ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

प्रथमाध्याये पञ्चमखण्डः । २५
‘तं स आप्याययेदभिमृश्याप्यायस्वेत्येतया गायत्र्येति’ । यः प्रति-
हर्त्ता पश्चाद्भक्षयत सः तञ्चमसमभिमृश्याप्याययेत् द्रोणकलशात्
सोमरसमादाय तेन वर्द्धनमाप्यायनं मन्त्रेणाभिमर्शनमात्रं वा ।
पाठस्तु--
आप्याय॑स्व॒ समे॑तु ते वि॒श्वतः॑ सोम॒ वृष्ण्य॑म् । भवा॒
वाज॑स्य सङ्ग॒थे ॥ ८ ॥
हे सोम ! त्वं ‘आप्यायस्व’ वर्द्धस्व ‘ते’ तव ‘वृष्ण्यं’ सेचनसम-
र्थं बलं ‘विश्वतः’ सर्वतः सर्वाभ्यो दिग्भ्यः ‘समेतु’ सम्यक् प्राप्नोतु ।
त्वं च अस्माकं ‘वाजस्य’ अन्नस्य बलस्य वा ‘सङ्गथे’ सङ्गमे हेतुर्भव ॥८॥
अत्र सूत्रम्-‘तेषामनवेक्ष्य भक्षणमवमैरिति’ । प्रातःसवन ऊर्वैरिति
माध्यन्दिने काव्यैरिति तृतीयसवने पितृभिरिति सर्वत्रानुसंहरेदिति ।
नाराशꣳसाभिधचमसान् प्रकृत्य तच्छब्दः प्रयुज्यते । यथेतरचमसभ-
क्षणं ‘श्येनो नृचक्षा’ इत्यनेन मन्त्रेणावेक्ष्य पश्चात्क्रियते, न तथा तेषा-
न्नाराशꣳसचमसानां किन्त्वनवेक्ष्यैव भक्षणं अवमैरित्यादिभिस्त्रिभि-
र्मन्त्रैस्त्रिषु सवनेषु नाराशꣳसभक्षणं, न पुनः इन्दविन्द्रपीतस्येति । त्रि-
ष्वपि मन्त्रेषु पितृभिरित्यादिवाक्यशेषोऽनुषज्यते । पाठस्तु--
अवमैस्त ऊर्वैस्ते काव्यैस्ते पितृभिर्भक्षितस्य मधु-
मतो नाराशꣳसस्य सर्वगणस्य सर्वगण उपहूत उपहू-
तस्य भक्षयामि ॥ ९ ॥
त्रिविधाः पितरः अवमा ऊर्वाः काव्याश्चेति । एते अनुसवनं नारा-
शंसदेवताः । हे सोम ! ‘अवमैः’ अवतेरौणादिकोऽयमच्प्रत्ययः, रक्षकैः
एतत्संज्ञकैः ‘पितृभिः’ प्रातःसवने ‘भक्षितस्य’ ‘ते’ तव ‘मधुमतो’ माधु-
मता माधुर्योपेतस्य ‘नाराशंसस्य’ नरैः सन्तानभूतैः शस्यन्त इति
नाराशंसाः पितरः तत्सम्बन्धाच्चमसो नाराशंसः तस्य किञ्चिदङ्गं
‘भक्षयामि’ । सर्वगणस्येत्यादि पूर्ववत् । एवं ऊर्वैस्ते काव्यैस्त इति
मन्त्रयोर्योजना । उर्वी पृथिवी तस्यां सञ्चरन्तः ऊर्वाः काव्या स्तुत्यर्थाः
एतत्संज्ञकैः पितृभिः भक्षितस्येत्येतावान् विशेषः ॥ ९ ॥
अत्र सूत्रम्-‘तथैव जङ्घामुपहत्य युञ्ज्यात् स्तोमं दीक्षायै तपसो मन-
सो वाच इती’ति । यथा पुरा प्रस्तरेण स्वकीयां जङ्घामुपस्पृश्य स्तोमो
युक्तः तथैवेदानीमपि स्तोमयोगमुपकरणदर्भाभ्यां जङ्घास्पर्शोऽत्र वि-
शेषः । पाठस्तु--
३