ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

४५६ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
‘प्र त आशिवनीः पवमानधेनव’ इति चतुर्थस्याऽह्नः
प्रतिपद्भवति ॥ १ ॥
प्र त आशिवनीरिति तृचः चतुर्थस्य दाशरात्रिकस्याऽह्नः प्रतिपद्भव-
ति प्रथमस्तृचो भवति । बहिष्पवमानस्याद्यस्तृचः इत्यर्थः ॥ १ ॥
अस्मिन् चतुर्थेऽहनि तस्य तृचस्य सङ्गतिमाह—
आप्ते त्रिरात्रे रूपेण गायत्र्यो द्वितीयं प्रयन्ति प्रेति
वै गायत्र्या रूपम् ॥ २ ॥
दशरात्रे दशममहर्विहाय त्रयस्त्रिरात्राः पूर्वं विभज्य स्तुताः । तत्र
प्रथमे त्रिरात्रे गायत्रमहः प्रथमम् , त्रैष्टुभं द्वितीयम् , जागतं तृती-
यम् । यस्मिन् त्रिरात्रे आप्ते समाप्ते सति गायत्रीत्रिष्टुब्ज-
गतीनां गतैस्तृभिरहोभिः समाप्तत्वात् पुनरपि द्वितीये त्रिरात्रे गायत्री-
त्रिष्टुब्जगतीभिरेव पूर्ववत् क्रमेणाऽह्वां कल्पयितव्यत्वात् विहितस्य
तृचस्य जागतत्वात् तत्र मुख्यगायत्र्यसम्भवात्तत्सद्भावो भाक्त इत्य-
भिप्रायेणाऽऽह गायत्र्या रूपेण गायत्रीछन्दसो रूपेण द्वितीयं त्रिरात्रं
प्रयन्ति प्रक्रमन्ते । किं तद्गायत्र्या रूपम् ; यत्सद्भावादस्य तृचस्य गाय-
त्रत्वं स्यादिति । तदुच्यते प्रेति प्र इत्ययमुपसर्गः खलु गायत्र्याऽनु-
रूपं एति प्रेत्याशुमदित्यादिना गायत्र्यादिस्तदूपस्याऽभिहितत्वात् ॥२॥
नन्वेवं मुख्यो गायत्र एव तृचः प्रथमं विधेयः। किमनया वक-
बन्धप्रयासकल्पनयेत्यत आह—
जगती प्रतिपद्भवति जागतमेतदहर्यत्तृतीयञ्जगत्या
एव तज्जगतीमभिसंक्रामन्ति ॥ ३ ॥
उक्ता जगतीछन्दस्कैव प्रतिपद्भवति । किमर्थं जागतं जगतीछन्द-
स्कमेतदहर्यत्तृतीयमनुष्ठितम् , तत्तथा सति जगत्या एव पूर्वास्मिन्नह-
नि प्रयुक्तात्वाज्जगत छन्दस एव जगतीं जागतमेव छन्दोभिः संक्रा-
मन्ति । यथा वृक्षमारूढः पुरुषः कस्याञ्चिच्छाखायामवस्थितः (१)उन्न-
तत्त्व