ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

प्रथमाध्याये अष्टमखण्डः । ३९
अथ अष्टमः खण्डः ।
अत्र सूत्रम्—‘सर्वासां देवस्यत्वेति पुरस्ताज्जप इति’ सर्वासां दक्षि-
णानां प्रतिग्रहे प्रथमतॊ देवस्यत्वेति मन्त्रं जपेत् । पाठस्तु—
देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो ह-
स्ताभ्यां प्रतिगृह्णामि ॥ १ ॥
‘सवितुः’ प्रेरकस्य देवस्य ‘प्रसवे’ प्रेरणे ऽनुज्ञायां सत्यां ‘त्वा’ त्वां
दक्षिणां प्रतिगृह्णामि । तत्र बाहू च हस्तौ च साधनमंसमणिबन्धनयोर्म-
ध्यवर्त्ती दीर्घो भागो बाहुः, मणिबन्धस्याग्रेऽवस्थितः साङ्गुलिर्भागो
हस्तः, अश्विनो बाह्वोरभिमानिदेवो हस्तयोस्तु पूषा, ततस्तयोस्तत्स-
म्बन्धोऽभिधीयते ॥ १ ॥
अत्र सूत्रम्—‘वरुणस्त्वेति यथादेवतं प्रतिगृह्णीयादिति’ यस्य द्रव्य-
स्य या देवता प्रतिग्रहमन्त्रे पठिता तामादिश्य तद्द्रव्यं प्रतिगृह्णीयाद्वरु-
णायश्वमग्नये हिरण्यं वायवे मृगमित्यादि । पाठस्तु—
वरुणस्त्वा नयतु देवि दक्षिणे वरुणायऽश्वं तेना-
मृतत्वमशीय वयो दात्रे भूयान्मयो मह्यं प्रतिगृहीत्रे ॥२॥
हे दक्षिणे एतत्संज्ञे देवि ! ‘त्वा’ त्वां ‘वरुणो’ देवो गृहं ‘नयतु’ वरु-
णप्रीत्यर्थमश्वमहं प्रतिगृह्णामि तेनानुगृहीतेनाश्वेनामृतत्वं देवत्वमहं
‘अशीय’ प्राप्तवान् ‘दात्रे’ यजमानाय ‘वयो’ऽन्नं भूयान्मह्यं प्रतिगृहीत्रे
‘मयः’ सुखं भूयात्, ‘यद्वै शिवं तन्मय’ इति श्रुत्यन्तरम् ॥ २ ॥
अश्वप्रतिग्रहे मन्त्र उक्तः गोप्रतिग्रहे मन्त्रमाह--
वरुणस्त्वा नयतु देवि दक्षिणे रुद्राय गां तयामृतत्व-
मशीय वयो दात्रे भूयात् मयो मह्यं प्रतिगृहीत्रे ॥ ३ ॥
रुद्रप्रीत्यर्थं ‘गां’प्रतिगृह्णामि तया रुद्रानुगृहीतया गवा रुद्रस्य पशु-
पतित्वात् गोस्तत्सम्बन्धोऽन्यत्पूर्ववत् ॥ ३ ॥
अथाजप्रतिग्रहे मन्त्रमाह—
वरुणस्त्वा नयतु देवि दक्षिणेऽग्नयेऽजम् ॥ ४ ॥
अस्मिन्मन्त्रे तेनामृतत्वमित्यादेरुत्तरभागस्यानुषङ्गो द्रष्टव्यः । प्र-
जापतिमुखादग्नेरजस्य सहोत्पत्तेस्तत्सम्बन्धः । अन्यत्पूर्ववत् ॥ ४ ॥
अथ हिरण्यस्य प्रतिग्रहे मन्त्रमाह--
अग्नये हिरण्यम् ॥ ५ ॥