ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

द्वादशाध्याये पञ्चमः खण्डः। ४५१
दरिष्टसंज्ञां (१)विवक्षुराह--
देवाश्च वा असुराश्चाऽस्पर्दन्त यं देवानामघ्नन् स
समभवद्यमसुराणांꣳ सꣳ सोऽभवत्ते देवास्तपोऽतप्यन्त
त एतदरिष्टमपश्यꣳस्ततोयं देवानामघ्नत् सꣳ सोऽभव-
द्यमसुराणां न स समभवदनेनाऽरिषामेति तदरिष्टस्या-
रिष्टत्वमरिष्ट्या एवाऽरिष्टमन्ततः क्रियते ॥ २३ ॥
देवाश्च वा असुराश्च पुरा अस्पर्धन्त स्पर्द्धमाना अयुध्यन्त । तत्र दे-
वानां मध्ये यमसुरा अघ्नन् आयुधैः प्राहरन् स हतः न समभवत् संभूतः
पुनरुत्थितो नाऽभूत् । तथा असुराणां मध्ये यं देवा अघ्नन् स पुनः
समभवत् प्रहारं तिरस्कृत्य पुनरुत्थितोऽभूत् । एवं स्थिते देवास्तपोऽ
तप्यन्त अहिंसासाधनं किमिति तत्पर्यालोचने तदत्र तपःशब्दवाच्यं
तदकुर्व्वन्नित्यर्थः । एवं तपस्तप्यमानास्ते देवा एतदरिष्टं साम अहिंसा-
साधनमपश्यन्त अपश्यन् । तत एतद्दर्शनानन्तरं देवानां मध्ये यमसुरा
अघ्नन् स पुनः समभवत्तथा असुराणां मध्ये यं अघ्नन् देवाः स पुनर्न सम-
भवत् पुनरुत्पन्नो नाऽभूत् । एतस्मिन्नन्तरे अनेन खलु दृष्टेन साम्नावयं
नारिषाम अरिष्टा असुरैर्हिंसिता नाऽभवामेत्यमन्यन्त । तत्तस्मात् अरेषण-
साधनत्वात् अरिष्टस्य साम्नो अरिष्टमिति नाम सम्पन्नम् । रिष हिंसा-
यामिति धातुः । एवञ्चारिष्ट्या एव अरिष्टिः अहिंसा । तदर्थमेवा-
रिष्टं साम अन्ततः पवमानस्याऽन्ते क्रियते ॥ २३ ॥
अपि चेदं साम निष्पद्यमानस्य प्रथमस्य त्रिरात्रस्य धृतिहेतुरित्याह--
त्रीडं भवति त्रिरात्रस्य धृत्यै ॥ २४ ॥
तिस्रः इडा यस्मिन् तत्रीडम्, तादृशमेतत्साम भवति । अस्य ह्यव-
साने हो इडा हो इडा हो २३४५ इडा इति इडाशब्दः त्रिरभ्यस्यते ।
तस्य त्रिरात्रस्य पूर्वे द्वे अहनी, इदमेकमिति त्रयाणामह्नां धृत्यै धार-
णाय भवति ॥ २४ ॥
तत्रोत्तमायामिडायां विद्यमानं किञ्चिद्धर्म्मविशेषमनूद्य तस्योत्तरे-
णाऽह्ना सन्तानहेतुतामाह--
द्रवन्तीमिडामुत्तमामुपयन्ति चतुर्थस्याऽह्नः
सन्तत्यै स्तोमः ॥ २५ ॥
१. निर्विवक्षुरिति. क. ख. पु. ।