ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

सम्बन्धिना रूपेण वैरूपगतेन तावेव देवयानौ वाहौ युनक्ति योजयति ।
किमर्थम् ? स्वर्गस्य लोकस्य समष्ट्यै सम्प्राप्त्यै ॥ १४ ॥
अथ निधनान्तरमनूद्य स्तौति-
अश्ववद्भवति प्रजात्यै ॥ १५ ॥
अश्वा शिशुमतीत्यश्वशब्दयुक्तं निधनं भवति प्रजात्यै प्रजातिरु-
त्पत्तिः पुत्रादीनामुत्पत्त्यर्थम् । अश्वा शिशुमतीति शिशुभिर्बालैरेवैरूपेता
वडवा प्रतीयते । अतः प्रजातिहेतुता युक्तेत्यर्थः ॥ १५ ॥
नन्वेतस्मिन् साम्नि बहूनां निधनानां प्रयोगे नीरसत्वं स्यादित्या-
शङ्क्याह-
यथा मण्डूक आदू करोत्येवं निधनमुपयन्त्ययातया-
मतायै ॥ १६ ॥
यथा खलु मण्डूको लोके वृष्ट्यनन्तरमाट् करोति आट् आट् इत्ये-
वं शब्दं स्वरभेदेन विलक्षणमेव करोति एवं निधनमप्येते विभिन्नस्व-
रमेवोपयन्ति उपगच्छेयुः । किमर्थम् ? अयातयामतायै नीरसत्वाभावाय
रसातिशयजननार्थमित्यर्थः ॥ १६ ॥
अथैतत्साम संवत्सरे प्रतिष्ठासाधनमित्याह--
द्वादश वैरूपाणि भवन्ति द्वादशमासाः संवत्सरः
संवत्सर एव प्रतितिष्ठति ॥ १७ ॥
यद्याव इत्यस्यामृच्येव वैरूपमुत्पन्नम् । तत्र च ऋगक्षरव्यतिरिक्तानि
द्वादशसंख्यानि वैरूपाणि वैरूप्यापादकानि रूपाणि भवन्ति । तानि च
तु वा हि हे इत्यादीनि द्रष्टव्यानि । द्वादशसंख्याका मासाः संहताः सं-
वत्सरो भवति द्वादशमासात्मकः संवत्सर इत्यर्थः । अतोऽस्मिन्
साम्नि द्वादशसंख्यायोगात् द्वादशमासात्मके संवत्सर एव प्रतिति-
ष्ठति यजमानः प्रतिष्ठितो भवति ॥ १७ ॥
अथाऽनेन संवत्सरव्याप्तिद्वारेणाऽन्नाद्यहेतुरप्येतत्सामेत्याह--
विरूपः संवत्सरो विरूपमन्नमन्नाद्यस्याऽवरुद्ध्यै ॥ १८ ॥
उक्तप्रकारेण संवत्सरो विविधरूपः । अन्नमपि विरूपं व्रीहियवादि-
भेदेन विविधाकारम् । अतः संवत्सरान्नयोः सादृश्यात् संवत्सरे प्रति-
ष्ठानेनाऽन्नाद्यस्य अत्तुं योग्यस्याऽन्नस्याऽवरुद्ध्यै अवरोधाय लाभाय
भवति ॥ १८ ॥
अथ वयं घत्वेति तृचे गातव्यं साम दर्शयति--
महावैष्टम्भं ब्रह्मसाम भवत्यन्नाद्यस्याऽवरुद्ध्यै ॥ १९ ॥