ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

चतुरुत्तराणि सप्त च्छन्दांस्यनूच्यन्ते । अतस्तानान्यपि यजमानान्तरात्
पूर्वं स्वयमेव परिगृह्णाति । तथा तस्मिन् प्रानरनुवाकेऽग्निरुषा अश्विनौ
चेति तिस्रो देवता आग्नेयोषस्याश्विनैस्त्रिभिः काण्डैः स्तुताः । ता अपि
वृङ्क्ते पूर्व्वो यजमानान्तराद्वर्जयति स्वकीयत्वेन परिगृह्णाति ॥ २ ॥
अथोद्गातृबहिष्पवमाने काञ्चित्प्रतिपदं विदधान इन्द्रस्यापि यज-
मानान्तराद्वर्जनं दर्शयति—
(१)वृषणवतीं प्रतिपदं कुर्यादिन्द्रो वै वृषा प्रातःसव-
नादेवैषामिन्द्रं वृङ्क्ते ॥ ३ ॥
वृषशब्दोपेतां ‘पवस्वन्दो वृषा सुत’ इत्यादिकां वृषणवतीं ‘वृषशब्दात्
मतुपि पदसंज्ञायां नलोपे(२)‘अनो नुद्’ इति नुद् । प्रतिपद्यते प्रारभ्यते
इयमिति(३)प्रतिपत्।तां वृषणवतीं बहिष्पवमानस्य प्रतिपदं कुर्यात्।इन्द्रो
वै इन्द्र एव वृषा वर्षणशीलत्वात्तच्छन्दाभिधेयः । एवमनेन वृषणवत्यां
प्रयोगेणैषामन्येषां यजमानानां प्रातःसवनादेवेन्द्रं वृङ्क्ते वर्जयति
स्वकीये यज्ञ आगमयति ॥ ३ ॥
अथ पक्षान्तरं दर्शयति—
अथो खल्वाहुः सवनमुखे सवनमुखे कार्या सवनमु-
खात् सवनमुखादेवैषामिन्द्रं वृङ्क्ते ॥ ४ ॥
अथो खल्विति पक्षान्तरपरिग्रहे, सवनमुखे सवनमुखे सवनादौ
सवनादौ त्रिष्वपि पवमानेष्वेषा वृषणवती प्रतिपत्कर्त्या । इति शब्दो-
ऽध्याहर्त्तव्यः। इति ब्रह्मवादिन आहुः । तेषामयं भावः-यदि वृषणवती
बहिष्पवमान एव स्यात्तैन सिध्यति प्रातःसवनपरिग्रहः । उत्तरयोः
सवनयोर्वृषणवत्या अप्रयोगादिन्द्रोऽपरिगृहीतो भवेदिति पूर्व्वस्मिन्
पक्षे दोषः । अस्मिंस्तु पक्षे त्रिष्वपि पवमानेषु वृषणवत्याः प्रयोगात् सव-
नमुखात् सवनमुखादेव त्रिभ्योऽपि सवनमुखेभ्य एवैषामिन्द्रं वर्ज-
यति । त्रिष्वपि सवनमुखेष्विन्द्रः प्रथमतो यष्टव्यः । तथा कृते बहुषु
यज्ञेषु युगपदनुष्ठीयमानेषु यस्मिन् यज्ञेऽस्य वाचकं वृषेति शब्दं शृ-
णोति तत्रैव गच्छति नाऽन्यत्रेति ॥ ४ ॥
सर्व्वासापि देवतानां परिग्रहं दर्शयति--
सुसमिद्धे होतव्यमग्निर्वै सर्व्वा देवताः सर्व्वा एव
देवताः पर्य्यज्जुहोति ॥ ५ ॥
१. ऋ सं ३. ९. ८ २. पा. सू. ८.२.१६. ३. स्तोत्रे प्रथमा ऋक् प्रतिपदित्युच्यते ।
२८ ता० ब्रा०