ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

३८ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
व्यावृत्यात्मानं देवतारूपेणात्मनि ध्यात्वेति हि-तस्य व्याख्यानम्, 'वैश्वा-
नरः' विश्वेषान्नराणां हितः एतदात्मक उद्गाता 'प्रत्नथा' प्रत्न इव पुरा-
ण इवातीतेषु युगेष्विवास्मिन्नपि युगे 'नाकं' दुःखरहित्येन सुखकरं
रथं 'आरुह' आरोहेति छन्दसि लुङ् लङ्-लिट इति वर्त्तमाने लुङ्
हस्तृदृहेभ्य इति चलेः परटादेशः । 'दिवो' द्योतमानस्य 'पृष्ठे' उपरिभागे
'सुन्मन्मभिः' शोभनस्तुतिकैः स्तोतृभि'र्मन्दमानः' स्तूयमानः मदि स्तु-
तौ कर्मणि यकि प्राप्ते व्यत्ययेन शप् । किञ्च स वैश्वानरात्मोद्गाता
पूर्व्ववत्पूर्ब्बेषां यजमानानामिव तत्र तस्यैवेति षष्ठ्यर्थे वतिः । 'जन्तवे'
जनाय अस्मा अपि यजमानाय 'समानं' सदृशं यावदन्येभ्यः पूर्व्वं
प्रादात् तत्परिमाणं धनं स्तोत्रेण जनयन्नुत्पादयन् अनित्यमागमशा-
सनमिति तुमभावः 'अय्मन्' अय्मनि गमनसाधने रथे उपविष्टो 'जागृ-
विः' जागरूकः सन् 'पर्यैति' तेन रथेन परितो गच्छति ॥ ६ ॥
अत्र सूत्रम्--'आरुह्य जपेत् गिदैषत' इति । पाठस्तु -
गिदैष ते रथ एष वामश्विना रथोरिष्टो विश्व-
भेषजः ॥ ७ ॥
गिदो नाम रथपालकः कश्चिद्देवः, हे गिद ! 'ते' त्वदीयस्तस्मादेनं
पालयेत्यभिप्रायः । हे अश्विना अश्विनौ ! एष रथः 'वां' युवयोः सम्बन्धी
अतोयं अरिष्टो अहिंसितोऽभग्नः 'विश्वभेषजो' विश्वैः सर्व्वैर्भेषदयैर्यु-
क्तश्च भवतु ॥ ७॥
अत्र सूत्रम्-'कृशेति सव्यानभीशूनायच्छेदिति'। अभीशवोऽश्वब-
न्धनरज्जवः ।
कृशानो सव्यानायच्छ ॥ ८ ॥
कृशानुर्नाम सव्यपार्श्वस्थानां रश्मीनां धारयिता, हे कृशानो !
'सव्यान्' वामभागस्थितान् अश्वबन्धकान् पाशान् 'आयच्छ' आकर्षेण
नियच्छ ॥ ८ ॥
अत्र सूत्रम्-'दासेति दक्षिणानवगृह्णीयादिति' ।
दा