ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

३० ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
जीवनायतयेपि जीवितुं ‘न मर्त्तवे’ मरणाभावार्थम् । ‘अथो’पि च ‘अरिष्ट-
तातये’रिष्टं ‘हिंसा’ तद्विरुद्धं सुखेनावस्थानं अरिष्टं तस्य तातये विस्ता-
राय ॥ १८ ॥
द्राह्मायणः-‘तस्मिन्नङ्गुष्ठानामिके अवधायाक्षिणी विमार्जीत येना-
ह्याजिमितीति’ । तस्मिन्नङ्गुली अवधायाङ्गुष्ठानामिके इत्येकेऽक्षिणी वि-
मृजीत येनाह्याजिमितीति, तस्मिन् सौम्यचरौये केचित् द्वे अङ्गुली
अङ्गुष्ठानामिके वा अवधाय ताभ्यामक्षिणी विमार्जीत । पाठस्तु-
येनाह्याजिमजयद्विचक्ष्य येन श्येनँ शकुनँ सुप-
र्णं यदाहुश्चक्षुरदितावनन्तँ सोमो नृचक्षा मयि तद्दधातु १९
येन आहीति पदच्छेदः, हि शब्दो वाक्यालङ्कारे, उपसर्गस्तु व्यव-
हिताश्चेति व्यवहितेन विडन्तेन सम्बध्यते । ‘येन’ हि चक्षुषा चक्षुरि-
न्द्रियेण दूरदर्शिना कश्चिद्धातुश्च ‘आजिं’ धेनीयां मर्यादां ‘विचक्ष्य’
विशेषेण बालाग्र आसञ्जयन् अभिजयेत् छन्दसि लुङ्लङ्लिट् । तथा
‘येन’ चक्षुषा ‘सुपर्णं’ शोभनपतनं एतत्संज्ञं अभिजयेत् श्येनोपि सूक्ष्म-
दर्शीति प्रसिद्धः तमपि सूक्ष्मदर्शित्वेनाभिजयेदित्यर्थः । ‘अदितौ’
पृथिव्यां अन्यदीयं तच्चक्षु ‘रनन्तं’ अन्तर्हितं वेश्म दिवि प्रकृष्टदर्शनस-
मर्थ‘माहु’रभिज्ञाः कथयन्ति । ‘यद्वा षष्ठ्यर्थे सप्तमी । तथैवाश्वलायनः
‘दीर्घं यच्चक्षुरदितेरनन्तमिति’ । अदितेर्देवमातुः सम्बन्धि यच्चक्षुरन-
न्तमवस्थानरहितमाहुः वेदाभिज्ञाः । ‘तत्’ उक्तगुणविशिष्टं चक्षुः नृणां
द्रष्टा सोमः मयि ‘दधातु’ स्थापयतु ॥ १९ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे प्रथमाध्यायस्य पञ्चमः खण्डः ।
अथ षष्ठः खण्डः ।
अत्र सूत्रम्-‘सत्र एव ग्रहस्य भक्षयेयुरैन्द्रँ सह इतीति’ द्विविधो
हि दशरात्रः सत्रमहीनश्चेति तयोर्मध्ये सत्ररूप एव दशरात्रे यः षोड-
शिग्रहोस्ति तमनेन मन्त्रेण भक्षयेयुः । पाठस्तु-
ऐन्द्रँ सहोऽसर्जि तस्य त इन्दविन्द्रपीतस्येन्द्रिया-
वतोऽनुष्टुप्छन्दसो हरिवतः सर्वगणस्य सर्वगण उप-
हूत उपहूतस्य भक्षयामि ॥ १ ॥
हे ‘इन्दो’ सोम ! ‘ऐन्द्रं’ इन्द्रसम्बन्धि ‘सहो’ बलं ‘असर्जि’त्वया सृष्टं