियवाक्यं वदन्तः स्वर्गं लोक-
मायन्। अतोऽस्य साम्नोऽङ्गिरसांसंक्रोश इति संज्ञेत्यभिप्रायः। अत एत-
त्साम स्वर्गस्य लोकस्यानुख्यात्यै अनुख्यानाय अनुक्रमेण सम्यगनुभ-
वाय भवति। अपि च तुष्टुवानः स्तुतवानपि स्वर्गात् लोकान्न च्यवते
न प्रच्युतो भवति। स्तोमश्च पूर्वोक्तः सप्तदश एव विहितेषु सामसु क्रि-
यमाणेषु सम्पद्यत इत्यर्थः॥ २३॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे सायणीये वेदार्थप्रकाशे
द्वादशाध्यायस्य तृतीयः खण्डः॥
अथ चतुर्थः खण्डः॥
अथ होतुः पृष्ठस्य स्तोत्रीयं तृचं विधत्ते-
यद्याव इन्द्र ते शतमिति शतवत्यो भवन्ति ॥ १ ॥
यद्यप्येष प्रगाथस्तथापि(१) प्रग्रथनेन त्रित्वात् शतवत्यः शतशब्द-
युक्ता भवन्तीति बहुवचनम् ॥ १ ॥
किं तत इत्याह-
शतवद्वै पशूनाꣳ रूपꣳ सहस्रवत्पशूनामेवैताभी रू-
पमवरुन्धे ॥ २ ॥
१. प्रगाथेनेति. क. ख. पु. ।

४४० ताण्ड्यमहाब्राह्मणे

पशूनां गवादीनां रूपं स्वरूपं शतवत् शतसंख्यायुक्तं तथा सह-
स्रवत् सहस्रसंख्यायुक्तञ्च भवति पशूनां नानारूपत्वात् । एताभिः
शतवतीभिर्ऋग्भिः पशूनामेव तदपरिमितं रूपमवरुन्धे लभते ॥ २ ॥
अथ ब्रह्मणः पृष्ठस्य स्तोत्रीयं तृचं विदधाति—
वयङ्घत्वा सुतावन्त इति सतोबृहत्यो वर्षीयश्छ-
न्द आक्रमतेऽनपभ्रंशाय ॥ ३ ॥
वयं घत्वेत्येतास्तिस्रः सतोबृहत्यः स्तोत्रीया भवन्ति । यद्यप्येता-
स्तिस्रो बृहत्यस्तृतीयपादस्य द्वादशाक्षरत्वात् , सतोबृहत्यास्तु प्रथम-
तृतीयौ द्वादशाक्षरौ, अयुजौ जागताविति हि तल्लक्षणम्, तथाऽप्येतासां
सतोबृहतीत्वम्। तथा सति बृहत्याः सकाशात् वर्षीयो वृद्धतरं सतोबृह-
त्यात्मकं छन्द आक्रमते अवष्टभ्नोति । किमर्थम्? अनपभ्रंशाय । न्यूनस्य
छन्दस आक्रमणं अपभ्रंशः । सामावयवस्य(१) भ्रंशोऽपगमः स्यात्
तदभावार्थम् ॥ ३ ॥
अथाऽच्छावाकपृष्ठस्य स्तोस्त्रीयं तृचं दर्शयन् तस्य प्रतिष्ठाहेतु-
तामाह—
तरणिरित्सिषासति वाजं पुरन्ध्या युजा । आव इन्द्रं
पुरुहूतं न मे गिरेत्यावदक्षरमुद्धतमिव वै तृतीयमह-
र्यद्देव तावदक्षरं भवत्यहरेवैतेन प्रतिष्ठापयति ॥ ४ ॥
तरणिरित्सिषासतीति प्रगाथस्तृचीकृतोऽच्छावाकपृष्ठस्य स्तोत्रीयः
तत्र च आव इन्द्रं पुरुहूतं न मे गिरेत्याम्नायते । यद्यपि आव इति उपसर्गो
युष्मदादेशश्च पदद्वयम्, तथाऽपि साहचर्यात् आवदक्षरं अवति धातुनि-
ष्पन्नं आव इत्येकं पदं बुद्धौ सन्निधीयते । तृतीयमहश्च उद्धतमिव उत्सा-
दितमिवाऽप्रतिष्ठितं यदेतत् पूर्वोक्तमावदक्षरं भवति एतेनाऽहरेव प्रति-
ष्ठापयति । अवतेर्हि रक्षणमर्थः । तेन च तत्कार्य्यस्थापनं लक्ष्यते ।
अतोऽनेन प्रतिष्ठाप्रतिपादनमुपपन्नम् ॥ ४ ॥
अथ पृष्ठस्तोत्रस्य निर्वर्त्तकं साम दर्शयति—
पञ्चनिधनं वैरूपं पृष्ठं भवति दिशां धृत्यै ॥ ५ ॥
दिशं विशं हस् इत्यादीनि पञ्च निधनानि यस्य तत्पञ्च निधनंवैरूपं
यद्याव इति तृचे क्रियमाणं प्रथमं पृष्ठस्तोत्रं भवति । दिशं विशं हस् अ-
श्वाञ्जिगुमतीति देवतावाचकं वाक्यद्वयं(२) स्वाध्यायपाठे वैरूपस्य यो-

१. भ्रष इति. क. ख. पु. । २. स्वकीयपाठे इति ख. पु. ।

द्वादशाध्याये चतुर्थः खण्डः । ४४१
नौ उपरिष्टादाम्नातं प्रयोगसमये उत्तरार्द्धर्चर्चस्य प्रथमपादात् पूर्वं दिशं
विशामिति प्रयोक्तव्यम् । अश्वा शिशुमतीति द्वितीयपादात् पूर्वमेतत्पाद-
द्वयं देवतावाक्यद्वयं च मिलित्वा चत्वारि निधनानि, इड् इडेति प-
ञ्चमं निधनम् । तदुक्तं सूत्रकृता-देवतापदं देवतापदमिति वैरूपे नि-
धनानि इति । तानि पञ्च निधनान्यस्मिन् साम्नि प्रयुज्यमानानि
दिशां प्राच्यादीनां मध्यादिक्सहितानां पञ्चानां धृत्यै धारणा-
य सम्पद्यते ॥ ५ ॥
अपि चाऽन्नाद्यहेतुश्चैतत्सामेत्याह—
पञ्चपदा पङ्क्तिः पाङ्क्तमन्नमन्नाद्यस्याऽवरुद्ध्यै ॥ ६ ॥
अस्मिन् साम्नि पञ्च निधनानि दृश्यन्ते । पङ्क्तिश्च पञ्चपदा पञ्चभिः पादै-
रुपेता पाङ्क्तं अन्नं पङ्क्तिसम्बद्धं पञ्चसङ्ख

करोति, प्रतितिष्ठन्तं यजमानमनु पश्चादुद्गाता स्वयमपि प्रतितिष्ठति
य उद्गाता एवं विद्वान् उक्तप्रकारं ब्राह्मणार्थञ्जानन् वैरूपेणोद्गायति
उद्गानं करोति ॥ ९ ॥
दिक्छन्दवत्त्वमनूद्य स्तौति—
दिग्वद्भवति भ्रातृव्यस्याऽपनुत्त्यै ॥ १० ॥
दिग्वत् दिक्छन्दयुक्तमेतत्साम भवति भ्रातृव्यस्य शत्रोरपनुत्यै
दिग्भ्यः सकाशादपनोदार्थम् ॥ १० ॥
अथाऽस्य प्रथमं निधनमनुवदन् प्राक्प्रदर्शितं दिग्धारणमनेन ल-
क्ष्यमित्याह—
दिशं विशमिति निधनमुपयन्ति दिशां धृत्यै ॥ ११ ॥
दिशं विशमिति प्रथमं निधनमुपयन्ति ब्रुवन्त्युद्गातारः । दिक्छ-
ब्देन सन्निधापितानां सर्वासां दिशां धृत्यै धारणायैतन्निधनं सम्पद्यत
इत्यर्थः ॥ ११ ॥
अथ निधनान्तरं दर्शयति--
हसित्युपरिष्टाद्दिशां निधनमुपयन्ति तेन बार्हतम् ॥ १२॥
दिशामुपरिष्टाद्दिशं विशमित्यस्मादूर्ध्वं हस् इति निधनमुपयन्ति ।
तेनैतत्साम बार्हतं बृहतः सम्बन्धि भवति । हसिति हि तस्य निघ-
ने रथन्तरादुत्पत्तेर्वैरूपस्य प्राग्दर्शितत्वात् राथन्तरञ्च भवति ॥ १२ ॥
किमतस्तदाह—
राथन्तरो वा अयं लोको बार्हतोऽसावुभे एव त-
द्बृहद्रथन्तरयो रूपेणाऽपराध्नोति ॥ १३ ॥
अयं भूलोको राथन्तरो वै रथन्तरसम्बन्धी, असौ द्युलोको बार्हतो
बृहतस्सम्बन्धी तत्तथा सति बृहद्रथन्तरयोः सम्बन्धिना रूपेणा-
ऽस्मिन् साम्नि दृश्यमानेन उभे एव द्यावापृथिव्यौ अपराध्नोति
अपेत्ययं वीत्यस्यार्थे व्यपराध्नोति लोकद्वयेऽप्यसन्दिग्धः समृद्धो
भवति ॥ १३ ॥
रूपद्वयकरणस्य प्रयोजनान्तरमाह—
अनड्वाहौ वा एतौ देवयानौ यजमानस्य यद्बृह-
द्रथन्तरे तावेव तद्युनक्ति स्वर्गस्य लोकस्य समष्ट्यै ॥१४॥
अनड्वाहौ अनड्वाहाविव एतौ वाहनभूतौ यजमानस्य देवयानौ
देवलोकप्राप्तिसाधनौ यत् ये बृहद्रथन्तरे तत्तथा सति बृहद्रथन्तरयोः

सम्बन्धिना रूपेण वैरूपगतेन तावेव देवयानौ वाहौ युनक्ति योजयति ।
किमर्थम् ? स्वर्गस्य लोकस्य समष्ट्यै सम्प्राप्त्यै ॥ १४ ॥
अथ निधनान्तरमनूद्य स्तौति-
अश्ववद्भवति प्रजात्यै ॥ १५ ॥
अश्वा शिशुमतीत्यश्वशब्दयुक्तं निधनं भवति प्रजात्यै प्रजातिरु-
त्पत्तिः पुत्रादीनामुत्पत्त्यर्थम् । अश्वा शिशुमतीति शिशुभिर्बालैरेवैरूपेता
वडवा प्रतीयते । अतः प्रजातिहेतुता युक्तेत्यर्थः ॥ १५ ॥
नन्वेतस्मिन् साम्नि बहूनां निधनानां प्रयोगे नीरसत्वं स्यादित्या-
शङ्क्याह-
यथा मण्डूक आदू करोत्येवं निधनमुपयन्त्ययातया-
मतायै ॥ १६ ॥
यथा खलु मण्डूको लोके वृष्ट्यनन्तरमाट् करोति आट् आट् इत्ये-
वं शब्दं स्वरभेदेन विलक्षणमेव करोति एवं निधनमप्येते विभिन्नस्व-
रमेवोपयन्ति उपगच्छेयुः । किमर्थम् ? अयातयामतायै नीरसत्वाभावाय
रसातिशयजननार्थमित्यर्थः ॥ १६ ॥
अथैतत्साम संवत्सरे प्रतिष्ठासाधनमित्याह--
द्वादश वैरूपाणि भवन्ति द्वादशमासाः संवत्सरः
संवत्सर एव प्रतितिष्ठति ॥ १७ ॥
यद्याव इत्यस्यामृच्येव वैरूपमुत्पन्नम् । तत्र च ऋगक्षरव्यतिरिक्तानि
द्वादशसंख्यानि वैरूपाणि वैरूप्यापादकानि रूपाणि भवन्ति । तानि च
तु वा हि हे इत्यादीनि द्रष्टव्यानि । द्वादशसंख्याका मासाः संहताः सं-
वत्सरो भवति द्वादशमासात्मकः संवत्सर इत्यर्थः । अतोऽस्मिन्
साम्नि द्वादशसंख्यायोगात् द्वादशमासात्मके संवत्सर एव प्रतिति-
ष्ठति यजमानः प्रतिष्ठितो भवति ॥ १७ ॥
अथाऽनेन संवत्सरव्याप्तिद्वारेणाऽन्नाद्यहेतुरप्येतत्सामेत्याह--
विरूपः संवत्सरो विरूपमन्नमन्नाद्यस्याऽवरुद्ध्यै ॥ १८ ॥
उक्तप्रकारेण संवत्सरो विविधरूपः । अन्नमपि विरूपं व्रीहियवादि-
भेदेन विविधाकारम् । अतः संवत्सरान्नयोः सादृश्यात् संवत्सरे प्रति-
ष्ठानेनाऽन्नाद्यस्य अत्तुं योग्यस्याऽन्नस्याऽवरुद्ध्यै अवरोधाय लाभाय
भवति ॥ १८ ॥
अथ वयं घत्वेति तृचे गातव्यं साम दर्शयति--
महावैष्टम्भं ब्रह्मसाम भवत्यन्नाद्यस्याऽवरुद्ध्यै ॥ १९ ॥

४४४ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
महावैष्टम्भाख्यं साम ब्रह्मणः पृष्ठस्तोत्रत्वेन कर्त्तव्यम्। तच्चाऽन्नाद्य-
स्याऽवरोधार्थं भवति ॥ १९ ॥
तत्कथमन्नेनाऽन्नाद्यस्याऽवरोधस्तदाह--
यदा वै पुरुषोऽन्नमत्त्यथाऽन्तरतो विष्टब्धः ॥ २० ॥
यदा वै यस्मिन् काले हि पुरुषो देही अन्नमत्ति भक्षयति अथाऽन-
न्तरमेव अन्तरतःशरीरमध्ये विष्टब्धो विशेषेण स्तब्धो भवति। अतोऽ-
न्नस्य विष्टम्भनहेतुत्वात् वैष्टम्भस्य साम्नो विष्टम्भहेतुभूतस्याऽन्नस्या-
ऽवरोधकत्वम् ॥ २० ॥
अथाऽस्य निधनं प्रदर्शयन् तस्य प्रयोजनमाह--
दिश इति निधनमुपयन्ति दिशां धृत्यै ॥ २१ ॥
दिश इति निधनद्वारा दिशां वैष्टम्भसम्बन्धात्तासां धृति(१)र्द्धारणं
नैश्चल्येनाऽवस्थानं वैष्टम्भेन कृतं भवतीत्यर्थः ॥ २१ ॥
अथाऽस्य साम्न आधारभूतानामृचां छन्दोद्वारेण स्तौति--
सतो बृहतीषु स्तुवन्ति पूर्वयोरह्नोः प्रत्युद्यमाय ॥ २२ ॥
सतोबृहतीषु ऋक्षु स्तुवन्ति यस्याः प्रथमतृतीयौ पादौ द्वादशा-
क्षरौ द्वावष्टाक्षरौ सा सतोबृहती। एतत्सतोबृहतीषु स्तवनं पूर्वयोः
प्रथमद्वितीययोरह्नोः प्रत्युद्यमाय प्रतिरूपत्वेनोद्यमनाय उच्छ्रयणाय
भवति। तत्र हि बृहतीषु ब्रह्मसाम भवति अस्मिन्नहनि तु सतो बृहती-
ष्विति अधिकाक्षरत्वात् ताभ्यामहोभ्यामेतदहरुच्छ्रितं भवति ॥ २२ ॥
अथ तरणिरित्सिषासतीति तृचे गातव्यं साम विधत्ते--
रौरवमच्छावाकसाम भवति ॥ २३ ॥
रौरवाख्यं साम अच्छावाकपृष्ठस्तोत्रत्वेन तरणिरित्सिषासतीति
तृचे कार्यम् ॥ २३ ॥
अनेन साम्ना स्तवनस्य पश्वभिक्रमणहेतुत्वं विवक्षुस्तदर्थं रौरवे-
णाग्नेः सम्बन्धमाह--
अग्निर्वै रुरो रुद्रोऽग्निः ॥ २४ ॥
एतेन खलु साम्ना पुरा रुरोऽत्यर्थं शब्दायमानो रुद्रस्तीक्षणो
रुद्रात्मको वा अग्निः पशुलक्षणं वीर्य्यं प्राप्नोत्। अत एवाऽस्य रौरवमि-
ति संज्ञा अग्नेः पश्वाधिपत्यञ्च जातम् ॥ २४ ॥
एतच्च तद्देवा यशो व्यभजन्त तस्याग्नी रौरवं प्राबृहतेत्यादिना
१. रक्षणमिति क. ख. पु. ।

द्वादशाध्याये पञ्चमः खण्डः । ४४५
प्रागाम्नातम् । किमतो भवति ? तदाह—
अग्नि॒र्वा ए॒तस्य॑ प॒शूनप॑क्रमयति॒ यस्य॑ प॒शवोऽप॑-
क्रामन्त्य॒ग्निरे॒व तस्य॑ प॒शून॒भिक्र॑मयति॒ यस्य॑ प॒शवो॑-
ऽभिक्र॑ामन्ति ॥ २५ ॥
यस्मादुक्तप्रकारेण रुद्रात्मकोऽग्निरनेन साम्ना पशून्(१)प्रापत् त-
स्मादग्निरेव एतस्य पशूनपक्रमयत्यपगमयति यस्य यजमानस्य पशवो-
ऽपक्रामन्त्यपगच्छन्ति। यस्य च पशवोऽभिक्रामन्ति अभिमुखमाप्नुवन्ति
यस्य यजमानस्याऽग्निरेव तस्य पशूनभिक्रमयति प्रापयति अपक्रमणा-
भिक्रमणयोरुभयोरग्निरव कारयितेत्यर्थः॥ २५ ॥
इत्थमग्नेः पशुस्वामित्वं जानतो रौरवेण स्तुवतः फलमाह—
अ॒भ्य॑भ्येवाऽस्य॑ प॒शवः॑ क्रामन्ति॒ य ए॒वं वि॒द्वान्
रौर॑वेण स्तु॒वते॑ ॥ २६ ॥
एवमुक्तमर्थं विद्वान् जानन् यो रौरवेण स्तुवते स्तौति अस्य पशवो-
ऽभ्यभ्येव क्रामन्ति सर्वदाऽभिमुखा एव प्राप्नुवन्ति । न तु कदाचि-
त्पराङ्मुखा गच्छन्तीत्यर्थः ॥ २६ ॥
अस्मिन् साम्नि विद्यमानमिडाविशेषं प्रदर्श्य तृतीयेऽहनि(२) तस्या-
ऽऽनुरूप्यमाह—
प॒रि॒ष्टुब्धेडं॒ तथा॒ ह्येत॒स्याऽह्नो॑ रू॒पꣳ स्तोमः॑ ॥ २७ ॥
परिष्टुब्धा परितः स्तोभयुक्ता इडा औ २३ हो वा हो ५ इडा इत्येवं-
रूपा यस्य तत्परिष्टुब्धेडं इदं रौरवम्, तथा ह्येतस्य तृतीयस्याऽह्नो
रूपं प्रागुक्तं 'परिष्टुब्धेडं तृतीयस्ये'ति । एतेषु पृष्ठस्तोत्रेषु स्तोमः
पूर्वोक्त एव सप्तदशः कार्य्यः इत्यर्थः ॥ २७ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे सायणीये वेदार्थप्रकाशे
द्वादशाध्यायस्य चतुर्थः खण्डः ॥
अथ पञ्चमः खण्डः ॥
अथाऽस्मिंस्तृतीयेऽहन्यार्भवपवमानस्याऽऽद्यं स्तोत्रीयं तृचं दर्श-
यित्वा तस्य(२) तत्राऽऽनुपूर्व्यमाह--
"तिस्रो वाच उदीरते" इति तृतीयस्याऽह्नो रूपं तेन
१. आप्नोदिति. क. पु. २. तत्राऽऽनुगुण्यमाहेति. क. पु.
३८ ता० ब्रा०

तृतीयमहरारभन्ते ॥ १ ॥
'तिस्रो वाच' इत्ययमाद्यस्तृच आर्भवपवमानस्य । एतच्च उच्छब्द-
त्रिशब्दयोगात् तृतीयस्याऽह्नो रूपम् । तेन तार्तीयरूपयुक्तेन तृचेन तृती-
यमहरारभन्ते गृह्णन्ति ॥ १ ॥
एतदेवोपपाद्यते--
उद्बद्धा एतत् त्रिवदहर्यत् तृतीयं तदेव
तदभिवदति ॥ २ ॥
एतदहरुद्बद्धै उच्छब्दयुक्तमेव, तथा त्रिवत् त्रिशब्दयुक्तं च । उद्ब-
त्रिवदित्यादिना तृतीयस्याऽह्नो रूपम्, तथा परिसङ्ख्यानात् । तद्दे-
वाह-तृतीयाहस्सम्बद्धं रूपं तन्मन्त्रवाक्यमभिवदति प्रकाशयति ॥२॥
अथाऽपरां स्तोत्रीयामृचं विदधाति--
"आ सोता परिषिञ्चते"ति परिवत्यो भवन्ति ॥ ३ ॥
आ सोतेत्याद्यास्तिस्र ऋचः परिवत्यः परिशब्दयुक्ता भवन्ति । स्तो-
मातिरेकपरिहाराय(१) तास्वेकस्यामेव यथाभ्यस्यमानं वाक्षसाम गा-
तव्यम्, अन्ये तु विकल्पिता इत्यर्थः ॥ ३ ॥
(२)तदेव प्रशंसति--
अन्तो वै तृतीयमहस्तस्यैताः पर्यांप्त्यै ॥ ४ ॥
इदं तृतीयमहरन्तो वै । अनेनैकस्य त्रिरात्रस्य परिसमापनात्तस्याऽह्न
एताः परिवत्य ऋचः परिसमाप्तिसूचकत्वात् पर्यांप्त्यै परिसमाप्त्यै
भवन्ति ॥ ४ ॥
अथाऽपरां स्तोत्रीयां विदधाति--
'सखाय आनिषीदते'त्युद्धृतमिव वै तृतीयमहर्यदाह
निषीदतेत्यहरेवैतेन प्रतिष्ठापयति ॥ ५ ॥
'सखाय आनिषीदते'त्येका स्तोत्रीया । सा चानिषीदतेति निषदन-
लिङ्गात् अह्नः प्रतिष्ठाहेतुरित्याहोद्धृतमित्यादिना । उद्धृतमिव वा उत्खा-
तमिव वै खल्वेतत् तृतीयमहर्निषीदत निषण्णा भवत यथास्थानमु-
पविशतेति तत्र वाक्यं यदाह, एतेन निषादनप्रतिपादकेनाऽहरेवेदं
प्रतिष्ठापयति यथास्थानं प्रतिष्ठितं करोति ॥ ५ ॥
१. तिसृष्वेकस्यामेवार्चि विधास्यमानमिति. क. ख. पु.
२. तदेतत्प्रशंसतीति. क. पु.

द्वादशाध्याये पञ्चमः खण्डः। ४४७
(१)अथाऽपरां स्तोत्रीयां विधत्ते—
'सुतासो मधुमत्तमा' इत्यनुष्टुभः सत्यो जगत्यो
रूपेण जागतꣳ ह्येतदहः ॥ ६ ॥
सुतासो मधुमत्तमा इति तिस्र ऋचः कार्याः। ताश्चाऽनुष्टुभः सत्यो
रूपेण जगत्यो भवन्ति। तथा हि मधुमत्तमा(२) इत्यनेन अतिशयेन मधु-
रत्वं प्रतिपाद्यते। तच्च तृतीयसवनस्य रूपं आशिरावनयनेन मधुरत्वं रसा-
तिशयस्य करणात् । तृतीयसवनञ्च जगत्याः स्थानम्। अतः परम्परया
अतिशयेन माधुर्य्यं जगत्या रूपमिति तद्वाचको मधुमत्तमशब्दोऽपि
जागतं रूपं भवति तद्युक्तत्वात् स्वभावतोऽनुष्टुभोऽपि जगत्यो भवन्ति।
एतत्तृतीयमहश्च जागतम्। अत आसामस्मिन्नहनि सङ्गतिः ॥ ६ ॥
अथ तृचान्तरं विधत्ते—
"पवित्रं ते विततं ब्रह्मणस्पत" इति ॥ ७ ॥
स्पष्टोऽर्थः ॥ ७ ॥
विततशब्दसूचितां तृचस्य तृतीयेऽहनि सङ्गतिमाह—
विततमिव वा इदमन्तरिक्षमन्तरेमे अन्तरिक्षदेवत्य-
मेतदहर्यत्तृतीयं तदेव तदभिवदति ॥ ८ ॥
इमे द्यावापृथिव्यावन्तरा द्यावापृथिव्योर्मध्ये इदं दृश्यमानमन्त-
रिक्षं विततं विस्तृतमिव वै । अतोऽनेन विततशब्देनाऽन्तरिक्षमेव
सूचितं भवति । शिष्टं स्पष्टम् ॥ ८ ॥
तिस्रो वाच इति प्रथमे तृचे गातव्यं साम विधाय प्राग्वदत्र ब्राह्म-
णञ्चाऽतिदिशति--
गायत्रं भवति यदेव गायत्रस्य ब्राह्मणम् ॥ ९ ॥
सिद्धमेतत् ॥ ९ ॥
अथ तस्मिन्नेव तृचे पुनरावृत्ते सामन्तरं विधत्ते—
पाष्ठौहं भवति ॥ १० ॥
षष्ठौहा ऋषिणा दृष्टं पाष्ठौहम् । "(३)दृष्टं सामे"त्यण्प्रत्यये असंज्ञायां
"(४)वाह ऊट्" इत्यूड्भावे(५) "एत्येधत्यूठ्स्वि"ति वृद्धिः ॥ १० ॥
अथैतत्स्राम निधनद्वारेण चतुर्थस्याऽह्नः सम्बन्धहेतुरिति दर्शयं-
१. अथाऽपरं स्तोत्रीयं तृचमिति. क. ख. पु. । २. इत्यनेनेति. नास्ति ख. ख. पु. ।
३. पा. सू. ४.२.७. ४. पा. सू. ६. ४. १३२. ५. पा. सू. ६. १. ८९.

ष्टुभाह--
इन्द्रं वा अक्ष्यामयिणं भूतानि नाऽस्वापयंस्तमेतेन
त्वाष्ट्र्योऽस्वापयंस्तद्वाव तास्तर्ह्यकामयन्त ॥ १९ ॥
अक्ष्यामयिणं अक्ष्णोरामयो व्याधिरस्याऽस्तीत्यक्ष्यामयी, तथाविध-
मिन्द्रं खलु पुरा अन्यानि भूतजातानि नाऽस्वापयन् स्वापयितुं नाऽशक्नु-
वन् । एवं स्थिते त्वाष्ट्र्यः त्वष्टुर्दुहितर एतेन साम्ना अस्त्वापयन्। यथा
खलु लोके गानविशेषैः अक्षिरोगादिनिमित्ते स्वापरहितान्बालान् स्वा-
पयन्ति, एवमेव श्राव्येणैव सामगानेन (१) अक्ष्यामयं विस्मार्य्य स्वाप-
मकारयन्नित्यर्थः । तस्मिन् काले तद्भाव तदेव खलु स्वापनं तास्त्वा-
ष्ट्र्यः अकामयन्त । कामितञ्च तत् एतेन साम्ना निष्पन्नम् ॥ १९ ॥
किं तत इत्याह--
कामसनि साम त्वाष्ट्रीसाम काममेवैतेनाऽवरुन्धे ॥२०॥
यदिदं त्वाष्ट्रीसाम एतत्कामसनि यद्यत्कामयते तस्य सर्वस्य
सनि दातृ सकलकाम्यमानफलप्रदं साम । तस्मादेतेन साम्ना कामं
काम्यमानमभिलाषितं सर्व्वमेव फलजातं अवरुन्धे लभते ॥ २० ॥
तथेद्ं सामोत्कृष्टवस्तुजन्महेतुरिति विवक्षयाऽऽह--
इन्द्रो वृत्राद्बिभ्यद्गां प्राविशत्तं त्वाष्ट्र्योऽब्रुवञ्जनया-
मेति तमेतैः सामभिरजनयञ्जायमहा इति वै सत्रमा-
सते जायन्त एव ॥ २१ ॥
इन्द्रः खलु पुरावृत्रादसुराद्बिभ्यत् भीतः सन् गां प्रविष्टवान् । त-
स्मिन् समये त्वाष्ट्र्यः त्वष्टुर्दुहितरोऽब्रुवन् तमिन्द्रं जनयाम प्रादुर्भूतं
वृत्रस्य पुरस्तात् अवस्थाय योद्धुं शक्तं करवामेति । तमिन्द्रमेतैस्त्वा-
ष्ट्रीसामभिरजनयन् । इदमेकं त्वाष्ट्रीसाम । अन्यान्यपि विद्यन्त इत्याभि-
प्रायेण बहुवचनम् । जायामहे उत्कृष्टरूपेण जाताः प्रादुर्भूताः प्रशस्ता
भवाम इति खल्वभिप्रायेण सत्रमासते सत्रयागं कुर्व्वन्ति । अतोऽनेन
साम्ना प्रयुक्तेन जायन्त एव उक्तप्रकारविशिष्टरूपा भवन्त्येव ॥ २१ ॥
अथ पवित्रन्त इत्यन्त्ये तृचे गातव्यं साम विधत्ते--
अरिष्टं भवति ॥ २२ ॥
स्पष्टम् ॥ २२ ॥
एतस्य साम्नः करणमहिंसाहेतुरिति प्रतिपिपादयिषुस्तदर्थं ताव-
१. अक्ष्यामयाविनं स्वापयितुमकामयन्निति. क. ख. पु. ।

द्वादशाध्याये पञ्चमः खण्डः। ४५१
दरिष्टसंज्ञां (१)विवक्षुराह--
देवाश्च वा असुराश्चाऽस्पर्दन्त यं देवानामघ्नन् स
समभवद्यमसुराणांꣳ सꣳ सोऽभवत्ते देवास्तपोऽतप्यन्त
त एतदरिष्टमपश्यꣳस्ततोयं देवानामघ्नत् सꣳ सोऽभव-
द्यमसुराणां न स समभवदनेनाऽरिषामेति तदरिष्टस्या-
रिष्टत्वमरिष्ट्या एवाऽरिष्टमन्ततः क्रियते ॥ २३ ॥
देवाश्च वा असुराश्च पुरा अस्पर्धन्त स्पर्द्धमाना अयुध्यन्त । तत्र दे-
वानां मध्ये यमसुरा अघ्नन् आयुधैः प्राहरन् स हतः न समभवत् संभूतः
पुनरुत्थितो नाऽभूत् । तथा असुराणां मध्ये यं देवा अघ्नन् स पुनः
समभवत् प्रहारं तिरस्कृत्य पुनरुत्थितोऽभूत् । एवं स्थिते देवास्तपोऽ
तप्यन्त अहिंसासाधनं किमिति तत्पर्यालोचने तदत्र तपःशब्दवाच्यं
तदकुर्व्वन्नित्यर्थः । एवं तपस्तप्यमानास्ते देवा एतदरिष्टं साम अहिंसा-
साधनमपश्यन्त अपश्यन् । तत एतद्दर्शनानन्तरं देवानां मध्ये यमसुरा
अघ्नन् स पुनः समभवत्तथा असुराणां मध्ये यं अघ्नन् देवाः स पुनर्न सम-
भवत् पुनरुत्पन्नो नाऽभूत् । एतस्मिन्नन्तरे अनेन खलु दृष्टेन साम्नावयं
नारिषाम अरिष्टा असुरैर्हिंसिता नाऽभवामेत्यमन्यन्त । तत्तस्मात् अरेषण-
साधनत्वात् अरिष्टस्य साम्नो अरिष्टमिति नाम सम्पन्नम् । रिष हिंसा-
यामिति धातुः । एवञ्चारिष्ट्या एव अरिष्टिः अहिंसा । तदर्थमेवा-
रिष्टं साम अन्ततः पवमानस्याऽन्ते क्रियते ॥ २३ ॥
अपि चेदं साम निष्पद्यमानस्य प्रथमस्य त्रिरात्रस्य धृतिहेतुरित्याह--
त्रीडं भवति त्रिरात्रस्य धृत्यै ॥ २४ ॥
तिस्रः इडा यस्मिन् तत्रीडम्, तादृशमेतत्साम भवति । अस्य ह्यव-
साने हो इडा हो इडा हो २३४५ इडा इति इडाशब्दः त्रिरभ्यस्यते ।
तस्य त्रिरात्रस्य पूर्वे द्वे अहनी, इदमेकमिति त्रयाणामह्नां धृत्यै धार-
णाय भवति ॥ २४ ॥
तत्रोत्तमायामिडायां विद्यमानं किञ्चिद्धर्म्मविशेषमनूद्य तस्योत्तरे-
णाऽह्ना सन्तानहेतुतामाह--
द्रवन्तीमिडामुत्तमामुपयन्ति चतुर्थस्याऽह्नः
सन्तत्यै स्तोमः ॥ २५ ॥
१. निर्विवक्षुरिति. क. ख. पु. ।

स्तस्योक्तमेव निर्वचनमभिप्रेत्य पृष्ठवाहसम्बन्धमाह--
पृष्ठवाड्वा एतेनाऽङ्गिरसश्चतुर्थस्याऽह्नो वाचं वदन्ती-
मुपाशृणोत्स होवागिति निधनमुपैत्तदस्याऽभ्युदितं
तदहरवसत् ॥ ११ ॥
पृष्ठवाण्नामाऽङ्गिरसः पुरा एतेन (१) साम्नो निधनेन चतुर्थस्य वक्ष्या-
माणस्याऽह्नः सम्बन्धिनीं वाचं स्तुतशस्त्रात्मिकां वदन्तीं शब्दायमानां
तृतीयेऽहनि स्थित्वा उपाशृणोत् श्रुतवान् । तदनन्तरं स ऋषिः होवा-
गिति तां वाचं सम्बोध्य तदेव शब्दरूपमस्य साम्नो निधनमुपैत् उपा-
गच्छत् । अस्य च पाष्ठौहस्य ह्यवसाने पुरा पृष्ठवाक् होपेतन्निधनमेव
हाऊ वा औ वा २३४५ इति व्यासेन अन्त्यवर्णलोपेन चाऽधीयते, तन्नि-
धनं अस्य तृतीयस्याऽह्नस्सम्बन्धि अभ्युदितं चतुर्थस्याऽह्नो वाचमभि-
लक्ष्योदितं उच्चारितं तच्चतुर्थमहरवसत् अवासयत् ॥ ११ ॥
आ सोता परीत्यस्यां गातव्यं साम विधत्ते--
वाचः साम भवति ॥ १२ ॥
वाचो वाग्देवतायास्सम्बन्धितया दृष्टं साम वाचस्साम ।
तदस्यां गेयं भवति ॥ १२ ॥
यज्ञसमृद्धिहेतुतामाह--
वाग्वै द्वादशाहो वाग्येव तद्वाचा स्तुवते यज्ञस्य
प्रभूत्यै ॥ १३ ॥
द्वादशाहस्य वागात्मकत्वं प्रागुक्तम्। तत्तथा सति वाचि वागात्मक
एव द्वादशाहे वाचा दृष्टत्वात् सामाऽपि वाक् । वागात्मकेन साम्ना
स्तुवते स्तुवन्ति । किमर्थम् ? यज्ञस्याऽस्य प्रभूत्यै प्रभूतिः समृद्धिः
तदर्थाय ॥ १३ ॥
वाचस्साम्नश्चोक्तमेव सम्बन्धं प्रदर्शयन् आख्यायिकामुखेनाऽस्य
साम्नो दर्शनहेतुतामाह--

द्वादशाध्याये पञ्चमः खण्डः । ४४९
निष्किरीयाः निष्किरो नाम शाखाविशेषो गोत्रविशेषो वा। तत्स-
म्बन्धिनो यजमानाः पुरा सत्रं द्वादशाहाख्यं आसताऽन्वतिष्ठन् । ते तत्रत्यं
तृतीयमिदमहर्न प्राजानन्। तान् तथाविधान् यजमानानेतत्साम गाय-
मानान् गानं कुर्व्वतः वाक् उपाप्लवत् उपागच्छत् । प्लु गतौ भौवादिकः
तेन वाचा गीयमानेनानेन साम्ना तृतीयमिदमहस्ते प्राजानन् प्रकर्षेणा
ऽनुष्ठानक्रममबुध्यन्त। ज्ञात्वा च ते पुनरब्रुवन् इयं खलु वाक् नोऽस्मान्
तृतीयमहरदीदृशत् दर्शितवती। दृशेर्ण्यन्तात् लुङि चङिति ऋकारा-
देशस्य विकल्पे प्राप्ते "नित्यं छन्दसी" ति नित्यमृकारादेशे कृते च द्वि-
वचनादिके कार्य्ये रूपमेतददीदृशदिति। यस्मादेवमब्रुवन् तस्मात्तृती-
यस्याऽह एषा दृष्टिः दर्शनसाधनं चक्षुरिन्द्रियस्थानम् ॥ १४ ॥
अथ 'सखाय आनिषीदते' त्यस्यां गातव्यं साम विधत्ते-
शौक्तं भवति ॥ १५ ॥
शुक्तिना दृष्टं साम शौक्तम् ॥ १५ ॥
इममेव सम्बन्धं प्रदर्शयन् अस्य साम्न आर्ज्जवेन स्वर्गप्राप्तिहेतुत्वं
दर्शयति--
शुक्तिर्वा एतेनाऽऽङ्गिरसोऽञ्जसा स्वर्गं लोकमप-
श्यत् स्वर्गस्य लोकस्याऽनुख्यात्यै स्वर्गाल्लोकान्न च्यवते
तुष्टुवानः ॥ १६ ॥
शुक्तिर्नामाऽऽङ्गिरस ऋषिरतेन साम्ना अञ्जसा ऋजुगामिना मार्गेण
स्वर्गं लोकमपश्यत् अजानात्। दृष्ट्वा च तं लोकं प्राप्य चिरकालमतिष्ठ-
दित्यर्थः । शिष्टं स्पष्टम् ॥ १६ ॥
'सुतासो मधुमत्तमा' इति तृच एकं साम विधाय पूर्वमाम्नातं तत्
स्तावकं ब्राह्मणञ्चाऽतिदिशति--
गौरीवितं भवति यदेव गौरीवितस्य ब्राह्मणम् ॥ १७ ॥
एतदपि सिद्धं प्राक् ॥ १७ ॥
अथाऽस्मिन्नेवाऽऽवृत्ते तृचे सामान्तरं (१) विदधाति-
त्वाष्ट्रीसाम भवति ॥ १८ ॥
त्वष्टुर्दुहितरस्त्वाष्ट्र्यः। ताभिर्दृष्टं साम त्वाष्ट्रीसाम । तत् 'सु-
तासो मधुमत्तमा' इति तृचे गातव्यम् ॥ १८ ॥
अस्य साम्नस्त्वाष्ट्रीसम्बन्धं प्रतिपादयन् कामप्राप्तिहेतुतां विव-
१. विधीयत इति ग. पु. ।

४६२ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
तासूत्तमामन्त्यामिडां द्रवन्तीं द्रुतमुच्चार्यमाणामुपयन्ति उपगच्छ-
न्त्युद्गातारः । किमर्थम् ? चतुर्थस्य वक्ष्यमाणस्याऽह्नस्सन्तत्यै सन्धा-
नायसम्बन्धार्थम् । स्तोमः पूर्वोक्तस्सप्तदश एव । एवं सामसु
क्रियमाणेषु निष्पद्यत इत्यर्थः ॥ २६ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे सायणीये वेदार्थप्रकाशे
द्वादशाध्यायस्थ पञ्चमः खण्डः ॥
अथ षष्ठः खण्डः ॥
अथ प्राकृतमेवाऽग्निष्टोमसाम तत्र न किञ्चिद्वक्तव्यमस्तीत्यभिप्रा-
येण त्रयाणामुक्थ्यानां स्तोत्रीयास्तृचः प्रदर्श्यन्ते । तत्र प्रथमस्योक्-
थस्तोत्रस्य स्तोत्रीयं तृचमाह—
प्रमं॑हिष्ठाय गायतेति ॥ १ ॥
स्पष्टोऽर्थः ॥ १ ॥
तदेतद्रूपं प्रशंसति—
यद्गायतेति महस एव तद्रूपं क्रियते ॥ २ ॥
यद्गायतेति गातॄणां बहुत्वं तन्महसस्तेजस एव रूपं तेन क्रियते ।
लोके हि तेजस्विनामेव राज्ञां बहवो गायका भवन्तीति ॥ २ ॥
अथ द्वितीयस्योक्थ्यस्य स्तोत्रीयं तृचं प्रदर्श्य तृतीयसवनयोग्यतां
दर्शयति—
‘तं ते मदङ्गृणीमसी’ति मदवद्वै रसवत्तृतीयसवनं
मदमेव तद्रसं दधाति ॥ ३ ॥
व्याख्यातमेतत् ‘प्रसोमासो मदच्युत’ इत्यत्र ॥ ३ ॥
अथ तृतीयस्योक्थ्यस्य स्तोत्रीयं तृचं दर्शयति—
‘श्रुधीहवं तिरश्च्या’ इति श्रुत्या एव ॥ ४ ॥
श्रु श्रवण इत्यस्मान्निष्पन्नस्य श्रुधीशब्दस्य कीर्त्तनात् अयं तृचः
श्रुत्यै श्रवणायैव बाधिर्याभावाय सम्पद्यते ॥ ४ ॥
अथ प्रथमे उक्थ्ये यो विहितस्तृचस्तस्मिन् गेयं साम दर्शयति—
प्रमँहिष्ठीयं भवति ॥ ५ ॥
प्र मंहिष्ठाय गायतेति योनावुत्पन्नं साम प्रमंहिष्ठाशब्दयोगात् प्रमं-
हिष्ठीयम् । तदत्र प्रमंहिष्ठेति तृचे कर्त्तव्यम् ॥ ५ ॥

ेण नीरसेन वज्रादिनेति ।"
Commas: "न हन्तु,", "च न हन्तु,".

Line 26:
"एतत् उक्तं भवति-इन्द्रः सर्वानसुरान्जित्वा सर्व्वेभ्योऽसुरेभ्योऽधिकं"
Note: "सर्व्वेभ्योऽसुरेभ्योऽधिकं" has double 'व' in "सर्व्वेभ्यो"!
And earlier in L26: "सर्वानसुरान्जित्वा" has single 'व'.

Line 27:
"नमुच्याख्यमसुरं बलात् जग्राह । स चाऽसुरः इन्द्रादधिकबलः सन् त-"

Line 28:
"मेव जग्राह । गृहीत्वा च त्वां विसृजामि, यदि त्वं मां अहोरात्रयोः आ-"
Comma after विसृजामि: "विसृजामि,".

Line 29:
"र्द्वेण शुष्केण मा हन्या इति । एवमात्मकं सन्धायकं वाक्यमिन्द्रं प्रत्यु-"

Line 30:
"क्तवानिति ।"

Everything is verified and accurate to the printed page.तदेतत्स्तौति —
प्रमँ॒हिष्ठीयेन वा इन्द्रो वृत्राय वज्रं प्रावर्त्तयत्तम्-
स्तृणुत भ्रातृव्यवान् प्रमँहि

शिर अपां विका-"
Wait, line 9:
"रेण फेनेन वज्रीकृतेनाऽच्छिनत् द्वैधीकृतवान् अवधीदित्यर्थः । एवं कृते"

Check line 13:
"धेन नमुचौ हते एतमिन्द्रमनु पश्चात् तन्नमुचिहननं पापीयां निरूष्टां वाचं"
Wait, "निरूष्टां" or "निरुष्टां" or "निरुक्तां"?
Look at line 13:
"पापीयां निरूष्टां वाचं" -> 'नि', 'रू' (with long u), 'ष्टां' (ष + ट + anusvara).
Yes, "निरूष्टां"!

Check line 14:
"वदत् अकथयत् अवर्त्तयत् । काऽसौ पापी वाक् उच्यते? हे वीरहन्"
There is a question mark: "उच्यते?".

Check line 15:
"वीरस्य शत्रुभूतस्य नमुचेर्हन्तः, अद्रुहो द्रुह इति वीप्सायां द्विर्वचनम्,"
Commas are present: "नमुचेर्हन्तः,", "द्विर्वचनम्,".

Check line 18:
"अपहन्तुं विनाशयितुं नाऽशक्नोत् ॥ ८ ॥"

Check line 19:
"तर्हि केनाऽपहतवानिति

अथ तृतीये तृचे गेयं साम दर्शयति—
तैरश्च्यं भवति ॥ ११ ॥
स्पष्टोऽर्थः ॥ ११ ॥
आख्यायिकया ऽस्य साम्नस्संज्ञां (१)निर्व्रुवन् पापापहतिहेतुतामाह-
आङ्गिरसः स्वर्गं लोकं यन्तो रक्षाꣳस्यन्वसचन्त
तान्येतेन तिरश्चाऽङ्गिरसस्तिर्यङ् पर्य्यवैद्यत्तिर्यङ्पर्य्यवै-
त्तस्मात्तैरश्च्यं पाप्मा वाव स तानसचत तं तैरश्च्येन-
ऽपाघ्नताऽपपाप्मानंꣳहते तैरश्च्येन तुष्टुवानः ॥ १२ ॥
पुरा कृतयागानुष्ठानात् स्वर्गं लोकं यन्तो गच्छन्तोऽङ्गिरसो रक्षांसि
राक्षसा अन्वसचन्त अन्वगच्छन् समवेताः संसृष्टा अभूवन् । षच सम-
वाय इति धातुः । तानि रक्षांसि अङ्गिरसस्तिर्यङ् तिरोऽञ्चन् एतत्संज्ञ
ऋषिः तिरसा तिरोऽञ्चता तिर्यक् वर्त्तमानेनैतेन साम्ना पर्य्यवैत्(२)
परितोऽगच्छत् । यत् यस्मादनेन साम्नाऽङ्गिरसस्तिर्यङ् पर्य्यवैत् परितोऽ
गच्छत् , तस्मात्तैरश्च्यं तिरश्चस्सम्बन्धादस्य साम्नः तैरश्च्यमिति नाम
सम्पन्नम् । अस्तु प्रकृते किमायातम् ? उच्यते-पाप्मा वाव सः पापमे-
व सः पूर्वोक्तरक्षोरूपेण वर्त्तमानः तानङ्गिरसोऽसचत समवेतस्सङ्ग-
तोऽभूत् । तं पाप्मानं तैरश्च्येन साम्ना अपाघ्नत अपहतवन्तः । तस्मा-
दद्यतनोऽपि तैरश्च्येन तुष्टुवानः पाप्मानमपहते ॥ १२ ॥
अथैतेषु त्रिषूक्थ्येषु स्तोमक्लृप्तिं प्रदर्श्य विशेषफलहेतुतामाह—
सप्तदश एव स्तोमो भवति प्रतिष्ठायै प्रजात्यै ॥१३॥
गतार्थमेतत् ॥ १३ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे सायणीये वेदार्थप्रकाशे
द्वादशाध्यायस्य षष्ठः खण्डः ॥
अथ सप्तमः खण्डः ॥
अथ दशरात्रस्य चतुर्थेऽहनि सर्व्वेष्वपि स्तोत्रेषु एकविंश एव
स्तोमः । तत्र बहिष्पवमानस्य एकविंशतिसंख्या स्तोत्रीया ऋचः ।
तस्याऽऽद्यं स्तोत्रीयं तृचं दर्शयति—
१. निर्वचन्निति. क. पु. । २. परितो वाऽगच्छत् अजानादिति क. पु. ।

४५६ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
‘प्र त आशिवनीः पवमानधेनव’ इति चतुर्थस्याऽह्नः
प्रतिपद्भवति ॥ १ ॥
प्र त आशिवनीरिति तृचः चतुर्थस्य दाशरात्रिकस्याऽह्नः प्रतिपद्भव-
ति प्रथमस्तृचो भवति । बहिष्पवमानस्याद्यस्तृचः इत्यर्थः ॥ १ ॥
अस्मिन् चतुर्थेऽहनि तस्य तृचस्य सङ्गतिमाह—
आप्ते त्रिरात्रे रूपेण गायत्र्यो द्वितीयं प्रयन्ति प्रेति
वै गायत्र्या रूपम् ॥ २ ॥
दशरात्रे दशममहर्विहाय त्रयस्त्रिरात्राः पूर्वं विभज्य स्तुताः । तत्र
प्रथमे त्रिरात्रे गायत्रमहः प्रथमम् , त्रैष्टुभं द्वितीयम् , जागतं तृती-
यम् । यस्मिन् त्रिरात्रे आप्ते समाप्ते सति गायत्रीत्रिष्टुब्ज-
गतीनां गतैस्तृभिरहोभिः समाप्तत्वात् पुनरपि द्वितीये त्रिरात्रे गायत्री-
त्रिष्टुब्जगतीभिरेव पूर्ववत् क्रमेणाऽह्वां कल्पयितव्यत्वात् विहितस्य
तृचस्य जागतत्वात् तत्र मुख्यगायत्र्यसम्भवात्तत्सद्भावो भाक्त इत्य-
भिप्रायेणाऽऽह गायत्र्या रूपेण गायत्रीछन्दसो रूपेण द्वितीयं त्रिरात्रं
प्रयन्ति प्रक्रमन्ते । किं तद्गायत्र्या रूपम् ; यत्सद्भावादस्य तृचस्य गाय-
त्रत्वं स्यादिति । तदुच्यते प्रेति प्र इत्ययमुपसर्गः खलु गायत्र्याऽनु-
रूपं एति प्रेत्याशुमदित्यादिना गायत्र्यादिस्तदूपस्याऽभिहितत्वात् ॥२॥
नन्वेवं मुख्यो गायत्र एव तृचः प्रथमं विधेयः। किमनया वक-
बन्धप्रयासकल्पनयेत्यत आह—
जगती प्रतिपद्भवति जागतमेतदहर्यत्तृतीयञ्जगत्या
एव तज्जगतीमभिसंक्रामन्ति ॥ ३ ॥
उक्ता जगतीछन्दस्कैव प्रतिपद्भवति । किमर्थं जागतं जगतीछन्द-
स्कमेतदहर्यत्तृतीयमनुष्ठितम् , तत्तथा सति जगत्या एव पूर्वास्मिन्नह-
नि प्रयुक्तात्वाज्जगत छन्दस एव जगतीं जागतमेव छन्दोभिः संक्रा-
मन्ति । यथा वृक्षमारूढः पुरुषः कस्याञ्चिच्छाखायामवस्थितः (१)उन्न-
तत्त्व

द्वादशाध्याये सप्तमः खण्डः । ४५७
अतोऽस्या जगत्या अन्या अन्यच्छन्दस्का गायत्र्यादिका यत् यदि प्रतिप-
त्स्यात् तर्हि प्रतिकूलं वाऽनुकूलं वा स्यात् । छन्दोन्तरसंक्रमणपक्षे प्राति-
कूल्यं भवेत्, आनुकूल्यमपि पाक्षिकम् । यथोन्नतायां वृक्षस्याऽग्रशाखाया-
मवस्थितः पुमान् अधस्ताद्दूरदेशे वर्त्तमानां शाखां पादेनावष्टभ्नुवन्
पादविश्लेषात्कदाचिदधः पतति कदाचित्तत्रैव तिष्ठति, तद्वत् । तस्मा-
ज्जगत्यैवाऽस्याऽह्नः प्रतिपदा भवितव्यमित्यर्थः ॥ ४ ॥
अथाऽनुरूपाख्यं बहिष्पवमानस्य द्वितीयं तृचं दर्शयति—
पवमानो अजीजनदित्यनुरूपो भवति ॥ ५ ॥
अयं तृचोऽनुरूपाख्यो द्वितीय इत्यर्थः । नन्वयं गायत्रस्तृचः स्तो-
त्रीयस्तु जागतः । कथं तेनाऽस्याऽऽनुरूप्यम् ? देवताद्वारेति ब्रूमः । अत
एवोत्तरत्राऽऽम्नास्यते-पूर्वमृचैव तद्रूपमिति । ननु पूर्वयोरह्नोः स्तो-
त्रीयानुरूपाणां छन्दसामपि सारूप्यं दृष्टम्, तद्वदत्राऽपि भवितव्यम् ।
सत्यं भवितव्यम्, यदि समूढद्वादशाहोऽभिहितः स्यात् । अस्मिंस्तु ब्रा-
ह्मणे व्यूढ एव द्वादशाहो विहितः । अतस्तदीयस्यैव दशरात्रस्य स्तो-
मक्लृप्तिरत्र विधीयते । तत्र च द्वितीये त्रिरात्रे जागतं प्रातःसवनम्, गा-
यत्रं माध्यन्दिनम्, त्रैष्टुभं तृतीयसवनं 'गायत्रमध्यो द्वितीय' इति हि प्रा-
गाम्नातम् । तस्मादवश्यं जगत्या भाव्यमित्यभिप्रायेण पूर्वं जागतस्तृचो
विहितः । एवं च द्वितीयस्य तृचस्य प्रथमेन छन्दसा सारूप्यासम्भवात्
देवताद्वारैवाऽऽनुरूप्यमित्यभिप्रायः ॥ ५ ॥
अजीजनदिति जनिधातुयोगादयं तृचश्चतुर्थेऽहनि सङ्गत इत्याह—
जनद्वद्वा एतदहर्यच्चतुर्थमन्नाद्यञ्जनयति विराजञ्ज-
नयत्येकविंशᳵ स्तोमञ्जनयति ॥ ६ ॥
यच्चतुर्थमहरेतत् जनद्वद्धै जनिधातुनिष्पन्नशब्दयुक्तमेव खलु, रा-
जन्वज्जनद्वत्सूर्य्यवद्विराज्नुतोद्वदित्यादिना चतुर्थस्याऽह्नो रूपत्वेन
तस्य परिगणितत्वात् । यद्यपि 'इक्श्तिपौ धातुनिर्देश' इति स्मरणात्
जनिमदित्येव वक्तव्यम्, तथाऽपि 'पवमानो अजीजन'दिति मन्त्रे
दर्शनात्तदनुकरणेन जनद्वदिति निर्देशः। तस्मादस्मिंश्चतुर्थेऽहनि तल्लिङ्ग
युक्तस्तृचस्सङ्गत इत्यर्थः । किञ्च जननेन जनिधातुयुक्तेन तृचेन अन्ना-
द्यमन्नयोग्यं चरुपुरोडाशादिकं यागपर्याप्तं जनयति, तथा विराजं
विराट्छन्दसं अस्मिन्नहनि पृष्ठस्तोत्रे चिकीर्षितं जनयति । तथा एक-
विंशं एकविंशातिस्तोत्रीयात्मकं स्तोमं जनयति । अयमर्थः-पवमानः पू-
यमानस्सोमो अजीजनत् अजनयदिति दृश्यते । तच्च जननमपेक्षित-

मन्नाद्यादीनामेवेति (१)अर्थादध्यवसीयत इति ॥ ६ ॥
यत्प्रागवादिष्म देवतासारूप्यादस्य तृचस्य स्तोत्रीयेणाऽनुरूप्य-
मिति तत्प्रदर्शयन् अस्याऽनुरूपसंज्ञां निर्वक्ति—
पूर्वमु चैव तद्रूपमपरेण रूपेणाऽनुवदति तदनुरूप-
स्याऽनुरूपत्वम् ॥ ७ ॥
व्याख्यातमेतत् ॥ ७ ॥
एतद्वेदनफलमाह—
अनुरूप एनं पुत्रो जायते य एवं वेद ॥ ८ ॥
एतदपि सिद्धम् ॥ ८ ॥
(२) अन्तिमौ तृचौ संयुज्य स्तौति—
स्तोत्रीयानुरूपौ तृचौ भवतः प्राणापानानामवरुध्यै ॥९॥
गतमेतत् ॥ ६ ॥
अथ 'प्रयद्गाव आशुरषे'ति षडृचद्वयं विदधाति—
षडृचौ भवत ऋतूनां धृत्यै ॥ १० ॥
पूर्वोक्ततृचद्वयानन्तरमेतौ द्वौ षडृचौ भवतः । षडृचो यस्मिन् स
तथोक्तः (३)'ऋक्पूरब्धूंः पथामानक्षे' इत्यसमासान्तः । तत इतरेतर-
सम्बन्धयोगे द्वन्द्वः । एतच्च द्वितयं षट् संख्यायोगात् ऋतूनां वसन्ता-
दीनां षण्णां धृत्यै धारणाय कल्पते । एवं वहिष्पवमानस्याऽष्टादशस्तो-
त्रीया गताः ॥ १० ॥
अथाऽन्त्यं तृचं विधत्ते—
तृच उत्तमो भवति येनैव प्राणेन प्रयन्ति तमभ्यु-
द्यन्ति ॥ ११ ॥
'हिन्वन्ति सूर'मिति तृचः तिस्र ऋचो यस्मिन् स तथोक्तः ऋचि
त्रेरुत्तरपदादिलोपश्छन्दसीति त्रिशब्दस्य सम्प्रसारणम् । उत्तरपदे
ऋकारस्य लोपः । स उत्तमः बहिष्पवमानस्याऽन्तिमो भवति । शिष्टं
स्पष्टम् ॥ ११ ॥
एवं स्तोत्रीयासु कृतासु यस्स्तोमस्सम्पद्यते तं स्तोमं विदधानः
प्रतिष्ठाफलताञ्चाऽऽह--
एकविंश एष स्तोमो भवति प्रतिष्ठायै प्रतितिष्ठति ॥१२॥
१. अर्थादध्यवसाय इति. क. पु. २. अथेमौ तृचाविति. क. ख. पु.
३. पा. सू. ५. ४. ७४.