ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

२२ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे

सूत्रम्–‘अज इति गार्हपत्यमिति’ । यः पुरातन आहवनीयः स इदा-
नीमौत्तरवेदिकप्रणयनादूर्ध्वं गार्हपत्यसंपन्नस्तमुपतिष्ठेरन्।
अजोस्येकपात् ॥ १२ ॥
हे नूतनगार्हपत्य ! त्वं ‘अजः’ गमनशीलः सन्नस्य ह्यग्निः उत्तरवेदिं
प्रति गच्छति । न तु प्रजहितेन सह तस्मादेकपादसि ॥ १२ ॥
तत्र सूत्रम्–‘सगरा इति दक्षिणाग्नेरायतनमिति’ । उपतिष्ठेरन् इति
शेषः । पाठस्तु—
सगरा असि बुध्न्यः ॥ १३ ॥
‘सगरा’ गरस। गरणेन हविर्भक्षणेन सहितः ‘बुध्न्यः’ मूले भव-
श्चासि । हे दक्षिणाग्न्याश्रयेति ॥ १३ ॥
सूत्रम्–‘कव्य इति दक्षिणवेद्यन्तमिति’ । महावेदेर्दक्षिणं पार्श्वं दक्षि-
णमुखा उपतिष्ठेरन् । पाठस्तु,—
कव्योसि कव्यवाहनः ॥ १४ ॥
हे वेदिदक्षिणपार्श्व ! त्वं ‘कव्योसि’ स्तुत्योसि तथा ‘कव्यवाहनः’
कव्यं पितृभ्यो देयं हविः तस्य वोढा चासि दक्षिणाभिमुखेन पित्र्यं हविः
प्रयुज्यते ॥ १४ ॥
अत्र सूत्रम्–‘तत्रैव तिष्ठन्तः सर्वान् समन्वीक्ष्यमाणः पातमेतीति’ ।
उपस्थितः सर्वानैव धिष्ण्यान् पुनः पुनः समीक्ष्यमाणाः पातमेति
संहत्योपतिष्ठेरन् । पाठस्तु—
पातमाग्नयो रौद्रेणानीकेन पिपृत मा नमो वोस्तु मा
मा हिᳪसिष्ट ॥ १५ ॥
उपस्थिताः हे ‘अग्नयो’ धिष्ण्येष्ववस्थिता ! युष्मदीयेन ‘रौद्रेण’
अस्मद्विरोधिविनाशकेन करेण ‘अनीकेन’ तेजसा ‘मा’ मां ‘पात’ रक्षत ।
तथा ‘मा पिपृत’ ममापेक्षितैर्भोगैः पूरयत । पृ पालनपूरणयोः । ‘वो’
युष्मभ्यं ‘नमोस्तु’ मां यूयं ‘माहिᳪसिष्ट’ । अथापरं विधानं आहवनीया-
दीन् धिष्ण्यान् स्वैः स्वैरुपस्थानमन्त्रैरुपस्थाय तदानीमेव तं तं धिष्ण्यं
समन्वीक्ष्यमाणाः पातमेति मन्त्रं ऊहेन एकवचनोपेतं कृत्वा ब्रूयुः ।
तत्रोच्यते हि एकैकमपस्थायैतद्ब्रूयुरिति शाण्डिल्यो बहुशब्दादेकव-
त्कुर्वन्त इति, तद्यथा–सूच्यते हि एकैकमपस्थाय पाहिमाग्ने रौद्रेणानी-
केन पिपृतमा नमस्तेस्तु मामाहिᳪसीरिति ॥ १५ । १ । ४ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः खण्डः ।

त्र सूत्रम्-‘ऋतस्य द्वारौ स्थ इत्यपरौ द्वारबाहू संमृज्य मामा L3:सन्ताप्तमिति प्रविशेयुरिति’ । L4:ऋतस्य द्वारौ स्थो मा मा सन्ताप्तम् ॥ १ ॥ L5:हे सदसः पश्चाद्ये द्वारशाखे ऋतस्य यज्ञस्यैव द्वारबाहू भवथ युवा- L6:मतिक्रम्य प्रविशन्तं मा मां मा सन्ताप्तं सन्तापयुक्तं मा कुरुत ॥१०॥ L7:अत्र सूत्रम्-‘दक्षिणेनौडुम्बरीं गत्वा तस्या उत्तरत उपविशेयुः नमः L8:सखिभ्यः इतीति’ । पाठस्तु-- L9:नमः सखिभ्यः पूर्वसद्भ्यो नमो परसद्भ्यः ॥ २ ॥ L10:ये सखाय ऋत्विजः पूर्वदेशे सीदन्ति उपविशन्ति ये वा परदेशे L11:सीदन्ति । यद्वा उद्गातृसर्पणात्पूर्वं ये सदस्या उपविशन्ति ये चोत्तरकालं L12:तेभ्यो द्विविधेभ्यः प्रत्येकं नमोऽस्तु ॥ २ ॥ L13:अत्र सूत्रम्--’दक्षिणमनुबाहुं दण्डं कृत्वा

२४ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
दृशोऽहं 'सर्वगणः' सर्वैः पुत्रभृत्यादिगणैः ऋत्विग्गणैर्वोपेतः 'उपहूतः'
अन्यैर्ऋत्विग्भिरनुज्ञातः ॥ ४ ॥
अत्र सूत्रम्-'ऊर्ध्व इति मुख्यान् प्राणानभिमृशेतेति' । भक्षणानन्तरं
ऊर्ध्वः सप्त ऋषीनिति सप्तमुख्यान् प्राणान् चक्षुषी नासिके श्रोत्रे मुखं
चाभिमृशेत् । पाठस्तु--
ऊर्ध्वस्सप्त ऋषीनुपतिष्ठस्वेन्द्रपीतो वाचस्पते सप्तर्त्वि-
जोऽभ्युच्छ्रयस्व जुषस्व लोकम्माऽर्वागवगाः ॥ ५ ॥
हे भक्षितसोम ! त्वं 'ऊर्ध्वः' शिरोभागं प्राप्तः सन् 'सप्तऋषीन्'
सप्तसंख्यैतच्छिद्रवर्त्तिनः चक्षुरादीन्द्रियरूपान् 'उपतिष्ठस्व' प्राप्नु-
हि । तानाप्याययितुं दर्शनसाधनत्वादेषामृषित्वम्, ऋषिर्दर्शनादि-
ति हि निरुक्तम् । यद्वा गौतमादिकृषिरूपेण मुखावस्थितच्छिद्राणां
मुखस्थत्वादृषित्वम् । एतच्च बृहदारण्यके 'तस्याः सप्त ऋषयः सप्तती-
रे इति मन्त्रेणेमावेव गोतमभरद्वाजाविति' ब्राह्मणेन स्पष्टीकृता । हे 'वा-
चस्पते' मदीयस्तोत्ररूपाया वाचः पालक सोम ! त्वं इन्द्रदेवतया पीतः
सन् 'सप्तर्त्विजो' होतृप्रभृतीनमभिलक्ष्य 'उच्छ्रयस्व' तानाप्याययितुमु-
च्छ्रितो भव । ततो 'लोकं' स्थानं स्वकीयजठरलक्षणं 'जुषस्व' सेवस्व
'अर्वाक' अर्वाचीनः सन् 'मा' मां 'अवगाः' नाभेरधो न गच्छेः । 'शिवो
मे सप्त ऋषीनुपतिष्ठस्व मा मेवार्वाङनभिमातिगा' इति हि निग-
मान्तरम् ॥ ५ ॥
अत्र सूत्रम्-'सोम रारंधीति हृदयमिति । अभिमृशेदित्यनुषङ्गः ।
सोमरारन्धि नो हृदि पिता नोसि मम तन्मा मा-
हिꣳसीः ॥ ६ ॥
हे सोम ! 'नो' अस्माकं 'हृदि' हृदये 'रारन्धि' रमस्व । हे भगवन्! ऐ-
श्वर्यादिगुणविशिष्ट ! त्वं नो अस्माकं 'पिता' पालयितासि 'मां' उद्गातारं
'माहिꣳसीः' वमनरेचनरूपां हिंसां माकार्षीरित्यर्थः ॥ ६ ॥
अत्र सूत्रम्-'सोमगीर्भिरिति नाभिमिति'अभिमृशेदित्यनुषङ्गः । पाठस्तु-
सोम गीर्भिष्ट्वा वयं वर्द्धयामो वाचोविदः सुमृडी-
को न आविश ॥ ७ ॥
हे सोम ! 'वाचोविदः' मन्त्राभिज्ञा वयमुद्गातारः 'गीर्भिः' स्तुतिभिः
'त्वा' त्वां 'वर्द्धयामः' अभिवृद्धं कुर्मः । त्वञ्च 'सुमृडीकः' सुखकरो
भूत्वा 'नो' अस्मान् 'आविश' ॥ ७ ॥

प्रथमाध्याये पञ्चमखण्डः । २५
‘तं स आप्याययेदभिमृश्याप्यायस्वेत्येतया गायत्र्येति’ । यः प्रति-
हर्त्ता पश्चाद्भक्षयत सः तञ्चमसमभिमृश्याप्याययेत् द्रोणकलशात्
सोमरसमादाय तेन वर्द्धनमाप्यायनं मन्त्रेणाभिमर्शनमात्रं वा ।
पाठस्तु--
आप्याय॑स्व॒ समे॑तु ते वि॒श्वतः॑ सोम॒ वृष्ण्य॑म् । भवा॒
वाज॑स्य सङ्ग॒थे ॥ ८ ॥
हे सोम ! त्वं ‘आप्यायस्व’ वर्द्धस्व ‘ते’ तव ‘वृष्ण्यं’ सेचनसम-
र्थं बलं ‘विश्वतः’ सर्वतः सर्वाभ्यो दिग्भ्यः ‘समेतु’ सम्यक् प्राप्नोतु ।
त्वं च अस्माकं ‘वाजस्य’ अन्नस्य बलस्य वा ‘सङ्गथे’ सङ्गमे हेतुर्भव ॥८॥
अत्र सूत्रम्-‘तेषामनवेक्ष्य भक्षणमवमैरिति’ । प्रातःसवन ऊर्वैरिति
माध्यन्दिने काव्यैरिति तृतीयसवने पितृभिरिति सर्वत्रानुसंहरेदिति ।
नाराशꣳसाभिधचमसान् प्रकृत्य तच्छब्दः प्रयुज्यते । यथेतरचमसभ-
क्षणं ‘श्येनो नृचक्षा’ इत्यनेन मन्त्रेणावेक्ष्य पश्चात्क्रियते, न तथा तेषा-
न्नाराशꣳसचमसानां किन्त्वनवेक्ष्यैव भक्षणं अवमैरित्यादिभिस्त्रिभि-
र्मन्त्रैस्त्रिषु सवनेषु नाराशꣳसभक्षणं, न पुनः इन्दविन्द्रपीतस्येति । त्रि-
ष्वपि मन्त्रेषु पितृभिरित्यादिवाक्यशेषोऽनुषज्यते । पाठस्तु--
अवमैस्त ऊर्वैस्ते काव्यैस्ते पितृभिर्भक्षितस्य मधु-
मतो नाराशꣳसस्य सर्वगणस्य सर्वगण उपहूत उपहू-
तस्य भक्षयामि ॥ ९ ॥
त्रिविधाः पितरः अवमा ऊर्वाः काव्याश्चेति । एते अनुसवनं नारा-
शंसदेवताः । हे सोम ! ‘अवमैः’ अवतेरौणादिकोऽयमच्प्रत्ययः, रक्षकैः
एतत्संज्ञकैः ‘पितृभिः’ प्रातःसवने ‘भक्षितस्य’ ‘ते’ तव ‘मधुमतो’ माधु-
मता माधुर्योपेतस्य ‘नाराशंसस्य’ नरैः सन्तानभूतैः शस्यन्त इति
नाराशंसाः पितरः तत्सम्बन्धाच्चमसो नाराशंसः तस्य किञ्चिदङ्गं
‘भक्षयामि’ । सर्वगणस्येत्यादि पूर्ववत् । एवं ऊर्वैस्ते काव्यैस्त इति
मन्त्रयोर्योजना । उर्वी पृथिवी तस्यां सञ्चरन्तः ऊर्वाः काव्या स्तुत्यर्थाः
एतत्संज्ञकैः पितृभिः भक्षितस्येत्येतावान् विशेषः ॥ ९ ॥
अत्र सूत्रम्-‘तथैव जङ्घामुपहत्य युञ्ज्यात् स्तोमं दीक्षायै तपसो मन-
सो वाच इती’ति । यथा पुरा प्रस्तरेण स्वकीयां जङ्घामुपस्पृश्य स्तोमो
युक्तः तथैवेदानीमपि स्तोमयोगमुपकरणदर्भाभ्यां जङ्घास्पर्शोऽत्र वि-
शेषः । पाठस्तु--
३

२६ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
दीक्षायै वर्णेन तपसो रूपेण मनसो महिम्ना वाचो
विभूत्या प्रजापतिस्त्वा युनक्तु प्रजाभ्योऽपानाय ॥१०॥
आदितः पदद्वयात्मकाश्चत्वारो मन्त्राः एतदेवाभिप्रेत्य दीक्षातपो-
मनोवाक्शब्दैश्चतुर्भिः प्रतीकग्रहणं कृतम् । प्रजापतिस्त्वेत्ययं भागः
चतुर्ष्वपि मन्त्रेष्वनुषज्यते । तदाह सूत्रकृत्-'अन्तः सर्वेषां प्रजापति-
स्त्वेतीति' । एतैश्चतुर्भिरपि मन्त्रैरेकस्मिन्नेव स्तोत्रे स्तोमयोग इत्येकः
पक्षः । यत्र नैरन्तर्येण आवृत्तस्तोत्राणि चत्वारि लभ्यन्ते तेषु चतुरो
मन्त्रान् क्रमेण पृथग्विभज्य स्तोमयोगः न त्वेकस्मिन्नेव स्तोत्र इत्यपरः
पक्षः । द्वावपि पक्षौ सूत्रकारो दर्शयति-'नानाधानञ्जप्यो यत्रानन्तराणि
चत्वारीति' । मन्त्रार्थस्तु-हे स्तोम ! 'प्रजापतिः'प्रजापालको देवः 'प्रजाभ्यः'
प्रजोपकारार्थं 'दीक्षायै वर्णेन' यजमानानुष्ठितनियमरूपायाः सामर्थ्येन 'त्वा
युनक्तु' त्वां योजयतु । तथा 'अपानाय' अपानाय बहिर्गतायाः प्राणवृ-
त्तेरन्तःप्रवेशनमपानं तेन हि प्राणवायुः शरीरे धीयते । 'अपानेन ह्ययं
यतः प्राणो न परां भवतीति' श्रुत्यन्तरम् । तदर्थमपि प्रजापतिस्त्वां
युनक्तु । एवमुत्तरेष्वपि त्रिषु मन्त्रेषु योज्यम् ! हे स्तोम ! 'तपसोरूपेण'
यजमानानुष्ठितस्य पयोव्रतादिलक्षणरूपेण प्रजापतिस्त्वां युनक्तु इति
द्वितीयस्य विशेषः । 'मनसो' मनस्तत्त्वस्य 'महिम्ना' सर्वविषयावगा-
हनशक्त्या प्रजापतिर्युनक्त्विति तृतीयस्य विशेषः । तथा 'वाचो विभू-
त्या' विभवेन सर्वपदार्थप्रकाशनसामर्थ्येन प्रजाजतिर्युनक्त्विति चतु-
र्थस्य । एतस्य जप एव स्तोमयोगः। त्रिवृत् पञ्चदशसप्तदशैकविंशाद-
द्यो द्वितीयतृतीयाध्यायोक्तलक्षणा स्तोमाः । तेषु बहिष्पवमानस्तोत्रे
त्रिवृत्स्तोमो विहितः । तस्मात् पूर्वत्र बहिष्पवमानाङ्गत्वेनाग्नेस्तेजसे-
ति मन्त्रः त्रिवृत्स्तोमयोगेऽभिहितः । तथा चतुर्ष्वाज्येषु स्तोत्रेषु पञ्च-
दशस्तोमो विहितः 'पञ्चदशान्याज्यानी'ति श्रुतेः । अतोऽत्राज्यस्तोत्रा-
ङ्गत्वेन पञ्चदशस्तोमयोगे दीक्षायै वर्णेनेत्यादिमन्त्रोऽभिहितः। आज्य-
स्तोत्रेभ्य ऊर्द्धं प्रातःसवनं समाप्यते । अत्र ऋतुसंग्रहः—
वसतीवर्यपां प्राप्तौ प्रचारः स्याद्दधिग्रहे ।
उपांशु अदाभ्यौ हुत्वा महाभिषवमाचरेत् ॥
उपांशुमन्तर्यागंश्च हुत्वा रिक्तान्तु सादयेत् ।
अथेन्द्रवायवं पात्रे गृहीत्वा सादयेत् खरे ॥
यो मैत्रावरुणं तन्तु श्रीणाति पयसा ग्रहम् ।
शुक्रः शृतो हिरण्येन शूतो मन्थी तु सक्तुभिः ।

stroke going up and left from च्छ!
Wait, then what is the glyph after च्छ?
It is 'दि'!
Wait, why did I see 'या'?
Look at the space between च्छ and द:
There is an 'ा' looking stroke? Wait, why would there be an 'ा' stroke before 'द'?
Wait, the 'ि' of 'दि' goes to the left of 'द'!
In Devanagari, 'ि' consists of a vertical line to the left of the letter, and a top curve over the letter.
So in 'दि', the vertical line is to the left of 'द'.
Wait, does 'द' have an 'ा' after it? No, 'दि' is just /di/.
Wait, look at the glyph before 'द':
Wait, is it 'गच्छेयु-'? No, it's दि-न्द्र:
Look at:
ग
च्छ (with 'े' on top?)
Wait, look at the line:
"पारयामास्तोत्रस्य स्तोत्रं गच्छ्यादिन्द्रवन्तो वनेमहि भ-"
Wait, let's search the exact mantra:
"वृषकोऽसि त्रिष्टुप्छन्दा अनु त्वा रभे स्वस्ति मा सं पारयाऽऽ स्तोत्रस्य स्तोत्रं गच्छेदिन्द्रवन्तो वनेमहि भक्षीमीह प्रजामिषम्"
AHA!
"गच्छेदिन्द्र

नियुक्तवान्-‘इन्दव इति द्विरल्पं भक्षयेद्यथासवनं छन्दांस्यादिशन्नि’ति ।
प्रातःसवने गायत्रछन्दस इति पाठः, माध्यन्दिने त्रिष्टुप्छन्दस इति,
तृतीयसवने जगतीछन्दस इत्येतावानेव विशेषः । पाठस्तु—
इन्दविन्द्रपीतस्य त इन्द्रियावतस्त्रिष्टुप्छन्दसः सर्व-
गणस्य सर्वगण उपहूत उपहूतस्य भक्षयामि ॥ १३ ॥
पूर्ववद्व्याख्येयम् । अत्र क्रतुसंग्रहः—
माध्यन्दिने तु सवने पुरोडाशः पशोर्भवेत् ॥
ग्रहो मरुत्वतीयः स्यात् पवमानेन संस्तुतिः ।
दधिधर्मे हुते दद्याद्दक्षिणास्ते यथायथम् ॥
मरुत्वतीयांस्तान् हुत्वा माहेन्द्रेण समाप्यते ॥ इति ॥ १३ ॥
अथ तृतीयसवने यदिदमार्भवपवमानाख्यं स्तोत्रं तदर्थमग्नेस्तेज-
सेति मन्त्रेण स्तोमयोगः कर्त्तव्यः, तस्य मन्त्रस्योत्तरत्र भागे यः पाठ-
शेषः स एवमाम्नायते —
सूर्यो युनक्तु वाचा स्तोमं यज्ञाय वोढवे दधात्वि-
न्द्र इन्द्रियꣳ सत्याः कामा यजमानस्य सन्तु ॥ १४ ॥
‘सूर्यो’देवो ‘वाचा’मन्त्ररूपया ‘स्तोमं’सप्तदशाख्यं‘युनक्तु’योजयतु ।
अन्यत् पूर्ववत् ॥ १४ ॥
श्येनोऽसित्यस्य स्थाने तृतीयसवने यजमानेन वाचनीयो मन्त्र एव-
माम्नायते--
स्वरोसि गयोसि जगच्छन्दा अनु त्वारभे स्वस्ति मा
सं पारयामास्तोत्रस्य स्तोत्रं गम्यादिन्द्रवन्तो वनेमहि
भक्षीमहि प्रजामिषम् ॥ १५ ॥
हे आर्भवपवमानाभिमानिन् सूर्य ! त्वं ‘जगच्छन्दाः’ जगत्याख्येन छ-
न्दसा युक्तः सन् ‘स्वरः’ स्वरणीयः स्तुत्योसि । तथा ‘गयः’ फलार्थिभि-
र्गन्तव्योसि । अन्यत् पूर्ववत् ॥ १५ ॥
तृतीयसवने चमसभक्षणमन्त्र एवमाम्नायते--
इन्दविन्द्रपीतस्य त इन्द्रियावतो जगच्छन्दसः सर्व-
गणस्य सर्वगण उपहूत उपहूतस्य भक्षयामि ॥ १६ ॥
पूर्ववद्व्याख्येयम् ॥ १६ ॥
द्राह्यायणः-‘सौम्यमाहृतमुद्गाता वेक्षतायुर्मे प्राण इति पुनरस्मासु

प्रथमाध्याये पञ्चमखण्डः । २९
दध्मसीत्यन्त' इति । सौम्यं चरुं अध्वर्युभिराहृतं उद्गाता आयुर्मे
इति मन्त्रेण यजुषा यन्मे मन इत्यनुवादनार्वागादावेक्षेत तस्य मन्त्रस्य
दध्मसीत्यवसानं स्यात् । यन्मे मन इत्येतद्वक्ष्यमाणं वैकल्पिकं मन्त्रा-
न्तरं न त्वेतेन सह तस्यैकमन्त्रत्वमस्ति तयोरुभयोस्तुल्यार्थेन विक-
ल्पितत्वात् । तदेतद्विशदीकर्त्तुं मन्त्रावसानमुक्तम् । पाठस्तु--
आयुर्मे प्राणो मनासि मे प्राण आयु॒पत्न्या॒मृचि॒ यन्मे॑
मनो॒यमं॑ ग॒तं यद्वा॑ मे अप॑रागतꣳ॑ राजा॒ सोमे॑न॒ तद्वयं॑ पु-
नरस्मासु दध्मसि ॥ १७ ॥
'मे' मदीयं 'मायु'र्जीवनं प्राणसमाश्रितं, 'यावद्ध्यस्मिञ्शरीरे प्राणो
वसति तावदायुरिति' कौषीतकिश्रुतेः । तथा मे 'मनसि' अन्तःकरणे
स 'प्राणो' पञ्चवृत्तिर्वायुः 'समाश्रितः', स प्राणो मदीयं मन उद्गाने
शक्तं कुर्यादित्यर्थः । अत एव 'आयुपत्न्यां' आयवो मनुष्याः तेषां पा-
लयित्र्यामृचि साम्न आधारभूतायां स प्राणो वर्त्ततां ऋचां तदाश्रया-
णां साम्नां चाहं धारयिता भूयासमित्यर्थः । किञ्च 'मे' मदीयं यदुक्त-
प्राणविशिष्ट'म्मनो' मानसं 'यमं गतं' मृत्युं प्राप्तम् । 'यद्वा' यदि वा मे
मनः 'अपरागतं' पुनरावर्त्तयितुमशक्यं गतं नैरन्तर्येण लौकिक एव
विषये आसक्तं तदुभयविधं मनः 'राज्ञा' राजमानेन ईश्वरेण वा 'सो-
मेन' अवश्यवो वयं अस्मास्वेव पुन'र्दध्मसि' धारयामः ॥ १७ ॥
यस्तु वैकल्पिक उत्तरो मन्त्रः स एवमाम्नायते--
यन्मे यमं वैवस्वतं मनो जगाम दूरगास्तन्म आवर्त
या पुनर्जीवातवे न मर्त्तवेथो अरिष्टतातये ॥ १८ ॥
अविवाक्ये दशमेऽहनि या पूर्वा 'यन्मे मन' इत्येषा ऋक् अनु-
ष्टुप्त्वात्सा तस्मिन्नहनि निषिद्धा, 'दशमेऽहनि परोक्षमनुष्टुभमुपयन्ति
यत्प्रत्यक्षमुपेयुः प्रजापतिमृच्छेयु'रिति ब्राह्मणात् । ततः अस्या अनुष्टुभः
स्थाने एषा पङ्क्तिः प्रयोक्तव्येति कोचिदिति । सूत्र्यते हि--'यन्मे मनः
स्थाने यन्मे यमिति एक इति' सूत्रकारस्तु दशमेऽहन्यपि पूर्वस्या ऋच-
श्चतुर्थं पादमभ्यस्य सैवात्र प्रयोक्तव्या एषा चेति विकल्पिते चोक्तत्वात्,
तथैव सूत्रान्तरं-'दशमेऽहन्यभ्यस्ये'दिति । मन्त्रार्थस्तु,-'मे' मम 'मनो'
मानसं 'वैवस्वतं' विवस्वतः सूर्यस्य पुत्रं 'यमं जगाम' शरीरान्निष्क्रम्य
प्राप्नोत् । हे सोम ! त्वं 'दूरगाः' दूरगामी यमसदनं प्राप्तः सन् 'मे' मदीये
तन्मनः 'आवर्त्त्य' मदीयदेहं प्रत्यावृत्तं कुरु । किमर्थं 'पुनर्जीवातवे

३० ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
जीवनायतयेपि जीवितुं ‘न मर्त्तवे’ मरणाभावार्थम् । ‘अथो’पि च ‘अरिष्ट-
तातये’रिष्टं ‘हिंसा’ तद्विरुद्धं सुखेनावस्थानं अरिष्टं तस्य तातये विस्ता-
राय ॥ १८ ॥
द्राह्मायणः-‘तस्मिन्नङ्गुष्ठानामिके अवधायाक्षिणी विमार्जीत येना-
ह्याजिमितीति’ । तस्मिन्नङ्गुली अवधायाङ्गुष्ठानामिके इत्येकेऽक्षिणी वि-
मृजीत येनाह्याजिमितीति, तस्मिन् सौम्यचरौये केचित् द्वे अङ्गुली
अङ्गुष्ठानामिके वा अवधाय ताभ्यामक्षिणी विमार्जीत । पाठस्तु-
येनाह्याजिमजयद्विचक्ष्य येन श्येनँ शकुनँ सुप-
र्णं यदाहुश्चक्षुरदितावनन्तँ सोमो नृचक्षा मयि तद्दधातु १९
येन आहीति पदच्छेदः, हि शब्दो वाक्यालङ्कारे, उपसर्गस्तु व्यव-
हिताश्चेति व्यवहितेन विडन्तेन सम्बध्यते । ‘येन’ हि चक्षुषा चक्षुरि-
न्द्रियेण दूरदर्शिना कश्चिद्धातुश्च ‘आजिं’ धेनीयां मर्यादां ‘विचक्ष्य’
विशेषेण बालाग्र आसञ्जयन् अभिजयेत् छन्दसि लुङ्लङ्लिट् । तथा
‘येन’ चक्षुषा ‘सुपर्णं’ शोभनपतनं एतत्संज्ञं अभिजयेत् श्येनोपि सूक्ष्म-
दर्शीति प्रसिद्धः तमपि सूक्ष्मदर्शित्वेनाभिजयेदित्यर्थः । ‘अदितौ’
पृथिव्यां अन्यदीयं तच्चक्षु ‘रनन्तं’ अन्तर्हितं वेश्म दिवि प्रकृष्टदर्शनस-
मर्थ‘माहु’रभिज्ञाः कथयन्ति । ‘यद्वा षष्ठ्यर्थे सप्तमी । तथैवाश्वलायनः
‘दीर्घं यच्चक्षुरदितेरनन्तमिति’ । अदितेर्देवमातुः सम्बन्धि यच्चक्षुरन-
न्तमवस्थानरहितमाहुः वेदाभिज्ञाः । ‘तत्’ उक्तगुणविशिष्टं चक्षुः नृणां
द्रष्टा सोमः मयि ‘दधातु’ स्थापयतु ॥ १९ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे प्रथमाध्यायस्य पञ्चमः खण्डः ।
अथ षष्ठः खण्डः ।
अत्र सूत्रम्-‘सत्र एव ग्रहस्य भक्षयेयुरैन्द्रँ सह इतीति’ द्विविधो
हि दशरात्रः सत्रमहीनश्चेति तयोर्मध्ये सत्ररूप एव दशरात्रे यः षोड-
शिग्रहोस्ति तमनेन मन्त्रेण भक्षयेयुः । पाठस्तु-
ऐन्द्रँ सहोऽसर्जि तस्य त इन्दविन्द्रपीतस्येन्द्रिया-
वतोऽनुष्टुप्छन्दसो हरिवतः सर्वगणस्य सर्वगण उप-
हूत उपहूतस्य भक्षयामि ॥ १ ॥
हे ‘इन्दो’ सोम ! ‘ऐन्द्रं’ इन्द्रसम्बन्धि ‘सहो’ बलं ‘असर्जि’त्वया सृष्टं

प्रथमाध्याये षष्ठखण्डः। ३१
‘तस्य’ तादृशस्य नवांशं भक्षयामीति सम्बन्धः, शिष्टं पूर्ववत् । अनुष्टु-
प्छन्दस इति । अनुष्टुप् छन्दस्यास्तृक्षु षोडशिसाम्ना स्तुवते होता
चानुष्टुभ एव शंसति अतोऽनुष्टुप्छन्दो यस्मिन् षोडशग्रहे स तथो-
क्तः तस्य हरिवत इति षोडशिसाम्न आधारभूतास्त्वृक्षु हरिशब्दस-
द्भावादेवमुक्तम् । यदि हरिशब्दो हरितासु स्तुवीरन् तदा हरिवत इत्य-
स्य पदस्योद्धारः ॥ १ ॥
तथैव सूत्रम्—‘उदस्य हरिवद्धीरिकासु चेत् स्तुवीरन्निति’ त्रिष्टुप्
छन्दस्यां वाजपेयसाम्नि भक्षयेदि’ति । ‘गौतमोऽनुष्टुप्छन्दसेति धानं-
जशाण्डिल्या’विति सूत्रम् । पाठस्तु—
इन्द्विन्द्रपतिस्थ त इन्द्रियावतोऽनुष्टुप्छन्दसः
सर्वगणस्थ सर्वगण

दयितासि 'श्रेष्ठः' सर्वेभ्यो देवेभ्यः प्रशस्यतमः 'रश्मिः' बहुराश्मकानां
Wait, is it "बहुराश्मकानां" or "बहुरश्मिकानां"?
Look at L24:
'रश्मिः' बहुराश्मकानां -> wait, look at the 'रा':
Is there an aa-matra? "बहुराश्मकानां" - yes, it looks like "बहुराश्मकानां" or "बहुरश्मिकानां"?
Wait, look at the letters:
ब-हु-र-श्मि-का-नां?
Wait, between र and श्म, is there an aa matra?
No, wait, look at: "बहुराश्मकानां" vs "बहुरश्मिकानां":
It has 'र', then 'श्मि' with 'ि' matra curving over 'र'?
Wait! The 'ि' matra of 'श्मि' goes to the left of the conjunct 'श्म'!
So it hangs over 'र'!
That's why it looks like a vertical line after 'र'!
It is: बहुरश्मिकानां!
Let's verify: र + ि + श्म = बहुरश्मिकानां. Yes, standard Devanagari typesetting where the short-i matra left stem falls before the conjunct, i.e., after 'र'! So it's `बह

प्रथमाध्याये षष्ठखण्डः । ३३
अ॒पां पुष्प॑मस्योष॑धीनाऽ रस॒ इन्द्र॑स्य प्रि॒यत॑मऽ
ह॒विः स्वाहा॑ ॥ ८ ॥
हे सोम ! त्वं 'अपां पुष्पं' सारभूतोसि प्रशस्तरसोपेतत्वात् । 'ओ-
षधीनां' रसः सारश्चासि 'सोमो वा ओषधीनाऽ राजेति' श्रुतेः, तथा
'इन्द्रस्य प्रियतम'मतिशयेन प्रियं हविश्चासि तस्मै तुभ्यं स्वाहा इदमा-
ज्यं हविस्त्यजामि ॥ ८ ॥
'उन्नेतर्युपहवमिष्ट्वा हारियोजनस्य त इति द्विरुपघ्नाय पश्चादाहव-
नीयस्यान्तः परिधिं निवपेयुरिति' उन्नेत उद्गयत्रेत्यनुज्ञाप्य मन्त्रेण
धानाः द्विरुपघ्नाय पश्चादौत्तवेदिकस्याग्नेरन्तं परिधिधानाः निवपेयुः ।
हा॒रि॒यो॒ज॒नस्य॑ ते देव सोमेष्टयजुषः स्तु॒तस्तो॑मस्य
श॒स्तो॒क्थस्य॑ यो॒ऽश्व॒सनि॒र्गोस॑नि॒र्भक्ष॒स्तस्यो॑पहूत॒ उप॑हू-
तस्य॑ भक्षयामि ॥ ९ ॥
हे 'देव' द्योतमान सोम ! अवश्रेयाणां धनानामेव सोमसम्बन्धात्
सोमेत्यामन्त्रणम्, 'हारियोजनस्य' हरी इन्द्रस्य वाहौ येन सोमेन रथे-
युज्यते स हार्योजनस्तत्सम्बन्धी हारियोजनः तस्य धानाख्यद्रव्यस्य
'ते' तव एकदेशं भक्षयामीति सम्बन्धः । अन्यत् पूर्ववद्व्याख्येयम् ॥ ९ ॥
सूत्रम्-'अप उपस्पृश्याष्टावष्टौ शकलान्याहवनीये प्रहरेयुर्देवकृत-
स्येत्येतत्प्रभृतिभिरिकारान्तै'रिति । अवयजनसीत्येवमन्तैः न तत्र स्वा
हाकार इत्यर्थः ।
दे॒व॒कृ॒तस्यैन॑सोऽवयजनमसि पि॒तृ॒कृ॒तस्यैन॑सोऽवय-
जनमसि म॒नु॒ष्य॑कृतस्यैन॑सोऽवयजनमस्य॒स्मत्कृ॒तस्यैन॑सो-
ऽवयजनमसि यद्दिवा॑ च॒ नक्तं॑ चैनश्चकृ॒म त॒स्यावयजन॑-
मसि॒ यत् स्वपन्त॑श्च॒ जाग्र॑तश्चैनश्चकृ॒म त॒स्यावयजन॑मसि
यदि॒द्वाऽश्चावि॑द्वाऽसश्चैनश्चकृ॒म त॒स्यावयजन॑मस्येनस एन-
साऽवयजनमसि ॥ १० ॥
हे अग्नौ प्रक्षिप्यमाणशकल ! त्वं 'देवकृतस्य' देवैः कृतस्य 'एनसः'
पापस्य कृतापराधेष्वस्मासु देवैः यत् कृतं पापं तस्य 'अवयजनं' अप-
गमनसाधनमसि । एवमुत्तरत्रापि योज्यम् । 'अस्मत्कृतस्य' अस्माभिरेव
कृतस्य । यद्दिवा चेत्याद्यास्त्रयो मन्त्रा स्पष्टार्थाः । एनस एनस इति वी-

प्सया सर्वोऽपराधो निर्दिश्यते सर्वस्याप्येनसा विनाशकमिति ॥ १० ॥
द्राह्यायणः-‘अप्सुषो मानां चमसाञ्चात्वालदेशेऽद्भिः पूर्णास्तेषु ह-
रितानि तृणानि प्रास्तानि भवन्ति ते स्वं चमसं पर्युपविश्याप्सु धौ-
तेत्यवमृश्य जपेयुरिति’ । अप्सु षोमसञ्ज्ञकेषु जलपूर्णेषु चमसेषु उद्गा-
तृणा यत् चमसोऽस्ति तस्य परितः उपविष्टास्तिस्र उद्गातारो मन्त्रेण
चमसं स्पृष्ट्वा तम्मन्त्रञ्जपेयुः । पाठस्तु-
अप्सु धौतस्य ते देव सोम नृभिः सुतस्य ॥ ११ ॥
हे सोमदेव ! ‘नृभिः’ ऋत्विग्भिः ‘सुतस्य’ अभिषुतस्य अप्सु चमसेषू-
दकेषु ‘धौतस्य’ शोधितस्य ‘ते’ तव भक्षं करोमीत्युत्तरत्र सम्बन्धः ।
यद्वा स्पर्शङ्करोमीत्यत्रैवाध्याहारः ॥ ११ ॥
द्राह्यायणः-‘मधुमन्तम

प्रथमाध्याये सप्तमखण्डः। ३५
एव देवतात्वेनाभिधीयते, तथापि दधिशब्दयोगात्सामान्येन दधिभ-
क्षणे विनियोग इति द्रष्टव्यम्। पाठस्तु--
दधिक्राव्नो अकारिषञ्जिष्णोरश्वस्य वाजिनः।
सुरभि नो मुखा करत्प्र न आयूंꣳषि तारिषत्॥ १७॥
दधि दधद्धारयन् क्रामतीति दधिकावा क्रमेर्व्वनिपि विड्वनोरनु-
नासिकः स्यादिति मकारस्याकारः, तस्य दधिक्राव्न एतत्संज्ञकस्याश्व-
रूपस्य देवस्य 'अकारिषं' परिरक्षणं कृतवानस्मि। कीदृशस्य 'जिष्णो'-
र्जयशीलस्य 'वाजिनो' वेगवतो वाजिनवतो वा 'अश्वस्य' अश्नोते-
रश्वः क्षिप्रं सर्व्वं व्याप्नुवतः, स च दधिकावा देवः 'सुरभि' सुपांसुलु-
गिति शेलुक् सुरभीणि सुगन्धीनि 'नो'ऽस्माकं 'मुखा' मुखानि 'करत्'
करोतु नोऽस्माकमायूंषि च प्रतारिषत्।
अथ क्रतुसङ्ग्रहः—
तृतीयसवनारम्भादादित्यग्रहमाचरेत् ।
आर्भवेण स्तुवीताथ पश्वङ्गैः प्रचरन्त्ययम् ॥
सावित्रवैश्वदेवाख्यौ ग्रहौ सौम्यचरुस्तथा।
पात्नीवतग्रहादूर्ध्वं यज्ञा यज्ञाय संस्तवः ॥
आग्निमारुतशस्त्रं स्याद्गृह्णीयाद्धारि योजनम्।
समाप्ते सवने पश्चात् कुर्य्यादवभृथं ततः॥
कुर्य्यादुदयनीयेष्टिमनूबन्ध्यां यजेत गाम्।
देविका निर्वपेद्देवसुवासापि यजूꣳष्यथ ॥
उपोष्य वेदिमाग्नेयमिष्ट्वाग्निष्टोमसंसिथतिः॥ १७॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे प्रथमाध्यायस्य षष्ठः खण्डः॥
अथ सप्तमः खण्डः ।
अथ दक्षिणानां प्रतिग्रहाय तदङ्गभूता मन्त्रास्तूच्यन्ते, सर्व्वेषु प्रति-
ग्रहमन्त्रेषु 'देवस्य त्वा सवितुः प्रसव इत्यारभ्य' 'वरुणस्त्वानयतु देवि
दक्षिण' इत्यन्तमुक्त्वा वरुणायश्वं रुद्राय गामिति तत्तत्प्रतिग्राह्यद्रव्या-
नुसारेणातिदिश्य 'तेन मृतत्वमशीय तैरमृतत्वमशीयेति' यथार्थमुक्त्वा
'वयोदात्र' इत्यादि 'मह्यं प्रतिग्रहीत्रे' इत्यन्तं ततः 'क इदं कस्मा अदादि
कामैतत्त्वे' इत्यन्तं जपेत् । एतत्सर्व्वमुत्तरत्र वक्ष्यते ।

३६ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे

द्राह्मायणः-‘अश्वरथं चेद्दद्यात् पूर्वेणाग्नीध्रीयमवस्थाप्य पुर-
स्ताज्जपं जपित्वा दर्भमुष्टिनाश्वमुखानि सम्मृज्य द्वाभ्यां द्वाभ्याम-
श्वनामभ्यामेकैकस्याश्वोसीत्येतत्प्रभृतिभिरुदक्सँस्थमिति’ । पुर-
स्ताज्जपो देवस्यत्वेत्यादिस्तं जपित्वा प्रतिग्रहीता रथसम्बन्धिन-
श्चतुरोऽश्वान् चतुर्भिर्नामयुग्मैर्दक्षिणमश्वमारभ्य उदगपवर्गं मुखेषु
सम्मृज्यात् । पाठस्तु--
अ॒श्वो॑स्य॒त्यो॑सि मयो॑सि हयो॑सि वा॒ज्य॑सि स॒प्ति-
रर्व्वा॑गसि वृषा॑सि ॥ १ ॥
एतान्यष्टावश्वनामानि तेषांनिर्वचनं प्रदर्श्यते-अश्नोतेर्व्याप्तिकर्म्म-
णोऽश्वः हे अश्व त्वं शीघ्रं व्यापनशीलोऽसि, ‘अत्यः’ सततगाम्यसि, अत
सातत्यगमन इति धातुः, मयतिः शब्दकर्म्मा हेषाशब्दकार्यासि, हयो
गन्तासि हिगताविति धातुः, ‘वाजी’ वेगवान् तादृशस्त्वमसि, ‘सप्तिः’
सर्पणशीलः ‘अर्वाङ्’ गमनशीलस्तादृशोऽसि,ऋगताविति धातुः, अन्येभ्यो
ऽपि दृश्यन्त इति वनिप्,-‘वृषा’ वर्षणकारी सेचनसमर्थोसि ॥ १ ॥
अत्र सूत्रम्-‘आदित्यानामिति रथशिर आलभ्य जपेदिति आल-
म्भ उपस्पर्शः । पाठस्तु--
आ॒दि॒त्यानां॒ पत्मा॒न्विहि॒ नम॑स्तेस्तु मा मा॑ हिꣳसीः ॥२॥
एत्वान्विहीति शाखान्तरे पाठः । हेरथ ‘आदित्यानां’द्वादशसं-
ख्यानां प्रतिमासं दिवि सञ्चरतामरुणसूर्यादीनां यत् ‘पत्म्’पदं सङ्गमन-
मस्ति तत् ‘अन्विहि’ अनुगच्छ अप्रतिहतगतिर्भवेत्यर्थः, स्पष्टमन्यत्॥२॥
द्राह्मायणः-‘यद्रथ्याँस्याद्वायोरिति चर्मण्यं प्रतिगृह्णीयान्नक्षत्रा-
णामित्यस्थिमयँसूर्य्यस्येत्ययो लोहे हिरण्यञ्चेति’ तत्र च यद्रथ्यं रथं
चर्मलोहहिरण्यादिनिर्मितं स्थानं तत्र वायोरिति चर्मविकारं प्रतिगृ-
ह्णीयादस्थिमयं गजदन्तादिनिर्मितम्, अयो लोहे हिरण्यञ्चेति आयसं
ताम्रं सौवर्णञ्चेत्यर्थः । पाठस्तु--
वा॒योष्ट्वा॒ तेज॑सा प्रति॑गृह्णामि॒ नक्ष॑त्राणां त्वा॑ रू॒-
पेण॒ प्रति॑गृह्णामि॒ सूर्य्य॑स्य त्वा॒ वर्च॑सा प्रति॑गृह्णामि ॥३॥
चर्मगतदौर्गन्ध्यापनयनक्षमं वायोर्यदसाधारणं तेजः तेन चर्मण्यं
त्वां प्रतिगृह्णामि । अस्थिमयस्य धवलत्वेन नक्षत्राणां रूपेणेत्युक्तमयोम-
यादीनां तैजसत्वात् सूर्य्यस्य वर्चसेत्युक्तम् । स्पष्टमन्यत् ॥ ३ ॥
द्राह्मायणः-‘दक्षिणेन रथं गत्वा रथन्तरमसीति’ दक्षिणञ्चक्रमाल-

्णीया'दिति->प्रतिगृह्णीया'दिति श्रुत्यन्तरात् Yes,प्रतिगृह्णीया'दिति`!

Line 32 (footer number):
४
Wait, bottom line is ४ centered.
And then the digitization metadata footer: CC-0. ASI Srinagar Circle... (do not transcribe metadata).

3. Reviewing line by line carefully:

   Top Header:
   प्रथमाध्याये सप्तमखण्डः । (centered) ३७ (right)
   Wait, in Markdown, let's just make it:
   प्रथमाध्याये सप्तमखण्डः । ३७

   Line 1:
   भेत वामदेव्यमसीत्यधिष्ठानं बृहदसीत्युत्तरञ्चक्रमित्यधिष्ठानं रथोऽपवे-
   Wait, what is before भेत? Is it भेत?
   Wait, look at the left margin of Line 1:
   भेत starts indented or is it the continuation from page 36?
   Page 36 ended mid-sentence!
   "... [आर]भेत वामदेव्यमसीत्यधिष्ठानं बृहदसीत्युत्तरञ्चक्रमित्यधिष्ठानं रथोऽपवे-"
   Yes, it is भेत!
   Wait, is it भेत or

३८ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
व्यावृत्यात्मानं देवतारूपेणात्मनि ध्यात्वेति हि-तस्य व्याख्यानम्, 'वैश्वा-
नरः' विश्वेषान्नराणां हितः एतदात्मक उद्गाता 'प्रत्नथा' प्रत्न इव पुरा-
ण इवातीतेषु युगेष्विवास्मिन्नपि युगे 'नाकं' दुःखरहित्येन सुखकरं
रथं 'आरुह' आरोहेति छन्दसि लुङ् लङ्-लिट इति वर्त्तमाने लुङ्
हस्तृदृहेभ्य इति चलेः परटादेशः । 'दिवो' द्योतमानस्य 'पृष्ठे' उपरिभागे
'सुन्मन्मभिः' शोभनस्तुतिकैः स्तोतृभि'र्मन्दमानः' स्तूयमानः मदि स्तु-
तौ कर्मणि यकि प्राप्ते व्यत्ययेन शप् । किञ्च स वैश्वानरात्मोद्गाता
पूर्व्ववत्पूर्ब्बेषां यजमानानामिव तत्र तस्यैवेति षष्ठ्यर्थे वतिः । 'जन्तवे'
जनाय अस्मा अपि यजमानाय 'समानं' सदृशं यावदन्येभ्यः पूर्व्वं
प्रादात् तत्परिमाणं धनं स्तोत्रेण जनयन्नुत्पादयन् अनित्यमागमशा-
सनमिति तुमभावः 'अय्मन्' अय्मनि गमनसाधने रथे उपविष्टो 'जागृ-
विः' जागरूकः सन् 'पर्यैति' तेन रथेन परितो गच्छति ॥ ६ ॥
अत्र सूत्रम्--'आरुह्य जपेत् गिदैषत' इति । पाठस्तु -
गिदैष ते रथ एष वामश्विना रथोरिष्टो विश्व-
भेषजः ॥ ७ ॥
गिदो नाम रथपालकः कश्चिद्देवः, हे गिद ! 'ते' त्वदीयस्तस्मादेनं
पालयेत्यभिप्रायः । हे अश्विना अश्विनौ ! एष रथः 'वां' युवयोः सम्बन्धी
अतोयं अरिष्टो अहिंसितोऽभग्नः 'विश्वभेषजो' विश्वैः सर्व्वैर्भेषदयैर्यु-
क्तश्च भवतु ॥ ७॥
अत्र सूत्रम्-'कृशेति सव्यानभीशूनायच्छेदिति'। अभीशवोऽश्वब-
न्धनरज्जवः ।
कृशानो सव्यानायच्छ ॥ ८ ॥
कृशानुर्नाम सव्यपार्श्वस्थानां रश्मीनां धारयिता, हे कृशानो !
'सव्यान्' वामभागस्थितान् अश्वबन्धकान् पाशान् 'आयच्छ' आकर्षेण
नियच्छ ॥ ८ ॥
अत्र सूत्रम्-'दासेति दक्षिणानवगृह्णीयादिति' ।
दा

प्रथमाध्याये अष्टमखण्डः । ३९
अथ अष्टमः खण्डः ।
अत्र सूत्रम्—‘सर्वासां देवस्यत्वेति पुरस्ताज्जप इति’ सर्वासां दक्षि-
णानां प्रतिग्रहे प्रथमतॊ देवस्यत्वेति मन्त्रं जपेत् । पाठस्तु—
देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो ह-
स्ताभ्यां प्रतिगृह्णामि ॥ १ ॥
‘सवितुः’ प्रेरकस्य देवस्य ‘प्रसवे’ प्रेरणे ऽनुज्ञायां सत्यां ‘त्वा’ त्वां
दक्षिणां प्रतिगृह्णामि । तत्र बाहू च हस्तौ च साधनमंसमणिबन्धनयोर्म-
ध्यवर्त्ती दीर्घो भागो बाहुः, मणिबन्धस्याग्रेऽवस्थितः साङ्गुलिर्भागो
हस्तः, अश्विनो बाह्वोरभिमानिदेवो हस्तयोस्तु पूषा, ततस्तयोस्तत्स-
म्बन्धोऽभिधीयते ॥ १ ॥
अत्र सूत्रम्—‘वरुणस्त्वेति यथादेवतं प्रतिगृह्णीयादिति’ यस्य द्रव्य-
स्य या देवता प्रतिग्रहमन्त्रे पठिता तामादिश्य तद्द्रव्यं प्रतिगृह्णीयाद्वरु-
णायश्वमग्नये हिरण्यं वायवे मृगमित्यादि । पाठस्तु—
वरुणस्त्वा नयतु देवि दक्षिणे वरुणायऽश्वं तेना-
मृतत्वमशीय वयो दात्रे भूयान्मयो मह्यं प्रतिगृहीत्रे ॥२॥
हे दक्षिणे एतत्संज्ञे देवि ! ‘त्वा’ त्वां ‘वरुणो’ देवो गृहं ‘नयतु’ वरु-
णप्रीत्यर्थमश्वमहं प्रतिगृह्णामि तेनानुगृहीतेनाश्वेनामृतत्वं देवत्वमहं
‘अशीय’ प्राप्तवान् ‘दात्रे’ यजमानाय ‘वयो’ऽन्नं भूयान्मह्यं प्रतिगृहीत्रे
‘मयः’ सुखं भूयात्, ‘यद्वै शिवं तन्मय’ इति श्रुत्यन्तरम् ॥ २ ॥
अश्वप्रतिग्रहे मन्त्र उक्तः गोप्रतिग्रहे मन्त्रमाह--
वरुणस्त्वा नयतु देवि दक्षिणे रुद्राय गां तयामृतत्व-
मशीय वयो दात्रे भूयात् मयो मह्यं प्रतिगृहीत्रे ॥ ३ ॥
रुद्रप्रीत्यर्थं ‘गां’प्रतिगृह्णामि तया रुद्रानुगृहीतया गवा रुद्रस्य पशु-
पतित्वात् गोस्तत्सम्बन्धोऽन्यत्पूर्ववत् ॥ ३ ॥
अथाजप्रतिग्रहे मन्त्रमाह—
वरुणस्त्वा नयतु देवि दक्षिणेऽग्नयेऽजम् ॥ ४ ॥
अस्मिन्मन्त्रे तेनामृतत्वमित्यादेरुत्तरभागस्यानुषङ्गो द्रष्टव्यः । प्र-
जापतिमुखादग्नेरजस्य सहोत्पत्तेस्तत्सम्बन्धः । अन्यत्पूर्ववत् ॥ ४ ॥
अथ हिरण्यस्य प्रतिग्रहे मन्त्रमाह--
अग्नये हिरण्यम् ॥ ५ ॥

४० ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
अस्मिन्मन्त्रे वरुणस्त्वेत्यादेः पूर्वभागस्य तेनेत्यादेः पूर्वभागस्यानु-
षङ्गः कार्य्यः। हिरण्यस्याग्निरेतोरूपत्वात्सम्बन्धः॥ ५॥
अजायाः प्रतिग्रहे मन्त्रमाह—
अग्नीषोमाभ्यामजाम्नामृतत्वमशीय वयो दात्रे
भूयान्मयो मह्यं प्रतिग्रहीत्रे ॥ ६ ॥
अस्मिन्मन्त्रे वरुणस्त्वेत्यादेः पूर्वभागस्यैवानुषङ्गः, 'आग्नेयी वा एषा
यदजेति' श्रुत्यन्तरादजाया अग्नेः सम्बन्धः, लताभूतस्य सोमस्यौष-
धिषु सारभूतत्वेनाजायोपजीव्यत्वात्तत्सम्बन्धः, तथाचोक्तं- 'श्यामला-
स्तास्तु निष्पन्ना सोमाख्यछागभोजन' मिति ॥ ६ ॥
अन्नस्येति मन्त्रो लिङ्गादन्नप्रतिग्रहे विनियोज्यः, सूत्रकारस्तु अवेः
प्रतिग्रहेऽयं मन्त्रोऽधिक इति दर्शयति, अन्नस्येति प्राग् वारुणादवेः
प्रतिग्रहे वरुणस्त्वेत्यतः पूर्वं वायं मन्त्रो जप्यः। तत्पाठस्तु —
अन्नस्यान्नपतिः प्रादादनमीवस्य शुष्मिणो नमो
विश्वजनस्य क्षामाय भुञ्जति मा मा हिंसीः ॥ ७ ॥
अन्नस्येति कर्मणि शेषविवक्षायां षष्ठी, अन्नस्य पतिरन्नानां पालयि-
ता 'अन्नस्या'न्नं मह्यं 'प्रादात्' दत्तवान् अन्नं विशेष्यते 'ऽनमीवस्या'मीवा
रोगः तद्रहितस्यारोग्यकरस्य 'शुष्मिणो' बलवतो बलहेतुभूतस्येमेपि
कर्माणि षष्ठ्यौ, तस्मा अन्नपतये अग्नये नमोऽस्तु। कथम्भूताय 'विश्व-
जनस्य' सर्वप्राणिजातस्य 'क्षामाय' क्षेमकारिणे, क्षैजैक्षै क्षये, तस्मात्
क्रोधिकरणे चेति कर्तरि निष्ठा क्षायो म इति तकारस्य मकारः, ईदृशा-
ग्नये इत्यर्थः। हे भुञ्जति उपभोग्यत्वेन पालयित्रि! तदुपभोक्तारं 'मां'
मा 'हिंसीः' ॥ ७ ॥
अवेः पश्वन्तरोपभोगसाधनत्वेनान्नत्वेन संस्तावकन्तत्प्रतिग्राहम-
न्त्रैकदेशमुक्त्वा तच्छेषमन्त्रमाह--
वरुणस्त्वा नयतु देवि दक्षिणे त्वष्ट्रेऽविं तया ऽमृत-
त्वमशीय वयो दात्रे भूयान्मयो मह्यं प्रतिग्रहीत्रे ॥ ८ ॥
'त्वष्टा हि रूपाणां कर्त्ता त्वष्टा वै पशूनां मिथुनानां रूपकृदिति'
श्रुत्यन्तरात् नानारूपा अवयो भवन्तीति त्वष्टुरवेश्च सम्बन्धः, शिष्टं
पूर्ववत् ॥८॥
अत्र सूत्रम्--'ग्रास्त्वा कृन्तन्निति वसनस्येति' वस्त्रप्रतिग्रहे ग्रास्त्वा
कृन्तन्निति प्राग्वारुणात्पुरस्ताज्जपाद्वा जपेद् यदि तत् वस्त्रमतन्तुनि·

प्रथमाध्याये अष्टमखण्डः । ४१
र्भितं वल्कलादिजं स्यात्तत्रायं मन्त्रो न प्रयोज्यः । तत्र सूत्रम्-'तदुदस्ये-
दतान्तव' इति । पाठस्तु--
ग्रास्त्वाऽकृन्तन्नपसोऽतन्वत वयित्र्योऽवयन् ॥ ९ ॥
गच्छन्ति पुमांस एनामिति ग्रास्त्रियः, हे वस्त्र ! 'त्वा'त्वां 'अकृन्तन्'
निष्पादनानन्तरं कर्तनेन छेदनेन सम्पादितवन्तः 'अपसो'ऽपः कर्म
तद्वन्तो वा तन्तुग्रथनकुशलाः पुरुषा 'अतन्वत' तन्तवः पटस्य दीर्घा-
णि सूत्राणि तान्यकुर्वन्नित्यर्थः । ता 'वयित्र्यः' वेञ् तन्तुसन्ताने वय-
नकर्त्र्यो योषितो 'अवयन्' तिरश्चीनानि सूत्राणि समयोजयन् ॥ ९ ॥
अथ वस्त्रप्रतिग्रहमन्त्रविशेषः-
वरुणस्त्वा नयतु देवि दक्षिणे बृहस्पतये वासस्तेना-
मृतत्वमशीय वयो दात्रे भूयान्मयो मह्यं प्रतिग्रहीत्रे ॥१०॥
स्पष्टोऽर्थः ॥ १० ॥
आसनशय्यादेरचेतनवस्तुनः प्रतिग्रहे मन्त्रमाह--
वरुणस्त्वा नयतु देवि दक्षिणे उत्तानायाङ्गिरसा-
याप्राणत् तेनामृतत्वमशीय वयो दात्रे भूयान्मयो मह्यं
प्रतिग्रहीत्रे ॥ ११ ॥
'इयं वा उत्तान आङ्गिरस' इति श्रुत्यन्तरात्, उत्तान आङ्गिरस इति
शब्दाभ्यामुच्यते, ऊर्ध्वमुखत्वादुत्तानोऽङ्गिरसस्तपसा लब्धत्वादाङ्गि-
रसो लोकाभिप्रायेण पुंल्लिङ्गता, अप्राणतो भूमेश्च निष्कयत्वसाम्या-
त्सम्बन्धोऽन्यत्पूर्ववत् ॥ १२ ॥
उष्ट्रप्रतिग्रहे मन्त्रमाह--
वरुणस्त्वा नयतु देवि दक्षिणे पूष्ण उष्ट्रम् ॥ १२ ॥
तेनेत्यादिवाक्यशेषस्यानुषङ्गः ॥ १२ ॥
मृगप्रतिग्रहमन्त्रमाह--
वायवे मृगं तेनामृतत्वमशीय वयो दात्रे भूयान्मयो
मह्यं प्रतिग्रहीत्रे ॥ १३ ॥
वरुणस्त्वेति पूर्वभागस्यानुषङ्गः, मृगस्य शीघ्रगामित्वात् तद्वा-
हनत्वाद्वायुसम्बन्धः, उष्ट्रादीन्यपि सर्व्वदक्षिणे देयानि ॥ १३ ॥
पुरुषहस्तिवराहव्रीहीणां प्रतिग्रहे चतुरो मन्त्रानाह—
वरुणस्त्वा नयतु देवि दक्षिणे प्रजापतये पुरुषं प्र-