ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

द्वादशाध्याये पञ्चमः खण्डः। ४४७
(१)अथाऽपरां स्तोत्रीयां विधत्ते—
'सुतासो मधुमत्तमा' इत्यनुष्टुभः सत्यो जगत्यो
रूपेण जागतꣳ ह्येतदहः ॥ ६ ॥
सुतासो मधुमत्तमा इति तिस्र ऋचः कार्याः। ताश्चाऽनुष्टुभः सत्यो
रूपेण जगत्यो भवन्ति। तथा हि मधुमत्तमा(२) इत्यनेन अतिशयेन मधु-
रत्वं प्रतिपाद्यते। तच्च तृतीयसवनस्य रूपं आशिरावनयनेन मधुरत्वं रसा-
तिशयस्य करणात् । तृतीयसवनञ्च जगत्याः स्थानम्। अतः परम्परया
अतिशयेन माधुर्य्यं जगत्या रूपमिति तद्वाचको मधुमत्तमशब्दोऽपि
जागतं रूपं भवति तद्युक्तत्वात् स्वभावतोऽनुष्टुभोऽपि जगत्यो भवन्ति।
एतत्तृतीयमहश्च जागतम्। अत आसामस्मिन्नहनि सङ्गतिः ॥ ६ ॥
अथ तृचान्तरं विधत्ते—
"पवित्रं ते विततं ब्रह्मणस्पत" इति ॥ ७ ॥
स्पष्टोऽर्थः ॥ ७ ॥
विततशब्दसूचितां तृचस्य तृतीयेऽहनि सङ्गतिमाह—
विततमिव वा इदमन्तरिक्षमन्तरेमे अन्तरिक्षदेवत्य-
मेतदहर्यत्तृतीयं तदेव तदभिवदति ॥ ८ ॥
इमे द्यावापृथिव्यावन्तरा द्यावापृथिव्योर्मध्ये इदं दृश्यमानमन्त-
रिक्षं विततं विस्तृतमिव वै । अतोऽनेन विततशब्देनाऽन्तरिक्षमेव
सूचितं भवति । शिष्टं स्पष्टम् ॥ ८ ॥
तिस्रो वाच इति प्रथमे तृचे गातव्यं साम विधाय प्राग्वदत्र ब्राह्म-
णञ्चाऽतिदिशति--
गायत्रं भवति यदेव गायत्रस्य ब्राह्मणम् ॥ ९ ॥
सिद्धमेतत् ॥ ९ ॥
अथ तस्मिन्नेव तृचे पुनरावृत्ते सामन्तरं विधत्ते—
पाष्ठौहं भवति ॥ १० ॥
षष्ठौहा ऋषिणा दृष्टं पाष्ठौहम् । "(३)दृष्टं सामे"त्यण्प्रत्यये असंज्ञायां
"(४)वाह ऊट्" इत्यूड्भावे(५) "एत्येधत्यूठ्स्वि"ति वृद्धिः ॥ १० ॥
अथैतत्स्राम निधनद्वारेण चतुर्थस्याऽह्नः सम्बन्धहेतुरिति दर्शयं-
१. अथाऽपरं स्तोत्रीयं तृचमिति. क. ख. पु. । २. इत्यनेनेति. नास्ति ख. ख. पु. ।
३. पा. सू. ४.२.७. ४. पा. सू. ६. ४. १३२. ५. पा. सू. ६. १. ८९.