ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

३२४ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
मिव वै, अन्त्यस्वरव्यतिरेकेण बहिर्णिधनाभावात् । अतस्तेनैव तदाधि-
क्यं समं क्रियते । अत्रावाक्स्तवातिष्टवयोस्त्रयस्त्रयः कल्पा उक्ताः । ते-
षामेवं व्यवस्था—अग्निष्टोमसाम्नः पुरस्ताच्चेदवाक्स्तवोऽति वा स्यान्न
तत्र त्रीडस्वराभ्यामेवाग्निष्टोमसामभ्यां न्यूनाधिकदोषापगमः । अद्धं
चेदग्निष्टोमसाम्नोऽर्वाक्स्तवातिष्टवौ स्यातां तदा स्तोत्रीयाभिरक्षरैर्वा
सम्पाद्यमिति । उक्तन्यूनाधिक्यप्रायश्चित्तव्यवस्था आर्षेयकल्पग्र-
न्थे स्पष्टं प्रतिपादिता सा तत्र द्रष्टव्या ॥ ५१ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे नवमाध्यायस्य तृतीयः खण्डः ॥ ९-३ ॥
चतुर्थः खण्डः ॥
अथ संस्तवनिमित्तं प्रतिपदादिकं विधास्यन् प्रसङ्गादध्वर्यु क-
र्तृकस्य प्रातरनुवाकोपाकरणस्य कालविशेषं विधत्ते—
(१) यदि सोमौ सꣳसुतौ स्यातां महति रात्रेः प्रा-
तरनुवाकमुपाकुर्यात् ॥ १ ॥
पृथक् प्रयोजनयोर्यजमानयोः परस्परं विद्धिष्यमाणयोर्वा युगपदे-
कस्मिन् देशे सोमौ संसुतौ सहाऽभिषुतौ यदि स्यातां तदा रात्रेर्महति
काले महारात्रे प्रबुध्य प्रातरनुवाकं होत्राऽनुवक्तव्यमुपाकुर्यात् , 'प्रातर्या-
वभ्यो देवेभ्योऽनुब्रूही'ति सम्प्रेषेणाऽध्वर्युः प्रारम्भयेत् । प्रकृतौ हि (२)व-
यसां प्रवदनात् पूर्वं प्रातरनुवाकोपाकरणं तदेव संसुतसोमे मध्यरात्रेः क-
र्त्तव्यमित्यर्थः ॥ १ ॥
एवं सति को लाभः ? तं दर्शयति—
पूर्वो वाचं पूर्वश्छन्दाꣳसि पूर्वो देवता वृङ्क्ते ॥२॥
युगपदेकत्र बहुयज्ञेषु प्रवर्त्तमानेषु पौर्वापर्याभावात् गायत्रादि-
च्छन्दसामग्न्यादीनां देवतानाञ्च क्वचिदेव सन्निधानं स्यात्, नान्यत्रेति
संसवे दोषः । एवं सति मध्यरात्र एव प्रातरनुवाकस्योपक्रमात् पूर्वो
यजमानान्तरात् प्रथमभावी सन् वाचं मन्त्ररूपां वृङ्क्ते यजमानान्तराद्वर्ज्-
यति स्वयमेव पूर्वं परिगृह्णातीत्यर्थः । तथा छन्दांसि गायत्र्यादीनि च
पूर्वो यजमानान्तसत् वृङ्क्ते वर्जयति । प्रातरनुवाके हि गायत्र्यादीनि
१. अत्र तैत्तिरीयसंहितायाः सप्तमकाण्डस्य सप्तमप्रपाठकस्थ पञ्चमोऽनुवाकः, तत्रत्यं
सायणीयं भाष्यं चाऽवलोकनीयम् ॥ २ प्रातः पक्षिणामुत्यानात्पूर्वमित्यर्थः ।