ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

३२० ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
कुत्सश्च लुशश्चोभावृषी पूर्वे यज्ञे समकालमेवेन्द्रं व्यह्वयेतां पृथक्पृ-
थगाहूतवन्तौ । तयोर्मध्ये स इन्द्रः कुत्सं प्रत्येवाऽपागच्छत् । न पुनर्लुशम्।
यज्ञगमनशङ्कया शतसङ्ख्याभिर्वाध्रीभिश्चर्ममयीभीरज्जुभिराण्डयोर्-
बध्नात्। तमिन्द्रं लुश आगत्यैवमवादीत्-'हे इन्द्र प्रमुच्यस्वाऽऽत्मानं कुतस्-
सकाशात्? तदुच्यते-कुत्सात्परि परीति पञ्चम्यर्थानुवादी।कुत्ससकाशा-
न्मुक्तस्त्वमिहास्मिन्यज्ञ आगह्यागच्छ । किमु त्वावान् त्वत्सदृशः आण्ड-
योर्मुष्कयोर्बद्धः सन् आसातै आसीत् । अतो महानुभावस्य तव मुष्कब-
न्धनमनुचितम्। अतो मुञ्चस्वेत्यर्थः। अस्य पूर्वार्द्धे 'अव्रजं हित्वा' इत्या-
दिकोऽप्रयोजनत्वादत्र न पठितः । एवमुक्त इन्द्रस्ता वाध्रीः संच्छिद्य
प्राद्रवत् प्रकर्षेण शीघ्रं लुशमगच्छत् । स तु कुत्स एतत्सामोपश्यत् । तेन
साम्नैनमिन्द्रमन्ववदत् स्तुतवानित्यर्थः । स स्तुतः कुत्समुपावर्त्तत ।
अत एतदिन्द्रस्य प्रियतममिति स्तुतिः ॥ २२ ॥
अस्त्वेवम्, किं ततः? इत्याह—
यदेतत्साम भवति सेन्द्रत्वाय ॥ २३ ॥
स्पष्टम् ॥ २३ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे नवमाध्यायस्य
द्वितीयः खण्डः ॥ ९-२ ॥
तृतीयः खण्डः ॥
एवमुक्तो ज्योतिष्टोमः सर्वप्रकृतिभूतः । स च यद्यपि चतुःसंस्थः
तथापि (१)न वै षोडशी नाम यज्ञोऽस्ती'त्यादि श्रुतिः षोडश्यपृथक्त्वादत्र
ब्राह्मणेऽग्निष्टोमादिसंस्थात्रयात्मक एवोक्तः। अथाऽवशिष्टेनाऽध्यायशेषे-
ण सोमविषयं प्रायश्चित्तमुच्यते । तत्रादौ साम्युत्थाने प्रायश्चित्तमाह—
यदि सत्राय दीक्षेरन्नथ साम्युत्तिष्ठेत्सोममपभज्य
(२)विश्वजिताऽतिरात्रेण यजेत सर्व्ववेदसेन सर्व्वस्मा
एव दीक्षते सर्व्वमाप्नोति ॥ १ ॥
यदि सत्राय तदनुष्ठातारो बहवो यजमानाः सह दीक्षेरन्, तेषु
कश्चित् साम्यर्द्धमनुष्ठायोत्त्तिष्ठेदसमाप्यैव केन चिद्व्याध्यादिना निमि-
१. तै. सं. ६. ६. ११. २. अयमेकाहकाण्डपठितात् भिन्नो विश्वजित् ।