ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

२६ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
दीक्षायै वर्णेन तपसो रूपेण मनसो महिम्ना वाचो
विभूत्या प्रजापतिस्त्वा युनक्तु प्रजाभ्योऽपानाय ॥१०॥
आदितः पदद्वयात्मकाश्चत्वारो मन्त्राः एतदेवाभिप्रेत्य दीक्षातपो-
मनोवाक्शब्दैश्चतुर्भिः प्रतीकग्रहणं कृतम् । प्रजापतिस्त्वेत्ययं भागः
चतुर्ष्वपि मन्त्रेष्वनुषज्यते । तदाह सूत्रकृत्-'अन्तः सर्वेषां प्रजापति-
स्त्वेतीति' । एतैश्चतुर्भिरपि मन्त्रैरेकस्मिन्नेव स्तोत्रे स्तोमयोग इत्येकः
पक्षः । यत्र नैरन्तर्येण आवृत्तस्तोत्राणि चत्वारि लभ्यन्ते तेषु चतुरो
मन्त्रान् क्रमेण पृथग्विभज्य स्तोमयोगः न त्वेकस्मिन्नेव स्तोत्र इत्यपरः
पक्षः । द्वावपि पक्षौ सूत्रकारो दर्शयति-'नानाधानञ्जप्यो यत्रानन्तराणि
चत्वारीति' । मन्त्रार्थस्तु-हे स्तोम ! 'प्रजापतिः'प्रजापालको देवः 'प्रजाभ्यः'
प्रजोपकारार्थं 'दीक्षायै वर्णेन' यजमानानुष्ठितनियमरूपायाः सामर्थ्येन 'त्वा
युनक्तु' त्वां योजयतु । तथा 'अपानाय' अपानाय बहिर्गतायाः प्राणवृ-
त्तेरन्तःप्रवेशनमपानं तेन हि प्राणवायुः शरीरे धीयते । 'अपानेन ह्ययं
यतः प्राणो न परां भवतीति' श्रुत्यन्तरम् । तदर्थमपि प्रजापतिस्त्वां
युनक्तु । एवमुत्तरेष्वपि त्रिषु मन्त्रेषु योज्यम् ! हे स्तोम ! 'तपसोरूपेण'
यजमानानुष्ठितस्य पयोव्रतादिलक्षणरूपेण प्रजापतिस्त्वां युनक्तु इति
द्वितीयस्य विशेषः । 'मनसो' मनस्तत्त्वस्य 'महिम्ना' सर्वविषयावगा-
हनशक्त्या प्रजापतिर्युनक्त्विति तृतीयस्य विशेषः । तथा 'वाचो विभू-
त्या' विभवेन सर्वपदार्थप्रकाशनसामर्थ्येन प्रजाजतिर्युनक्त्विति चतु-
र्थस्य । एतस्य जप एव स्तोमयोगः। त्रिवृत् पञ्चदशसप्तदशैकविंशाद-
द्यो द्वितीयतृतीयाध्यायोक्तलक्षणा स्तोमाः । तेषु बहिष्पवमानस्तोत्रे
त्रिवृत्स्तोमो विहितः । तस्मात् पूर्वत्र बहिष्पवमानाङ्गत्वेनाग्नेस्तेजसे-
ति मन्त्रः त्रिवृत्स्तोमयोगेऽभिहितः । तथा चतुर्ष्वाज्येषु स्तोत्रेषु पञ्च-
दशस्तोमो विहितः 'पञ्चदशान्याज्यानी'ति श्रुतेः । अतोऽत्राज्यस्तोत्रा-
ङ्गत्वेन पञ्चदशस्तोमयोगे दीक्षायै वर्णेनेत्यादिमन्त्रोऽभिहितः। आज्य-
स्तोत्रेभ्य ऊर्द्धं प्रातःसवनं समाप्यते । अत्र ऋतुसंग्रहः—
वसतीवर्यपां प्राप्तौ प्रचारः स्याद्दधिग्रहे ।
उपांशु अदाभ्यौ हुत्वा महाभिषवमाचरेत् ॥
उपांशुमन्तर्यागंश्च हुत्वा रिक्तान्तु सादयेत् ।
अथेन्द्रवायवं पात्रे गृहीत्वा सादयेत् खरे ॥
यो मैत्रावरुणं तन्तु श्रीणाति पयसा ग्रहम् ।
शुक्रः शृतो हिरण्येन शूतो मन्थी तु सक्तुभिः ।