ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

४४४ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
महावैष्टम्भाख्यं साम ब्रह्मणः पृष्ठस्तोत्रत्वेन कर्त्तव्यम्। तच्चाऽन्नाद्य-
स्याऽवरोधार्थं भवति ॥ १९ ॥
तत्कथमन्नेनाऽन्नाद्यस्याऽवरोधस्तदाह--
यदा वै पुरुषोऽन्नमत्त्यथाऽन्तरतो विष्टब्धः ॥ २० ॥
यदा वै यस्मिन् काले हि पुरुषो देही अन्नमत्ति भक्षयति अथाऽन-
न्तरमेव अन्तरतःशरीरमध्ये विष्टब्धो विशेषेण स्तब्धो भवति। अतोऽ-
न्नस्य विष्टम्भनहेतुत्वात् वैष्टम्भस्य साम्नो विष्टम्भहेतुभूतस्याऽन्नस्या-
ऽवरोधकत्वम् ॥ २० ॥
अथाऽस्य निधनं प्रदर्शयन् तस्य प्रयोजनमाह--
दिश इति निधनमुपयन्ति दिशां धृत्यै ॥ २१ ॥
दिश इति निधनद्वारा दिशां वैष्टम्भसम्बन्धात्तासां धृति(१)र्द्धारणं
नैश्चल्येनाऽवस्थानं वैष्टम्भेन कृतं भवतीत्यर्थः ॥ २१ ॥
अथाऽस्य साम्न आधारभूतानामृचां छन्दोद्वारेण स्तौति--
सतो बृहतीषु स्तुवन्ति पूर्वयोरह्नोः प्रत्युद्यमाय ॥ २२ ॥
सतोबृहतीषु ऋक्षु स्तुवन्ति यस्याः प्रथमतृतीयौ पादौ द्वादशा-
क्षरौ द्वावष्टाक्षरौ सा सतोबृहती। एतत्सतोबृहतीषु स्तवनं पूर्वयोः
प्रथमद्वितीययोरह्नोः प्रत्युद्यमाय प्रतिरूपत्वेनोद्यमनाय उच्छ्रयणाय
भवति। तत्र हि बृहतीषु ब्रह्मसाम भवति अस्मिन्नहनि तु सतो बृहती-
ष्विति अधिकाक्षरत्वात् ताभ्यामहोभ्यामेतदहरुच्छ्रितं भवति ॥ २२ ॥
अथ तरणिरित्सिषासतीति तृचे गातव्यं साम विधत्ते--
रौरवमच्छावाकसाम भवति ॥ २३ ॥
रौरवाख्यं साम अच्छावाकपृष्ठस्तोत्रत्वेन तरणिरित्सिषासतीति
तृचे कार्यम् ॥ २३ ॥
अनेन साम्ना स्तवनस्य पश्वभिक्रमणहेतुत्वं विवक्षुस्तदर्थं रौरवे-
णाग्नेः सम्बन्धमाह--
अग्निर्वै रुरो रुद्रोऽग्निः ॥ २४ ॥
एतेन खलु साम्ना पुरा रुरोऽत्यर्थं शब्दायमानो रुद्रस्तीक्षणो
रुद्रात्मको वा अग्निः पशुलक्षणं वीर्य्यं प्राप्नोत्। अत एवाऽस्य रौरवमि-
ति संज्ञा अग्नेः पश्वाधिपत्यञ्च जातम् ॥ २४ ॥
एतच्च तद्देवा यशो व्यभजन्त तस्याग्नी रौरवं प्राबृहतेत्यादिना
१. रक्षणमिति क. ख. पु. ।