ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

३१० ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
निरुद्धः शत्रुभिर्निरोधं प्रापितस्तन्निर्गमनायैतत्साम दृष्टवान्। स चाने-
नाऽवगच्छदवगतोऽभूत्। अन्यत् स्पष्टम् ॥ ९ ॥
अस्य साम्नो यदोको इति निधनं तत् प्रशंसति—
तम इव वा एते प्रविशन्ति ये रात्रिमुपयन्ति यदो-
को निधनꣳ रात्रेर्मुखे भवति प्रज्ञात्यै ॥ १० ॥
ये रात्रिं रात्रिपर्यायान् उपयन्ति प्रयुञ्जत उद्गातारः, एते तम इव
प्रविशन्ति खलु रात्रौ तमःसद्भावात्। अतो रात्रेः प्रथमे पर्याये ओ-
कोनिधनप्रयोगः प्रज्ञात्यै अनुष्ठेयपदार्थज्ञानाय भवति ॥ १० ॥
कथमस्य प्रज्ञातिहेतुत्वमित्याशङ्क्य तल्लोकप्रसिद्धिबलेन समर्थयति—
यदा वै पुरुषः स्वमोक आगच्छति सर्वँ तर्हि प्रजा-
नाति सर्व्वमस्मै दिवा भवति ॥ ११ ॥
यदा कश्चित् पुरुषो दूरमध्वनि गत्वा स्वमोकः स्वकीयं सद्म पुनरा-
गच्छति प्राप्नोति स्वचित्तं सर्व्वं धनादिकं तर्हि तदा प्रजानाति। तदेवो-
च्यतेऽस्मै सर्वं दिवा भवति प्रकाशितं भवतीत्यर्थः ॥ ११ ॥
एवं सङ्ग्रहेण प्रथमपर्यायं विधायोऽथ मध्यमं पर्यायं विधातुमाह—
ते मध्यमं पर्यायमश्रयन्त तेषामौर्ध्वसद्मनेन व्वा-
चमवृञ्जत ॥ १२ ॥
ते प्रथमेन पर्यायेण पूर्वरात्रात् प्रनुन्ना असुरा मध्यमं पर्यायमश्र-
यन्त आश्रयन्। तेषां वाचमौर्ध्वसद्मनेन साम्ना अवृञ्जत अवर्जयन् ॥१२॥
उक्तार्थस्य फलमाह—
व्वाचं भ्रातृव्यस्य व्वृङ्क्ते य एवँ व्वेद ॥ १३ ॥
स्पष्टोऽर्थः ॥ १३ ॥
अत्र त्रिनिधनं विधत्ते—
त्रिनिधनं भवति ॥ १४ ॥
‘सुवृक्तिभिः, नुमादनं, भरेषु वा’ इति निधनत्रयम् ॥ १४ ॥
उक्तं निधनत्रयं माध्यन्दिनसवनसाम्येन प्रशंसति--
यथा वा अह्नो माध्यन्दिनं सवनं त्रिनिधनायतन-
मेवमेष रात्रेर्मध्यमः पर्यायस्त्रिनिधनायतनः सलो-
मत्वाय ॥ १५ ॥
अह्न एकाहसाध्यस्य ज्योतिष्टोमस्य माध्यन्दिनं सवनं यथा त्रिणि-

नवमाध्याये प्रथमः खण्डः । ३११

धनायतभं निधनत्रयसद्भावेनाऽयतनत्रयोपेतम्। माध्यन्दिनसवने यौधाजये
'पुनान' इत्यत्र 'सास' इत्येकं 'दास'इति द्वितीयं 'प्याया'इति तृतीयमि-
ति हि निधनत्रयं तत्र प्रदर्शितम् । एवमेष रात्रेर्मध्यमः पर्यायस्त्रिणिध-
नायतनः । तत्र प्रथमे त्रिणिधनत्वं सलोमत्वायाऽऽनुलोम्याय ॥ १५ ॥
अथ साम्नां स्तोत्रीयासु 'अयं त' इत्यादिषूत्तरयोरनुष्टुप्त्वाय मध्यम-
पादावृत्तिपूर्वं देवैस्तथा कृतत्वात् कर्त्तव्येति विधित्सुराह—
मध्यमानि पदानि पुनरादीनि भवन्ति मध्यमस्य
पर्यायस्य मध्यमैर्हि पदैः पुनरादायमध्यमरात्रात्प्राणु-
दन्त ॥ १६ ॥
इदं वाक्यद्वयं प्रथमपर्यायवाक्यद्वयेनैवोक्तप्रायम् ॥ १६ ॥
अथोत्तमं पर्यायमाह—
त उत्तमं पर्यायमश्रयन्त तेषां घृतश्च्युन्निधनेन
पशूनवृञ्जत पशवो वै घृतश्च्युतः ॥ १७ ॥
घृतं पयः क्षरन्तीति पशव एव घृतच्युतः । अत एतन्निधनेनासु-
राणां पशुवर्जनं युक्तम् ॥ १७ ॥
उक्तार्थवेदितुः प्रशंसा—
पशून् भ्रातृव्यस्य वृङ्क्ते य एवँ वेद ॥ १८ ॥
इदं हन्वित्यत्र माधुच्छन्दसं सामोत्तरस्मिन्विधास्यते ॥ १८ ॥
ततः स्तोत्रीयासूत्तरयोरनुष्टुप्त्वायान्त्यपादावृत्तिं देवैः कृतत्वात्क-
र्त्तव्यत्वेन विधत्ते—
उत्तमानि पदानि पुनरादीनि भवन्त्युत्तमस्य पर्या-
यस्योत्तमैर्हि पदैः पुनरादायमुत्तमरात्रात्प्राणुदन्त ॥ १९॥
स्पष्टम् । अत्र त्रिष्वपि रात्रिपर्यायेषु होतुः सामान्‍येवोक्तानि । मैत्राव-
रुणादीनि सामान्युत्तरस्मिन् खण्डे निर्देशक्रमादेवाऽवगन्तव्यानि ॥ १९ ॥
एवं पर्यायत्रयमुक्त्वा सन्धिस्तोत्रस्य विधिमुन्नयति—
तान् सन्धिनाऽभिपलायन्त ॥ २० ॥
तान् त्रिभ्यो रात्रिभागेभ्योऽपगत्याऽहोरात्रयोर्यः सन्धिरस्ति तमा-
श्रितान् सन्धिना सन्धिस्तोत्रेणाऽभिपलायन्त 'अन्तर्णीतण्यर्थोऽयं' अभि
अनुसृत्य पलायनमकारयन्त। अतो यज्ञविघातिनां सन्धेरपगमाय सन्धि-
सामेदानीन्तनैरपि कर्त्तव्यमिति विधिर्द्रष्टव्यः ॥ २० ॥

व्यतिरेकेण पर्यायं होत्रादीनि..."?
In Sāyana on PB 9.3.24:
"रात्रिपर्यायेष्वपि संधिव्यतिरेकेण पर्याये होत्रादीनि चत्वारि चत्वारि स्तोत्राणीत्येवं साम्यम्"
Wait, some editions print पर्याये, some print पर्यायं.
Wait, look at the image again:
Look at the stroke above य:
It has a curve and a dot inside it! That is literally ँ!
Wait, but is there an e-matra?
No, the curve IS the crescent of the candrabindu, or an e-matra with an anusvara?
Wait, look at line 7: य एवँ वेद - compare the candrabindu in एवँ to the mark on पर्यायँ:
In एवँ (line 7): above 'व', there is a crescent and a dot inside it.
In line 16: above 'य', there is a crescent and a dot inside it!
It is EXACTLY the same type sort: candrabindu ँ!
Wait, is there an e-matra under it? No! It's just 'य' + 'ँ'!
Wait, why would it be पर्यायँ? Because the compositor used पर्यायं and applied the sandhi rule: -म् before ह becomes nasalized (ँ)!
Yes

अथ कामनाभेदेन सन्धिस्तोत्रं विवक्षुरादौ प्रतिष्ठाकामायऽऽह—
रथन्तरं प्रतिष्ठाकामाय सन्धिं कुर्यात् ॥ २८ ॥
(१) 'एना वो अग्निम्, (२) 'प्रत्युअदर्शि' (३) इमा उ वाम्' इति प्रगाथेषु
कर्त्तव्ये नित्य एव रथन्तरेऽभिसन्धिभेदात्प्रतिष्ठासाधनत्वमपि ॥ २८ ॥
एतत्प्रशंसति—
इयं वै रथन्तरमस्यामेव प्रतितिष्ठति ॥ २९ ॥
स्पष्टम् ॥ २९ ॥
अथ बृहत्स्वर्गायऽऽह—
बृहत् स्वर्गकामाय सन्धिं कुर्यात् ॥ ३० ॥
स्पष्टम् ॥ ३० ॥
बृहत्स्वर्गयोः साम्यमाह—
स्वर्गो लोको बृहत्स्वर्ग एव लोके प्रतितिष्ठति ॥३१॥
द्यावापृथिव्योः मध्ये स्वर्गो द्वितीयः। रथन्तरबृहतोर्मध्ये बृहत् द्विती-
यमिति तस्य तत्स्थानीयत्वम् ॥ ३१ ॥
पशुकामाय वैकल्पिकसन्धिसामानि दर्शयति—
०वारवन्तीयं वा ०वामदेव्यं वा श्रुद्ध्यं वैतेषामेकं
पशुकामाय सन्धिं कुर्यात् ॥ ३२ ॥
विकल्पवाचिनो वाशब्देनैव विकल्पे सिद्धेऽपि पुनरेतेषामेकमिति
वचनं विस्पष्टार्थम् ॥ ३२ ॥
एतानि प्रशंसति—
पशवो वा एतानि सामानि पशुष्वेव प्रतितिष्ठति ॥३३॥
एतेषां प्रयोगे पशवो लभ्यन्त इत्येतान्येव पशव उच्यन्ते । अत्रार्षेय-
कल्पः प्रतिष्ठाकामाय यत् क्लृप्तं रथन्तरसन्धिसामवत् स्वर्गकामस्य
बृहत्सन्धिसाम। तेष्वेव प्रगाथेषु वारवन्तीयं वा वामदेव्यं वा श्रुद्ध्यं वै-
तेषामेकं पशुकामस्य सन्धिं कुर्यादितेष्वेव प्रगाथेष्विति ॥ ३३ ॥
अथोक्तस्य सन्धिसाम्नोऽनुवचनरूपं होतुर्विधत्ते—
आश्विनꣳ होताऽनुशꣳसति ॥ ३४ ॥
आश्विनाख्यं सन्धिस्तुतं सन्धिस्तोत्रमनु होता शंसेत् । यद्यप्यस्य
१. सा. उ. १. २. १३. १. २. सा. उ. १. २. १४. १.
३. सा. उ. १. २. १४. १,
२७ ता० ब्रा०

३१४ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
विधानं बह्वृचब्राह्मण एवोचितम्, तथाऽप्यस्य वक्ष्यमाणरूपप्रशंसया प-
वमानदेवत्यत्वेन स्तोत्रस्य प्रशंसा भवतीति तदर्थमत्रापि विधानम्। उत्त-
रत्र सर्वाः खलु देवताः शस्यन्त(३७.) इति वक्ष्यति । अतोऽस्य वैश्वदे-
वत्वं युक्तम् ॥ ३४ ॥
कथमाश्विनमुच्यत इति तद्विवक्षुराह—
प्रजापतिर्वा एतत्स॒हस्र॑मसृजत तद्देवेभ्यः प्रायच्छत्त-
स्मिन्न समराध्नुꣳस्ते सूर्य्यं काष्ठां कृत्वाऽऽजिमधावन् ॥ ३५ ॥
पूर्वं प्रजापतिरेतत्सहस्रं सहस्रसंवत्सरमसृजत। तत्सृष्टं देवेभ्यः प्राय-
च्छदिदं स्वीकुरुतेति। तस्मिन् शस्त्रे न समराध्नुयन् विभागं कृत्वा संसि-
द्धा अभवन्। ते क उपायः ? इति सञ्चिन्त्य सूर्य्यं काष्ठामवधिं कृत्वा
ऽऽजिमधावन्नगच्छन् ॥ ३५ ॥
इदानीमाश्विनसम्बन्धं दर्शयति—
तेषामश्विनौ प्रथमावधावतां तावन्ववदन् सह नोऽ-
स्त्विति तावब्रूतां किं ततः स्यादिति यत्कामयेथे इत्य-
ब्रुवꣳस्तावाब्रूतामस्मद्देवत्यमिदमुक्थमुच्यता इति तस्मा-
दाश्विनमुच्यते ॥ ३६ ॥
तेषां देवानां मध्ये अश्विनौ प्रथमौ सन्तावधावतामाजिम् । तौ प्रथम-
गामिनावनुगत्य देवा अवदन् । किमिति ? तच्छस्त्रं नोऽस्माकमपि सहा-
स्त्विति। एवं देवैरुक्तौ भागप्रदानेनास्माकं किं फलमिति देवानुक्तवन्तौ ।
किमपेक्षितमिति तैः प्रत्युक्ताविदमुक्थमस्मद्देवत्यमिति देवानयाचताम् ।
यस्मादेवं तस्मादिदं शस्त्रमाश्विनमुच्यते ॥ ३६ ॥
सह नोऽस्त्वित्युक्तं शस्त्रसम्बन्धं दर्शयति—
सर्वाः खलु देवताः शस्यन्ते ॥ ३७ ॥
यस्माद्देवैः प्रार्थितं तस्मादाश्विनशस्त्रे सर्वा देवताः शस्यन्ते ।
तथा हि 'अग्नि, रुषा, अश्विनौ, सूर्य्य, इन्द्रो, मित्रावरुणौ, द्यावापृथि-
व्यो, निर्ऋति, वृहस्पतिः, इत्येतेऽत्र शस्यन्ते ॥ ३७ ॥
अथाऽस्य शंसने किञ्चिन्नियमद्वयमाह—
क्षिप्रꣳ शस्यमाजिमिव ह्येते धावन्त्यासूर्य्योदेतोः
शꣳसेत्सूर्य्यं हि काष्ठामकुर्व्वत ॥ ३८ ॥
लोक आजिं धावन्तः क्षिप्रमेव धावन्ति । एत ऋत्विज आजिं धा-

नवमाध्याये द्वितीयः खण्डः । ३१५
वन्तीव यज्ञं समापयन्ति । अत एतत्तैः क्षिप्रमविलम्बेन शंसनीयम् ।
तच्च शंसनमासूर्यस्योदेतोः सूर्योदयकालपर्यन्तं कर्त्तव्यम् । शिष्टं
स्पष्टम् ॥ ३८ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे नवमाध्यायस्य प्रथमः खण्डः ॥ ९-१. ॥
द्वितीयः खण्डः ॥
उक्तास्संग्रहेण रात्रिपर्यायाः पूर्वस्मिन् खण्डे । अत्र तानेव सप्रप-
ञ्चमाह,-यद्यप्य 'नुष्टुप्शिरसं प्रगाथमपश्यन्' (९.१.१०.) 'तासु वैतह-
व्य, (९. १. ८. ) मित्यादिना स्तोत्रीयसामनी अपि विहिते तथापि
मैत्रावरुणादीनां पर्यायसम्बन्धीनि सामानि न विहितानि, अतस्तदर्थं
पुनविर्हितमपि होतुस्सामाऽनूद्य प्रशंसति--
(१)'पान्तमा वो अन्धस' इति वैतहव्यमन्यक्षेत्रं वा
एते प्रयन्ति ये रात्रिमुपयन्ति यदोकोनिधनꣳ रात्रेर्मुखे
भवत्योकसोऽप्रच्यावाय ॥ १ ॥
वीतहव्येन निरोधपरिहारार्थं दृष्टत्वादस्य वैतहव्यत्वं पूर्व्व(९. १. ९.)
मुक्तम् । य ऋत्विजो रात्रिं रात्रिपर्यायानुपयन्ति एते अन्यक्षेत्रमुपगताः
खलु । प्रयोक्तॄणामग्निष्टोमे दिवैव प्रयुज्यमानत्वात् प्रकृतित्वाच्च क्षेत्रम् ।
अतिरात्रस्तु तद्विलक्षणत्वादन्यक्षेत्रमेव । यद्वा देवैरुक्थवद्रात्रावसु-
रेभ्यो जितत्वादन्यक्षेत्रत्वम् , तत्र स्वक्षेत्रवदाश्रयाभावात् । अतो रात्रे-
र्मुखे पर्याये य 'दोक' इत्येतन्निधनं भवति, ओक इति निवासनाम,
तस्याऽप्रच्युत्यै भवति ॥ १ ॥
अथ मैत्रावरुणसाम विधत्ते—
(२)'प्र व इन्द्राय मादन'मिति गौरीवितम् ॥ २ ॥
'प्र व' इति स्तोत्रीयात्रयस्य प्रतीकोपादानम् । एवमुत्तरत्र प्रतीकं द्रष्टव्यम् ॥२॥
एतत्प्रशंसति—
ब्रह्म यद्देवा व्यकुर्व्वत ततो यदत्यरिच्यत तद्गौरी-
वितमभवत् ॥ ३ ॥
पूर्वे देवा यद्ब्रह्मसाम व्यकुर्व्वत व्यभजन् । अतो विभागात् परो
योऽशोऽत्यरिच्यत तद्गौरीवितमभवत् ॥ ३ ॥
१. सा. उ. १. २. १. १. २. सा. उ, १. २. २. १.

भवति ॥ ७ ॥

Line 18:
श्रुतकक्षेण क्षत्रियेण दृष्टं श्रौतकक्षम्। अतः क्षत्रसामैतत्। तत्प्रयोगे-

Line 19:
ण क्षत्रं प्रबलं भवति ॥ ७ ॥

Line 20:
अथ मध्यमे पर्याये होतुः साम विदधाति—

Line 21:
(३)‘अयं त इन्द्र सोम’ इति दैवोदासम् ॥ ८ ॥

Line 22:
दैवोदासं दिवोदासेन दृष्टं साम ॥ ८ ॥

Line 23:
एतन्निधनद्वारा प्रशंसति—

Line 24:
अग्निष्टोमेन वै देवा इमं लोकमभ्यजयन्नन्तरिक्षमु-

Line 25:
क्थेनाऽतिरात्रेणाऽमुं, त इमं लोकं पुनरभ्यकामयन्त त इ-

Line 26:
हेत्यास्मिँल्लोके प्रत्यतिष्ठन् यदेतत्साम भवति प्र-

Line 27:
तिष्ठित्यै ॥ ९ ॥

Line 28:
पूर्वे देवा अग्निष्टोमोक्थ्यातिरात्रैः क्रमेण भूरादिलोकत्रयं

नवमाध्याये द्वितीयः खण्डः । ३१७
त एव पुनरिमं लोकमभ्यकामयन्त । ते कामयित्वा ‘इह’इति निधनप्रयो-
गसामर्थ्येन भूलोक॑ एव प्रतिष्ठिता अभवन् । स्पष्टमन्यत् ॥ ९ ॥
होतुरेव वैकल्पिकं स्तोत्रमाह—
ऊर्ध्वसद्मनमपि शर्वरीषु प्रोहन्ति ॥ १० ॥
अपि शर्वरीष्वपि गतासु प्राप्तासु, शर्वरीष्वातिरात्रेषु पर्यायोष्वि-
त्यर्थः । प्रयोगबहुत्वापेक्षया बहुवचनम् । तत्र चोर्ध्वसद्मनं साम प्रोहन्ति
कुर्युः । अत्र प्रतीकान्तरस्याऽश्रवणात् ‘अयं त इन्द्र’ इत्याद्या एवास्य
स्तोत्रीया इति बोद्धव्यम् ॥ १० ॥
एतत्प्रशंसति—
असुरा वा एषु लोकेष्वासंस्तान‍्देवा ऊर्ध्वसद्मनेनै-
भ्यो लोकेभ्यः प्राणुदन्त ॥ ११ ॥
स्पष्टोऽर्थः ॥ ११ ॥
उक्तार्थवेदनं प्रशंसति—
तद्य एवं वेदैभ्यो लोकेभ्यो भ्रातृव्यं प्रणुद्य स्व आ-
यतने सत्रमास्ते ॥ १२ ॥
अत्र ‘यो वेद’ ‘आस्त’ इत्युभयत्राप्येकवचनमविवक्षितम् । ये
जानन्त्येवं ते सर्वे सत्रानुष्ठायिनो भवन्तीत्यर्थः । अत्र दैवोदासौ-
र्ध्वसद्मनयोः साम्नोः प्रयोगविषये निदानकार आह(१)‘मध्यमस्य
रात्रिपर्यायस्य होतृषामणी विचारयन्ति--दैवोदासं वा स्यादौर्ध्व-
सद्मनं वेति विकल्पो वा स्यादपि वा दैवोदासमहीने कुर्यात् पूर्वा-
ध्यायं पूर्वे यज्ञस्थाने और्ध्वसद्मनं सत्रेषूत्तराध्यायमुत्तरे यज्ञस्था-
नेऽथाप्यस्मिन् सत्रवादरूपो भवत्यौर्ध्वसद्मनमपि शर्वरीषु प्रोहन्ती’-
ति । अस्याऽयमर्थः-मध्यमस्य रात्रिपर्यायस्य सम्बन्धिनी विहिते
होतृषामणी विचारयन्ति । विचारप्रकार उच्यते--दैवोदासं वा स्या-
दौर्ध्वसद्मनं वेति विकल्पो वा स्यादिति । व्यवस्थया कल्पो विकल्पः ।
येन यजमानेन यत् पूर्वं दैवोदासमहीन इति सत्रापेक्षया यत् पूर्वं
यज्ञस्थाने ते अहीने स्यादिति । एतेनोत्तराध्यायमित्याद्यापि व्याख्यात-
म् । अथाप्यस्मिन्नित्यादेरयमर्थः,-अस्मिन्नौर्ध्वसद्मनविषये सत्रवादरूपो
भवति । प्रोहन्तीति बहुवचनेनाऽभिधानमेव । अथ वा प्रतीकोपादा-
नमिदम् । सत्रवादस्तु स्व आयतने सत्रमास्त इत्ययमपि ॥ १२ ॥
१. नि. सू. प्र. ८. खं. १.

३१८ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे

अथ मैत्रावरुणसाम विधत्ते—
(१)‘आ तू न इन्द्र क्षुमन्त’मित्याकूपारम् ॥ १३ ॥
स्पष्टम् ॥ १३ ॥
तत् प्रशंसति—
अकूपाराऽऽङ्गिरस्यासीत्तस्या यथा गोधायास्त्वगेवं
त्वगासीत्तामेतेन त्रिःसाम्नेन्द्रः पूत्वा सूर्य्यत्वचसमक-
रोत्तद्भाव सा तर्ह्यकामयत यत्कामा एतेन साम्ना स्तु-
वते स एभ्यः कामः समृध्यते ॥ १४ ॥
अकूपारानामाऽऽङ्गिरस्यासीत् । तस्या यथा गोधायास्त्वक् तथा त्व-
गासीत् । सा गोधेव दुष्टत्वचा सतीन्द्रमस्तौषीत् । स तुष्ट इन्द्रः एनामेतेन
साम्ना त्रिवारं रथच्छिद्रादिना पावयित्वा सूर्य्यत्वचसमकरोत् । तथाच
मन्त्रवर्णः ‘(२)खे रथस्य खेऽनसः खे युगस्य शतक्रतो । अपालामि-
न्द्र त्रिः पूत्व्यऽकृणोः सूर्य्यत्वचमिति’ । एव

"?
Wait, look at the letters in L26:
"स इन्द्रः कुत्समुप-"
Wait, where is the hyphen?
The hyphen is at the very edge!
Before the hyphen is 'प'? No, before the hyphen is 'मु'!
Wait, is there a 'प' at all in L26?
Look at:
कु (ku)
त्स (tsa)
म (ma)
ु (u)
Wait, is there a letter between 'म' and the hyphen?
No! Wait, look at 'म':
It is 'म', with 'ु' below it. But wait, why is it wider than normal 'म'?
Wait, is it 'मु' or 'म'?
It is 'मु-'!
Wait, but if it is 'कुत्समुप-', then where is 'प'?
Wait, could it be:
कुत्सम (kutsam)
ु (u)? No, 'u' cannot stand alone!
Wait! "कुत्सम" + "उ"... in sandhi:
कुत्सम् + उपावर्त्तत = कुत्समूपावर्त्तत!
In Samaveda, is it: "कुत्समूपावर्त्तत"?
Wait! Let's check Vedic text:
Tandya Mahabrahmana 9.2.22:
"kutsaś ca ha vai luśaś cendram vyahvayetāṁ sa indraḥ kutsam upāvartata

३२० ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
कुत्सश्च लुशश्चोभावृषी पूर्वे यज्ञे समकालमेवेन्द्रं व्यह्वयेतां पृथक्पृ-
थगाहूतवन्तौ । तयोर्मध्ये स इन्द्रः कुत्सं प्रत्येवाऽपागच्छत् । न पुनर्लुशम्।
यज्ञगमनशङ्कया शतसङ्ख्याभिर्वाध्रीभिश्चर्ममयीभीरज्जुभिराण्डयोर्-
बध्नात्। तमिन्द्रं लुश आगत्यैवमवादीत्-'हे इन्द्र प्रमुच्यस्वाऽऽत्मानं कुतस्-
सकाशात्? तदुच्यते-कुत्सात्परि परीति पञ्चम्यर्थानुवादी।कुत्ससकाशा-
न्मुक्तस्त्वमिहास्मिन्यज्ञ आगह्यागच्छ । किमु त्वावान् त्वत्सदृशः आण्ड-
योर्मुष्कयोर्बद्धः सन् आसातै आसीत् । अतो महानुभावस्य तव मुष्कब-
न्धनमनुचितम्। अतो मुञ्चस्वेत्यर्थः। अस्य पूर्वार्द्धे 'अव्रजं हित्वा' इत्या-
दिकोऽप्रयोजनत्वादत्र न पठितः । एवमुक्त इन्द्रस्ता वाध्रीः संच्छिद्य
प्राद्रवत् प्रकर्षेण शीघ्रं लुशमगच्छत् । स तु कुत्स एतत्सामोपश्यत् । तेन
साम्नैनमिन्द्रमन्ववदत् स्तुतवानित्यर्थः । स स्तुतः कुत्समुपावर्त्तत ।
अत एतदिन्द्रस्य प्रियतममिति स्तुतिः ॥ २२ ॥
अस्त्वेवम्, किं ततः? इत्याह—
यदेतत्साम भवति सेन्द्रत्वाय ॥ २३ ॥
स्पष्टम् ॥ २३ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे नवमाध्यायस्य
द्वितीयः खण्डः ॥ ९-२ ॥
तृतीयः खण्डः ॥
एवमुक्तो ज्योतिष्टोमः सर्वप्रकृतिभूतः । स च यद्यपि चतुःसंस्थः
तथापि (१)न वै षोडशी नाम यज्ञोऽस्ती'त्यादि श्रुतिः षोडश्यपृथक्त्वादत्र
ब्राह्मणेऽग्निष्टोमादिसंस्थात्रयात्मक एवोक्तः। अथाऽवशिष्टेनाऽध्यायशेषे-
ण सोमविषयं प्रायश्चित्तमुच्यते । तत्रादौ साम्युत्थाने प्रायश्चित्तमाह—
यदि सत्राय दीक्षेरन्नथ साम्युत्तिष्ठेत्सोममपभज्य
(२)विश्वजिताऽतिरात्रेण यजेत सर्व्ववेदसेन सर्व्वस्मा
एव दीक्षते सर्व्वमाप्नोति ॥ १ ॥
यदि सत्राय तदनुष्ठातारो बहवो यजमानाः सह दीक्षेरन्, तेषु
कश्चित् साम्यर्द्धमनुष्ठायोत्त्तिष्ठेदसमाप्यैव केन चिद्व्याध्यादिना निमि-
१. तै. सं. ६. ६. ११. २. अयमेकाहकाण्डपठितात् भिन्नो विश्वजित् ।

L30: "तमभिव्युच्छेदेिति"
L31: "थैकस्मिन्"

Wait! Look at L26!
L26 starts with "मकं"!!
Wait, where does "मकं" come from?
From L25 end: "होतृषाम पञ्चदशस्तो-"!
And then L26: "मकं कार्य्यमितराणि..." -> "पञ्चदशस्तोम कं" -> "पञ्चदशस्तोमकम"!
So "पञ्चदशस्तो-" at end of L25, and "मकं" at start of L26!
Now look at the left margin:
L24: "शं"
L26: "म"
L27: "प"
L28: "पृ"
L29: "त"
L30: "त"
L31: "थै"
All these start at the EXACT SAME horizontal position (left margin)!
Now look at L25 at that EXACT same horizontal position:
What is the character at the left margin of L25?
Wait! Look at L25 at the left margin:
Under "शं" of L24 and above "म" of L26:
Wait! Is it "रु"?
Wait, look at the character under "शं":
It looks like... wait, is that "गादिभ्यस्त्रिभ्यः"? Or "णा

३२२ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
अथ सन्धिस्तोत्रायाह—
(१)'अग्ने विवस्वदुषस' इति सन्धिना स्तुयुः प्राणा
वै त्रिवृत् स्तोमानां प्रतिष्ठा रथन्तरꣳ साम्नां प्राणा-
ꣳश्चैवोपयन्ति प्रतिष्ठाञ्च ॥ ४ ॥
नवस्तोत्रीयात्मकसन्धिस्तोत्रेण स्तोतुं मध्ये व्युष्टिः स्यादिति शङ्का
यद्युदियात् तदा 'अग्ने विवस्वदुषस' इति प्रगाथे आग्निदेवत्ये सन्धिना
स्तोत्रेण त्रिवृत्स्तोमेन स्तुयुः। अत्र त्रिवृदिति(२) त्रिक एवोच्यते। स्तो-
मानां मध्ये त्रिवृत्स्तोमः प्राणाः खलु त्रिवृत्। त्रिवृति त्रित्वसंख्याऽस्ति।
प्राणा अपि प्राणोऽपानो व्यान इति त्रिधा। यद्वा नासिकाच्छिद्रयोर्मुखे च
सञ्चारभेदेन त्रिरूपः। अतः सङ्ख्यासाम्यात्त्रिवृदेव प्राणः। तथा साम्नां
मध्ये रथन्तरसाम्नः प्रतिष्ठात्वम्। एवं सति यद्रथन्तरं सन्धिषाम
त्रिकस्तोमं भवति तेन प्राणांश्च प्रतिष्ठाञ्चोभयमपि प्राप्नुवन्ति ॥ ४ ॥
उक्तस्सन्धिस्तोत्रेतिहासः। अथाश्विनशस्त्रस्य ऋक्सहस्रात्मकस्य
कालविलम्बाभावे संख्यां विदधाति—
षष्टिश्च त्रीणि च शतानि होता शꣳसति ॥ ५ ॥
षष्ट्युत्तरशतत्रयसङ्ख्याका होता ऋचोऽनुशंसेत् ॥ ५ ॥
तत्संख्यां स्तौति—
तावत्यः सम्वत्सरस्य रात्रयः सम्वत्सरसम्मिताभि-
रेव तदृग्भिराश्विनमाप्नोति ॥ ६ ॥
उक्तसङ्ख्या एव हि सम्वत्सररात्रयः स्युः। अस्त्वेवं किं तत? इत्याह-
उक्तसंख्यया सम्वत्सरसम्मानात् सम्मिताभिरेवाऽल्पसंख्याकाभिर्ऋग्भि
र्ऋक्सहस्रसम्पाद्यं मुख्यमाश्विनशस्त्रमाप्नोति। अयमभिप्रायः-'सम्ब-
त्सरो वै प्रजापति'रिति श्रुतेरुक्तसंख्यया सम्वत्सरद्वारा प्राजापत्या-
स्तैः स एव सर्वमिति तावदेव ऋक्सहस्रशस्त्रावाप्तेरिति ॥ ६ ॥
एवं विवासशङ्कायां कर्त्तव्यमुक्त्वेदानीं यथाविहितस्तोत्राणां न्यूना-
तिरेके प्रायश्चित्तं वक्तुं सम्यक्स्तुवन्तीति स्तुतानां स्वरूपं दर्शयति-
यदर्वाक् स्तुवन्ति तदस्तुतं यत्सम्प्रति स्तुवन्ति तत्
स्तुतं यदतिष्टुवन्ति तत्सुष्टुतम् ॥ ७ ॥
यद्यदि विहितात्रिवृदादिस्तोत्रादर्वाक् स्तोत्रीयान्यूनत्वेन स्तु-
वन्ति तदस्तुतमेवाऽस्तुतप्रायमेव क्रतुवैकल्येनाऽपूर्वोत्पादनाशक्तत्वात्।
१. सा. उ. ९. १.६.१. २. त्रिवृच्छब्दस्य ऋङ्नवकपरत्व व्युदासार्थमिदमुक्तम्।

नवमाध्याये तृतीयः खण्डः । ३२३
थत् सम्प्रति यथावत् स्तुवन्ति तत् स्तुतं यदतिष्टुवन्ति विहितस्तोम-
मतिक्रम्याऽधिकेन स्तुवन्ति तत् सुष्टुतम् । तदत्र सुशब्दोनिन्दार्थः ।
अधिकस्य न्यूनवद्दुष्टत्वात् । तेन क्रतुवैकल्यं भवत्येव, अविहितत्वा-
विशेषात् ॥ ७॥
विहितन्यूनसंस्तवे प्रायश्चित्तमाह—
यद्यर्वाक् स्तुयुर्यावतीभिर्न स्तुयुस्तावतीभिर्वाऽति-
ष्टुयुर्भूयोऽक्षराभिर्वा ॥ ८ ॥
यदि विहितस्तुतितोऽर्वाक् स्तोत्रीया न्यूनत्वेन स्तुयुस्तदा
यावतीभिः स्तोत्रीयाभिर्न स्तुयुस्ताः परिगणय्य उत्तरे स्तोत्रे अधिकत्वे-
न तावतीभिरधिसंख्याकेन वा विहितस्तोत्रेण स्तुयुः । यद्वा भूयोऽक्षरा-
भिः स्तुयुः । यद्देवतं परस्तोत्रं तद्देवत्यास्वेव स्वस्तोत्रीयाभ्योऽधिका-
क्षरासु स्तुयुः ॥ ८॥
अथाऽतिष्टुतौ प्रायश्चित्तमाह—
यद्यतिष्टुयुर्यावतीभिरतिष्टुयुस्तावतीभिर्वा न स्तु-
युः कनीयोऽक्षराभिर्वा ॥ ९ ॥
उक्तवैपरीत्येन व्याख्यातव्यम् । पूर्वस्मिन् स्तोत्रे यावत्योऽधिका उ-
त्तरस्मिंस्तावत्यो न्यूनाः स्युरित्येकः कल्पः । कनीयोऽक्षराभिर्वा स्तुयु-
रित्यपरः । एवमतिस्तुतेस्तु द्वौ कल्पावुक्तौ ॥ ९ ॥
अथाऽस्तुतावन्त्यं कल्पमाह—
यद्यर्वाक् स्तुयुस्त्रीडमग्निष्टोमसाम कार्यं निधनमे-
कैडा ये द्वे ताभ्यामेव तत्समं क्रियते ॥ १० ॥
यद्यर्वाक् स्तुयुस्तदा तत्परिहाराय त्रीडं महावैश्वामित्रमग्निष्टोम
साम कार्यम्। यज्ञायज्ञीयस्य कथमस्तुतस्य त्रीडं परिहार ? इति तत्राह-
तासु तिसृष्विडासु मध्ये एकैडा स्तोत्रीयस्य निधनं भवति । इडाद्वयं तु
न्यूनस्तोत्रं सम्पूर्ण करोति ॥ १० ॥
अथाऽतिष्टुतौ सामान्तरं सार्थवादमाह—
यद्यतिष्टुयुः स्वारमग्निष्टोमसाम कार्यमूनमिव
वा एतत्साम्नो यत् स्वरस्तेनैव तत्समं क्रियते ॥११॥
अतिस्तवने यज्ञायज्ञीयस्तोत्रीयास्वेव स्वारं दीर्घश्रवसमाग्निष्टोमसा-
म कार्यम्। कथं तेनाऽधिकस्य समतेति? ऊनमिवेत्यादिनोच्यते। यत्स्व-
रनिधनं सामाऽस्ति एतत् सामाऽन्यस्मादिडानिधनवतः सकाशादून-

३२४ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
मिव वै, अन्त्यस्वरव्यतिरेकेण बहिर्णिधनाभावात् । अतस्तेनैव तदाधि-
क्यं समं क्रियते । अत्रावाक्स्तवातिष्टवयोस्त्रयस्त्रयः कल्पा उक्ताः । ते-
षामेवं व्यवस्था—अग्निष्टोमसाम्नः पुरस्ताच्चेदवाक्स्तवोऽति वा स्यान्न
तत्र त्रीडस्वराभ्यामेवाग्निष्टोमसामभ्यां न्यूनाधिकदोषापगमः । अद्धं
चेदग्निष्टोमसाम्नोऽर्वाक्स्तवातिष्टवौ स्यातां तदा स्तोत्रीयाभिरक्षरैर्वा
सम्पाद्यमिति । उक्तन्यूनाधिक्यप्रायश्चित्तव्यवस्था आर्षेयकल्पग्र-
न्थे स्पष्टं प्रतिपादिता सा तत्र द्रष्टव्या ॥ ५१ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे नवमाध्यायस्य तृतीयः खण्डः ॥ ९-३ ॥
चतुर्थः खण्डः ॥
अथ संस्तवनिमित्तं प्रतिपदादिकं विधास्यन् प्रसङ्गादध्वर्यु क-
र्तृकस्य प्रातरनुवाकोपाकरणस्य कालविशेषं विधत्ते—
(१) यदि सोमौ सꣳसुतौ स्यातां महति रात्रेः प्रा-
तरनुवाकमुपाकुर्यात् ॥ १ ॥
पृथक् प्रयोजनयोर्यजमानयोः परस्परं विद्धिष्यमाणयोर्वा युगपदे-
कस्मिन् देशे सोमौ संसुतौ सहाऽभिषुतौ यदि स्यातां तदा रात्रेर्महति
काले महारात्रे प्रबुध्य प्रातरनुवाकं होत्राऽनुवक्तव्यमुपाकुर्यात् , 'प्रातर्या-
वभ्यो देवेभ्योऽनुब्रूही'ति सम्प्रेषेणाऽध्वर्युः प्रारम्भयेत् । प्रकृतौ हि (२)व-
यसां प्रवदनात् पूर्वं प्रातरनुवाकोपाकरणं तदेव संसुतसोमे मध्यरात्रेः क-
र्त्तव्यमित्यर्थः ॥ १ ॥
एवं सति को लाभः ? तं दर्शयति—
पूर्वो वाचं पूर्वश्छन्दाꣳसि पूर्वो देवता वृङ्क्ते ॥२॥
युगपदेकत्र बहुयज्ञेषु प्रवर्त्तमानेषु पौर्वापर्याभावात् गायत्रादि-
च्छन्दसामग्न्यादीनां देवतानाञ्च क्वचिदेव सन्निधानं स्यात्, नान्यत्रेति
संसवे दोषः । एवं सति मध्यरात्र एव प्रातरनुवाकस्योपक्रमात् पूर्वो
यजमानान्तरात् प्रथमभावी सन् वाचं मन्त्ररूपां वृङ्क्ते यजमानान्तराद्वर्ज्-
यति स्वयमेव पूर्वं परिगृह्णातीत्यर्थः । तथा छन्दांसि गायत्र्यादीनि च
पूर्वो यजमानान्तसत् वृङ्क्ते वर्जयति । प्रातरनुवाके हि गायत्र्यादीनि
१. अत्र तैत्तिरीयसंहितायाः सप्तमकाण्डस्य सप्तमप्रपाठकस्थ पञ्चमोऽनुवाकः, तत्रत्यं
सायणीयं भाष्यं चाऽवलोकनीयम् ॥ २ प्रातः पक्षिणामुत्यानात्पूर्वमित्यर्थः ।

चतुरुत्तराणि सप्त च्छन्दांस्यनूच्यन्ते । अतस्तानान्यपि यजमानान्तरात्
पूर्वं स्वयमेव परिगृह्णाति । तथा तस्मिन् प्रानरनुवाकेऽग्निरुषा अश्विनौ
चेति तिस्रो देवता आग्नेयोषस्याश्विनैस्त्रिभिः काण्डैः स्तुताः । ता अपि
वृङ्क्ते पूर्व्वो यजमानान्तराद्वर्जयति स्वकीयत्वेन परिगृह्णाति ॥ २ ॥
अथोद्गातृबहिष्पवमाने काञ्चित्प्रतिपदं विदधान इन्द्रस्यापि यज-
मानान्तराद्वर्जनं दर्शयति—
(१)वृषणवतीं प्रतिपदं कुर्यादिन्द्रो वै वृषा प्रातःसव-
नादेवैषामिन्द्रं वृङ्क्ते ॥ ३ ॥
वृषशब्दोपेतां ‘पवस्वन्दो वृषा सुत’ इत्यादिकां वृषणवतीं ‘वृषशब्दात्
मतुपि पदसंज्ञायां नलोपे(२)‘अनो नुद्’ इति नुद् । प्रतिपद्यते प्रारभ्यते
इयमिति(३)प्रतिपत्।तां वृषणवतीं बहिष्पवमानस्य प्रतिपदं कुर्यात्।इन्द्रो
वै इन्द्र एव वृषा वर्षणशीलत्वात्तच्छन्दाभिधेयः । एवमनेन वृषणवत्यां
प्रयोगेणैषामन्येषां यजमानानां प्रातःसवनादेवेन्द्रं वृङ्क्ते वर्जयति
स्वकीये यज्ञ आगमयति ॥ ३ ॥
अथ पक्षान्तरं दर्शयति—
अथो खल्वाहुः सवनमुखे सवनमुखे कार्या सवनमु-
खात् सवनमुखादेवैषामिन्द्रं वृङ्क्ते ॥ ४ ॥
अथो खल्विति पक्षान्तरपरिग्रहे, सवनमुखे सवनमुखे सवनादौ
सवनादौ त्रिष्वपि पवमानेष्वेषा वृषणवती प्रतिपत्कर्त्या । इति शब्दो-
ऽध्याहर्त्तव्यः। इति ब्रह्मवादिन आहुः । तेषामयं भावः-यदि वृषणवती
बहिष्पवमान एव स्यात्तैन सिध्यति प्रातःसवनपरिग्रहः । उत्तरयोः
सवनयोर्वृषणवत्या अप्रयोगादिन्द्रोऽपरिगृहीतो भवेदिति पूर्व्वस्मिन्
पक्षे दोषः । अस्मिंस्तु पक्षे त्रिष्वपि पवमानेषु वृषणवत्याः प्रयोगात् सव-
नमुखात् सवनमुखादेव त्रिभ्योऽपि सवनमुखेभ्य एवैषामिन्द्रं वर्ज-
यति । त्रिष्वपि सवनमुखेष्विन्द्रः प्रथमतो यष्टव्यः । तथा कृते बहुषु
यज्ञेषु युगपदनुष्ठीयमानेषु यस्मिन् यज्ञेऽस्य वाचकं वृषेति शब्दं शृ-
णोति तत्रैव गच्छति नाऽन्यत्रेति ॥ ४ ॥
सर्व्वासापि देवतानां परिग्रहं दर्शयति--
सुसमिद्धे होतव्यमग्निर्वै सर्व्वा देवताः सर्व्वा एव
देवताः पर्य्यज्जुहोति ॥ ५ ॥
१. ऋ सं ३. ९. ८ २. पा. सू. ८.२.१६. ३. स्तोत्रे प्रथमा ऋक् प्रतिपदित्युच्यते ।
२८ ता० ब्रा०

३२६ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
सुसमिद्धेऽतिशयेन दीप्ते होतव्यम्। ततः किम् ? अग्निः खलु सर्वा
देवताः सर्वदेवतात्मकः। (१)“देवासुराः संयत्ता आसन्। ते देवा बिभ्य-
तोऽग्निं प्राविशन्। तस्मादाहुरग्निसर्वा देवताः” इति श्रुत्यन्तरादग्नेः
सर्व्वदेवतात्मकत्वम्। दीप्तस्याग्नेः सम्यग् दर्शनात्तत्र प्रवर्त्तमानाः सर्वा
एव देवताः पश्यन् हविः प्रतियोगित्वेन साक्षात् कुर्व्वन् जुहोति ॥ ५ ॥
अथाऽस्मिन् संसुतसोमे प्रवृत्तहोमानन्तरं ‘संवेशाय’ इत्यादिभिर्मन्त्रैः
क्रमेणोद्गातव्यमिति विधत्ते—
(२) संवेशायोपवेशाय गायत्र्यै च्छन्दसेऽभिभूतये स्वाहा
संवेशायोपवेशाय त्रिष्टुभे च्छन्दसेऽभिभूतये स्वाहा सं-
वेशायोपवेशाय जगत्यै च्छन्दसेऽभिभूतये स्वाहेति
जुहोति ॥ ६ ॥
अत्र च सूत्रकारेण(३) ‘संसुतसोमे त्वधिकामुद्गाता जुहुयात् संवेशा-
योपवेशायेति यथासवनं च्छन्दांस्यादिशन्’ इत्यादिना (यदुक्तं) तदत्रानुस-
न्धेयम्। प्रथमेन मन्त्रेण प्रातःसवने होमो द्वितीयेन माध्यन्दिने तृतीयेन•
तृतीयसवने। तेषामयमर्थः- संवेशाय संविशति सम्यगस्मद्यज्ञं विशतीति
संवेशः संप्रविश्य चोपविशति तत्रैव निषीदति यज्ञान्तरं न गच्छती-
त्युपवेशः। ईदृशाय च्छन्दसे गायत्र्यै गायत्र्यात्मकायाऽभिभूतये शत्रू-
णामभिभवित्रे। यद्वा सोमाहरणसमये सोमरक्षकान् स्वानभ्राजादीन-
भिभूय हि गायत्री सोममाहृतवती, तदभिप्रायेणेदं विशेषणम्। तस्मै गा-
यत्र्यै च्छन्दसे, स्वाहेदं हविस्त्यजामि। एवमुत्तरत्रापि योज्यम्। त्रिष्टुभे
च्छन्दसे जगत्यै छन्दसे इति विशेषः ॥ ६ ॥
अस्तु होमः किमतो भवति ? तदाह—
च्छन्दाꣳसि वा अभिभूतयस्तैरेवैनानभिभवत्यु-
भे बृहद्रथन्तरे कार्ये ॥ ७ ॥
गायत्र्यादीनीमानि च्छन्दांसि खल्वभिभूतयः पूर्वोक्तप्रकारेणाभि-
भवितारस्तैरेवैनानन्यान् विद्विष्टान्यजमानानभिभवति । ये बृहद्र-
थन्तरे पृष्ठस्तोत्रनिर्व्वचनकार्य्यैक्याद् व्रीहियववत् प्रकृतौ विकल्प्येते
तयोः संसुतसोमे समुच्चयासम्भवेन विकल्प इति । सत्यम्, अत्र ताव-
दुभे बृहद्रथन्तरे इति पुनर्विधानात् समुच्चयारम्भः प्रतीयते तत्र कथं

१. तै. सं. ६. २. २. ६. २. अस्यमन्त्रस्य स्वरूपान्तरं व्याख्याने विशेषश्च
तैत्तिरीयसंहितायां (३. १. ७. १.) तैत्तिरीयब्राह्मणे (१.४.६.) च द्रष्टव्यम्,
३. लाट्या. श्रौ. १. ११. १०.

प्रयोगप्रकारः ? इत्याकाङ्क्षायां (१)यन्वित्याहुर्बृहत्पूर्वं प्रजापतौ समभवे-
दित्यादिना 'तस्मात् पूर्वं योगमानशे' इत्यन्तेन ब्राह्मणेन बृहद्रथन्तरयो-
स्सन्निपाते रथन्तरं पूर्वं प्रयोक्तव्यं पश्चाद्वृहदिति व्यवस्थितत्वात् मा-
ध्यन्दिनपवमाने '(२)पुनानः सोमेति' बार्हते प्रगाथे रथन्तरं कर्त्तव्यम् ,
पृष्ठस्तोत्रे बृहदित्युभयोः समुच्चयः ॥ ७ ॥
तदेतत्प्रशंसति—
यत्र वा इन्द्रस्य हरी तदिन्द्रः, इन्द्रस्य वै हरी बृहद्र-
थन्तरे, यदुभे बृहद्रथन्तरे भवतः पूर्व एवेन्द्रस्य हरी आ-
रभन्ते ॥ ८ ॥
यस्मिन् देशे खल्विन्द्रस्य हरी रथ्यावश्वौ भवतस्तत्रेन्दस्तिष्ठति
बृहद्रथन्तरे सामनी इन्द्रस्य हरी । अतो बृहद्रथन्तरे उभे अपि भवत
इति पूर्व एवा ऽन्येभ्यो यजमानेभ्यः प्रथमभाविन एव त इन्द्रस्य हरी
आरभन्ते परिगृह्णन्ति ॥ ८ ॥
अन्यदपि सामद्वयं विधत्ते—
तौरश्रवसे कार्ये ॥ ९ ॥
तुरश्रवा नाम कश्चिदृषिस्तेन दृष्टे सामनी तौरश्रवसे । ते च (३) 'यदि-
न्द्र शंसो अवतम्' इत्यस्यामुत्पन्ने 'प्रत्नं सधस्थमासदत्पृछ्यं धरुणं वाज्य-
र्षासि, सखायो दीर्घजिह्वम् (?) । (३)यो धारया पावकया' इत्येतयोरेकर्च्च-
योरूहेन गीयते ते चात्र लिङ्गादार्भवे पवमाने कार्ये संसुतसोमे ॥ ९ ॥
अनयोः प्रयोगानुगुण्यमाख्यानप्रदर्शनेनाह—
तुरश्रवसश्च वै पारावतानाञ्च सोमौ सꣳसुतावा-
स्तां, तत एते तुरश्रवाः सामनी अपश्यत्ताभ्यामस्मा इ-
न्द्रः शाल्मलिनां यमुनाया हव्यं निरावहत् यत्तौरश्रवसे
भवतो हव्यमेवैषां वृङ्क्ते ॥ १० ॥
परवा नाम कश्चित्तत्सम्बन्धिनः पारावताः । तेषां दीक्षितानां तुर-
श्रवसश्च ऋषेः सोमौ संसुतौ सह सुतावास्तां संसवो याग इत्यर्थः ।
ततोऽनन्तरं तुरश्रवा ऋषिऱेते सामनी अपश्यत् दृष्टवान् । दृष्ट्वा च ता-
भ्यां स्तुतवानिति शेषः । तत्स्तुत्या प्रीत इन्द्रोऽस्मै तुरश्रवसे यमुना-
याः सम्बन्धि यमुना तटे वर्त्तमानं तेषां हव्यं हविश्चरुपुरोडाशादिकं
१. ता. ब्रा. ७. ६. ९. १०. २. सा. सं. उ. १. १. ९.
३. सा. सं. पू. प्र. ४. अ. १. ऋ. ६. ४. सा. सं. उ. १. १. १८.

":
Look at "सँ": it has a candrabindu over sa.

Line :
"तत एतज्जमदग्निर्द्विहव्यमपश्यत्तमिन्द्र उपावर्त्तत य-"
Double त in "उपावर्त्तत": उपावर्त्तत.

Line :
"द्विहव्यँ होता शँसतीन्द्रमेवैषां वृङ्क्ते ॥१४॥"
Candrabindu on "द्विहव्यँ", candrabindu on "शँसतीन्द्रमेवैषां".

Line :
"पुरा जमदग्नेरन्येषामृषीणाञ्च सोमौ संसुतौ सहाऽभिषुतावास्तां"
Look at "संसुतौ": anusvara.
"सहाऽभिषुतावास्तां": saha + abhiṣutāvāstāṁ with avagraha: सहाऽभिषुतावास्तां.

Line :
"भवेताम् । ततोऽनन्तरं जमदग्निरेतद्विहव्यं सूक्तमपश्यत् । तं जमदग्नि-"

Line :
"मिन्द्र उपावर्त्ततोपागच्छत्, नान्यान् । तत इदानीन्तनोऽपि होता संसु-"
Wait, after उपागच्छत् there is a comma: "उपावर्त्ततोपागच्छत्, नान्यान् ।"

नवमाध्याये चतुर्थः खण्डः । ३२९
तसोमे विहव्यं शंसतीति यत् तेनेन्द्रमेवैषां वृङ्क्ते वर्जयति ॥ १४ ॥
अथास्य संसुतसोमस्य संस्थाभेदं पूर्वपक्षत्वेन दर्शयति—
यदीतरोऽग्निष्टोमः स्यादुक्थः कार्यो यद्युक्थोऽति-
रात्रो यो वै भूयान्यज्ञक्रतुः स इन्द्रस्य प्रियो भूयसैवैषां
यज्ञक्रतुनेन्द्रं वृङ्क्ते ॥ १५ ॥
यदीतरो यजमानान्तरेण क्रियमाणः सोमयागोऽग्निष्टोमः स्यात्,
अग्निष्टोमसाम्ना संस्थितो भवेत्तदोक्थ उक्थसंस्थः स्वकीयो
यज्ञः कार्य्यः । यदि परकीय उक्थसंस्थः स्यात्, तदानीमतिरात्रः का-
र्य्यः । एवमधिकसंस्थाकरणे को लाभः ? उच्यते—यो हि भूयान् बहु-
तरो बहुतुतशस्त्रसाध्यो यज्ञक्रतुः स एवेन्द्रस्य प्रिय इष्टो भवति ।
अतो भू