ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

प्रथमाध्याये पञ्चमखण्डः । २९
दध्मसीत्यन्त' इति । सौम्यं चरुं अध्वर्युभिराहृतं उद्गाता आयुर्मे
इति मन्त्रेण यजुषा यन्मे मन इत्यनुवादनार्वागादावेक्षेत तस्य मन्त्रस्य
दध्मसीत्यवसानं स्यात् । यन्मे मन इत्येतद्वक्ष्यमाणं वैकल्पिकं मन्त्रा-
न्तरं न त्वेतेन सह तस्यैकमन्त्रत्वमस्ति तयोरुभयोस्तुल्यार्थेन विक-
ल्पितत्वात् । तदेतद्विशदीकर्त्तुं मन्त्रावसानमुक्तम् । पाठस्तु--
आयुर्मे प्राणो मनासि मे प्राण आयु॒पत्न्या॒मृचि॒ यन्मे॑
मनो॒यमं॑ ग॒तं यद्वा॑ मे अप॑रागतꣳ॑ राजा॒ सोमे॑न॒ तद्वयं॑ पु-
नरस्मासु दध्मसि ॥ १७ ॥
'मे' मदीयं 'मायु'र्जीवनं प्राणसमाश्रितं, 'यावद्ध्यस्मिञ्शरीरे प्राणो
वसति तावदायुरिति' कौषीतकिश्रुतेः । तथा मे 'मनसि' अन्तःकरणे
स 'प्राणो' पञ्चवृत्तिर्वायुः 'समाश्रितः', स प्राणो मदीयं मन उद्गाने
शक्तं कुर्यादित्यर्थः । अत एव 'आयुपत्न्यां' आयवो मनुष्याः तेषां पा-
लयित्र्यामृचि साम्न आधारभूतायां स प्राणो वर्त्ततां ऋचां तदाश्रया-
णां साम्नां चाहं धारयिता भूयासमित्यर्थः । किञ्च 'मे' मदीयं यदुक्त-
प्राणविशिष्ट'म्मनो' मानसं 'यमं गतं' मृत्युं प्राप्तम् । 'यद्वा' यदि वा मे
मनः 'अपरागतं' पुनरावर्त्तयितुमशक्यं गतं नैरन्तर्येण लौकिक एव
विषये आसक्तं तदुभयविधं मनः 'राज्ञा' राजमानेन ईश्वरेण वा 'सो-
मेन' अवश्यवो वयं अस्मास्वेव पुन'र्दध्मसि' धारयामः ॥ १७ ॥
यस्तु वैकल्पिक उत्तरो मन्त्रः स एवमाम्नायते--
यन्मे यमं वैवस्वतं मनो जगाम दूरगास्तन्म आवर्त
या पुनर्जीवातवे न मर्त्तवेथो अरिष्टतातये ॥ १८ ॥
अविवाक्ये दशमेऽहनि या पूर्वा 'यन्मे मन' इत्येषा ऋक् अनु-
ष्टुप्त्वात्सा तस्मिन्नहनि निषिद्धा, 'दशमेऽहनि परोक्षमनुष्टुभमुपयन्ति
यत्प्रत्यक्षमुपेयुः प्रजापतिमृच्छेयु'रिति ब्राह्मणात् । ततः अस्या अनुष्टुभः
स्थाने एषा पङ्क्तिः प्रयोक्तव्येति कोचिदिति । सूत्र्यते हि--'यन्मे मनः
स्थाने यन्मे यमिति एक इति' सूत्रकारस्तु दशमेऽहन्यपि पूर्वस्या ऋच-
श्चतुर्थं पादमभ्यस्य सैवात्र प्रयोक्तव्या एषा चेति विकल्पिते चोक्तत्वात्,
तथैव सूत्रान्तरं-'दशमेऽहन्यभ्यस्ये'दिति । मन्त्रार्थस्तु,-'मे' मम 'मनो'
मानसं 'वैवस्वतं' विवस्वतः सूर्यस्य पुत्रं 'यमं जगाम' शरीरान्निष्क्रम्य
प्राप्नोत् । हे सोम ! त्वं 'दूरगाः' दूरगामी यमसदनं प्राप्तः सन् 'मे' मदीये
तन्मनः 'आवर्त्त्य' मदीयदेहं प्रत्यावृत्तं कुरु । किमर्थं 'पुनर्जीवातवे