ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

द्वादशाध्याये सप्तमः खण्डः । ४५७
अतोऽस्या जगत्या अन्या अन्यच्छन्दस्का गायत्र्यादिका यत् यदि प्रतिप-
त्स्यात् तर्हि प्रतिकूलं वाऽनुकूलं वा स्यात् । छन्दोन्तरसंक्रमणपक्षे प्राति-
कूल्यं भवेत्, आनुकूल्यमपि पाक्षिकम् । यथोन्नतायां वृक्षस्याऽग्रशाखाया-
मवस्थितः पुमान् अधस्ताद्दूरदेशे वर्त्तमानां शाखां पादेनावष्टभ्नुवन्
पादविश्लेषात्कदाचिदधः पतति कदाचित्तत्रैव तिष्ठति, तद्वत् । तस्मा-
ज्जगत्यैवाऽस्याऽह्नः प्रतिपदा भवितव्यमित्यर्थः ॥ ४ ॥
अथाऽनुरूपाख्यं बहिष्पवमानस्य द्वितीयं तृचं दर्शयति—
पवमानो अजीजनदित्यनुरूपो भवति ॥ ५ ॥
अयं तृचोऽनुरूपाख्यो द्वितीय इत्यर्थः । नन्वयं गायत्रस्तृचः स्तो-
त्रीयस्तु जागतः । कथं तेनाऽस्याऽऽनुरूप्यम् ? देवताद्वारेति ब्रूमः । अत
एवोत्तरत्राऽऽम्नास्यते-पूर्वमृचैव तद्रूपमिति । ननु पूर्वयोरह्नोः स्तो-
त्रीयानुरूपाणां छन्दसामपि सारूप्यं दृष्टम्, तद्वदत्राऽपि भवितव्यम् ।
सत्यं भवितव्यम्, यदि समूढद्वादशाहोऽभिहितः स्यात् । अस्मिंस्तु ब्रा-
ह्मणे व्यूढ एव द्वादशाहो विहितः । अतस्तदीयस्यैव दशरात्रस्य स्तो-
मक्लृप्तिरत्र विधीयते । तत्र च द्वितीये त्रिरात्रे जागतं प्रातःसवनम्, गा-
यत्रं माध्यन्दिनम्, त्रैष्टुभं तृतीयसवनं 'गायत्रमध्यो द्वितीय' इति हि प्रा-
गाम्नातम् । तस्मादवश्यं जगत्या भाव्यमित्यभिप्रायेण पूर्वं जागतस्तृचो
विहितः । एवं च द्वितीयस्य तृचस्य प्रथमेन छन्दसा सारूप्यासम्भवात्
देवताद्वारैवाऽऽनुरूप्यमित्यभिप्रायः ॥ ५ ॥
अजीजनदिति जनिधातुयोगादयं तृचश्चतुर्थेऽहनि सङ्गत इत्याह—
जनद्वद्वा एतदहर्यच्चतुर्थमन्नाद्यञ्जनयति विराजञ्ज-
नयत्येकविंशᳵ स्तोमञ्जनयति ॥ ६ ॥
यच्चतुर्थमहरेतत् जनद्वद्धै जनिधातुनिष्पन्नशब्दयुक्तमेव खलु, रा-
जन्वज्जनद्वत्सूर्य्यवद्विराज्नुतोद्वदित्यादिना चतुर्थस्याऽह्नो रूपत्वेन
तस्य परिगणितत्वात् । यद्यपि 'इक्श्तिपौ धातुनिर्देश' इति स्मरणात्
जनिमदित्येव वक्तव्यम्, तथाऽपि 'पवमानो अजीजन'दिति मन्त्रे
दर्शनात्तदनुकरणेन जनद्वदिति निर्देशः। तस्मादस्मिंश्चतुर्थेऽहनि तल्लिङ्ग
युक्तस्तृचस्सङ्गत इत्यर्थः । किञ्च जननेन जनिधातुयुक्तेन तृचेन अन्ना-
द्यमन्नयोग्यं चरुपुरोडाशादिकं यागपर्याप्तं जनयति, तथा विराजं
विराट्छन्दसं अस्मिन्नहनि पृष्ठस्तोत्रे चिकीर्षितं जनयति । तथा एक-
विंशं एकविंशातिस्तोत्रीयात्मकं स्तोमं जनयति । अयमर्थः-पवमानः पू-
यमानस्सोमो अजीजनत् अजनयदिति दृश्यते । तच्च जननमपेक्षित-