ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

३२६ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
सुसमिद्धेऽतिशयेन दीप्ते होतव्यम्। ततः किम् ? अग्निः खलु सर्वा
देवताः सर्वदेवतात्मकः। (१)“देवासुराः संयत्ता आसन्। ते देवा बिभ्य-
तोऽग्निं प्राविशन्। तस्मादाहुरग्निसर्वा देवताः” इति श्रुत्यन्तरादग्नेः
सर्व्वदेवतात्मकत्वम्। दीप्तस्याग्नेः सम्यग् दर्शनात्तत्र प्रवर्त्तमानाः सर्वा
एव देवताः पश्यन् हविः प्रतियोगित्वेन साक्षात् कुर्व्वन् जुहोति ॥ ५ ॥
अथाऽस्मिन् संसुतसोमे प्रवृत्तहोमानन्तरं ‘संवेशाय’ इत्यादिभिर्मन्त्रैः
क्रमेणोद्गातव्यमिति विधत्ते—
(२) संवेशायोपवेशाय गायत्र्यै च्छन्दसेऽभिभूतये स्वाहा
संवेशायोपवेशाय त्रिष्टुभे च्छन्दसेऽभिभूतये स्वाहा सं-
वेशायोपवेशाय जगत्यै च्छन्दसेऽभिभूतये स्वाहेति
जुहोति ॥ ६ ॥
अत्र च सूत्रकारेण(३) ‘संसुतसोमे त्वधिकामुद्गाता जुहुयात् संवेशा-
योपवेशायेति यथासवनं च्छन्दांस्यादिशन्’ इत्यादिना (यदुक्तं) तदत्रानुस-
न्धेयम्। प्रथमेन मन्त्रेण प्रातःसवने होमो द्वितीयेन माध्यन्दिने तृतीयेन•
तृतीयसवने। तेषामयमर्थः- संवेशाय संविशति सम्यगस्मद्यज्ञं विशतीति
संवेशः संप्रविश्य चोपविशति तत्रैव निषीदति यज्ञान्तरं न गच्छती-
त्युपवेशः। ईदृशाय च्छन्दसे गायत्र्यै गायत्र्यात्मकायाऽभिभूतये शत्रू-
णामभिभवित्रे। यद्वा सोमाहरणसमये सोमरक्षकान् स्वानभ्राजादीन-
भिभूय हि गायत्री सोममाहृतवती, तदभिप्रायेणेदं विशेषणम्। तस्मै गा-
यत्र्यै च्छन्दसे, स्वाहेदं हविस्त्यजामि। एवमुत्तरत्रापि योज्यम्। त्रिष्टुभे
च्छन्दसे जगत्यै छन्दसे इति विशेषः ॥ ६ ॥
अस्तु होमः किमतो भवति ? तदाह—
च्छन्दाꣳसि वा अभिभूतयस्तैरेवैनानभिभवत्यु-
भे बृहद्रथन्तरे कार्ये ॥ ७ ॥
गायत्र्यादीनीमानि च्छन्दांसि खल्वभिभूतयः पूर्वोक्तप्रकारेणाभि-
भवितारस्तैरेवैनानन्यान् विद्विष्टान्यजमानानभिभवति । ये बृहद्र-
थन्तरे पृष्ठस्तोत्रनिर्व्वचनकार्य्यैक्याद् व्रीहियववत् प्रकृतौ विकल्प्येते
तयोः संसुतसोमे समुच्चयासम्भवेन विकल्प इति । सत्यम्, अत्र ताव-
दुभे बृहद्रथन्तरे इति पुनर्विधानात् समुच्चयारम्भः प्रतीयते तत्र कथं

---

१. तै. सं. ६. २. २. ६. २. अस्यमन्त्रस्य स्वरूपान्तरं व्याख्याने विशेषश्च
तैत्तिरीयसंहितायां (३. १. ७. १.) तैत्तिरीयब्राह्मणे (१.४.६.) च द्रष्टव्यम्,
३. लाट्या. श्रौ. १. ११. १०.