ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

३२२ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
अथ सन्धिस्तोत्रायाह—
(१)'अग्ने विवस्वदुषस' इति सन्धिना स्तुयुः प्राणा
वै त्रिवृत् स्तोमानां प्रतिष्ठा रथन्तरꣳ साम्नां प्राणा-
ꣳश्चैवोपयन्ति प्रतिष्ठाञ्च ॥ ४ ॥
नवस्तोत्रीयात्मकसन्धिस्तोत्रेण स्तोतुं मध्ये व्युष्टिः स्यादिति शङ्का
यद्युदियात् तदा 'अग्ने विवस्वदुषस' इति प्रगाथे आग्निदेवत्ये सन्धिना
स्तोत्रेण त्रिवृत्स्तोमेन स्तुयुः। अत्र त्रिवृदिति(२) त्रिक एवोच्यते। स्तो-
मानां मध्ये त्रिवृत्स्तोमः प्राणाः खलु त्रिवृत्। त्रिवृति त्रित्वसंख्याऽस्ति।
प्राणा अपि प्राणोऽपानो व्यान इति त्रिधा। यद्वा नासिकाच्छिद्रयोर्मुखे च
सञ्चारभेदेन त्रिरूपः। अतः सङ्ख्यासाम्यात्त्रिवृदेव प्राणः। तथा साम्नां
मध्ये रथन्तरसाम्नः प्रतिष्ठात्वम्। एवं सति यद्रथन्तरं सन्धिषाम
त्रिकस्तोमं भवति तेन प्राणांश्च प्रतिष्ठाञ्चोभयमपि प्राप्नुवन्ति ॥ ४ ॥
उक्तस्सन्धिस्तोत्रेतिहासः। अथाश्विनशस्त्रस्य ऋक्सहस्रात्मकस्य
कालविलम्बाभावे संख्यां विदधाति—
षष्टिश्च त्रीणि च शतानि होता शꣳसति ॥ ५ ॥
षष्ट्युत्तरशतत्रयसङ्ख्याका होता ऋचोऽनुशंसेत् ॥ ५ ॥
तत्संख्यां स्तौति—
तावत्यः सम्वत्सरस्य रात्रयः सम्वत्सरसम्मिताभि-
रेव तदृग्भिराश्विनमाप्नोति ॥ ६ ॥
उक्तसङ्ख्या एव हि सम्वत्सररात्रयः स्युः। अस्त्वेवं किं तत? इत्याह-
उक्तसंख्यया सम्वत्सरसम्मानात् सम्मिताभिरेवाऽल्पसंख्याकाभिर्ऋग्भि
र्ऋक्सहस्रसम्पाद्यं मुख्यमाश्विनशस्त्रमाप्नोति। अयमभिप्रायः-'सम्ब-
त्सरो वै प्रजापति'रिति श्रुतेरुक्तसंख्यया सम्वत्सरद्वारा प्राजापत्या-
स्तैः स एव सर्वमिति तावदेव ऋक्सहस्रशस्त्रावाप्तेरिति ॥ ६ ॥
एवं विवासशङ्कायां कर्त्तव्यमुक्त्वेदानीं यथाविहितस्तोत्राणां न्यूना-
तिरेके प्रायश्चित्तं वक्तुं सम्यक्स्तुवन्तीति स्तुतानां स्वरूपं दर्शयति-
यदर्वाक् स्तुवन्ति तदस्तुतं यत्सम्प्रति स्तुवन्ति तत्
स्तुतं यदतिष्टुवन्ति तत्सुष्टुतम् ॥ ७ ॥
यद्यदि विहितात्रिवृदादिस्तोत्रादर्वाक् स्तोत्रीयान्यूनत्वेन स्तु-
वन्ति तदस्तुतमेवाऽस्तुतप्रायमेव क्रतुवैकल्येनाऽपूर्वोत्पादनाशक्तत्वात्।
१. सा. उ. ९. १.६.१. २. त्रिवृच्छब्दस्य ऋङ्नवकपरत्व व्युदासार्थमिदमुक्तम्।