ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

२४ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
दृशोऽहं 'सर्वगणः' सर्वैः पुत्रभृत्यादिगणैः ऋत्विग्गणैर्वोपेतः 'उपहूतः'
अन्यैर्ऋत्विग्भिरनुज्ञातः ॥ ४ ॥
अत्र सूत्रम्-'ऊर्ध्व इति मुख्यान् प्राणानभिमृशेतेति' । भक्षणानन्तरं
ऊर्ध्वः सप्त ऋषीनिति सप्तमुख्यान् प्राणान् चक्षुषी नासिके श्रोत्रे मुखं
चाभिमृशेत् । पाठस्तु--
ऊर्ध्वस्सप्त ऋषीनुपतिष्ठस्वेन्द्रपीतो वाचस्पते सप्तर्त्वि-
जोऽभ्युच्छ्रयस्व जुषस्व लोकम्माऽर्वागवगाः ॥ ५ ॥
हे भक्षितसोम ! त्वं 'ऊर्ध्वः' शिरोभागं प्राप्तः सन् 'सप्तऋषीन्'
सप्तसंख्यैतच्छिद्रवर्त्तिनः चक्षुरादीन्द्रियरूपान् 'उपतिष्ठस्व' प्राप्नु-
हि । तानाप्याययितुं दर्शनसाधनत्वादेषामृषित्वम्, ऋषिर्दर्शनादि-
ति हि निरुक्तम् । यद्वा गौतमादिकृषिरूपेण मुखावस्थितच्छिद्राणां
मुखस्थत्वादृषित्वम् । एतच्च बृहदारण्यके 'तस्याः सप्त ऋषयः सप्तती-
रे इति मन्त्रेणेमावेव गोतमभरद्वाजाविति' ब्राह्मणेन स्पष्टीकृता । हे 'वा-
चस्पते' मदीयस्तोत्ररूपाया वाचः पालक सोम ! त्वं इन्द्रदेवतया पीतः
सन् 'सप्तर्त्विजो' होतृप्रभृतीनमभिलक्ष्य 'उच्छ्रयस्व' तानाप्याययितुमु-
च्छ्रितो भव । ततो 'लोकं' स्थानं स्वकीयजठरलक्षणं 'जुषस्व' सेवस्व
'अर्वाक' अर्वाचीनः सन् 'मा' मां 'अवगाः' नाभेरधो न गच्छेः । 'शिवो
मे सप्त ऋषीनुपतिष्ठस्व मा मेवार्वाङनभिमातिगा' इति हि निग-
मान्तरम् ॥ ५ ॥
अत्र सूत्रम्-'सोम रारंधीति हृदयमिति । अभिमृशेदित्यनुषङ्गः ।
सोमरारन्धि नो हृदि पिता नोसि मम तन्मा मा-
हिꣳसीः ॥ ६ ॥
हे सोम ! 'नो' अस्माकं 'हृदि' हृदये 'रारन्धि' रमस्व । हे भगवन्! ऐ-
श्वर्यादिगुणविशिष्ट ! त्वं नो अस्माकं 'पिता' पालयितासि 'मां' उद्गातारं
'माहिꣳसीः' वमनरेचनरूपां हिंसां माकार्षीरित्यर्थः ॥ ६ ॥
अत्र सूत्रम्-'सोमगीर्भिरिति नाभिमिति'अभिमृशेदित्यनुषङ्गः । पाठस्तु-
सोम गीर्भिष्ट्वा वयं वर्द्धयामो वाचोविदः सुमृडी-
को न आविश ॥ ७ ॥
हे सोम ! 'वाचोविदः' मन्त्राभिज्ञा वयमुद्गातारः 'गीर्भिः' स्तुतिभिः
'त्वा' त्वां 'वर्द्धयामः' अभिवृद्धं कुर्मः । त्वञ्च 'सुमृडीकः' सुखकरो
भूत्वा 'नो' अस्मान् 'आविश' ॥ ७ ॥