ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

नवमाध्याये प्रथमः खण्डः । ३११

धनायतभं निधनत्रयसद्भावेनाऽयतनत्रयोपेतम्। माध्यन्दिनसवने यौधाजये
'पुनान' इत्यत्र 'सास' इत्येकं 'दास'इति द्वितीयं 'प्याया'इति तृतीयमि-
ति हि निधनत्रयं तत्र प्रदर्शितम् । एवमेष रात्रेर्मध्यमः पर्यायस्त्रिणिध-
नायतनः । तत्र प्रथमे त्रिणिधनत्वं सलोमत्वायाऽऽनुलोम्याय ॥ १५ ॥
अथ साम्नां स्तोत्रीयासु 'अयं त' इत्यादिषूत्तरयोरनुष्टुप्त्वाय मध्यम-
पादावृत्तिपूर्वं देवैस्तथा कृतत्वात् कर्त्तव्येति विधित्सुराह—
मध्यमानि पदानि पुनरादीनि भवन्ति मध्यमस्य
पर्यायस्य मध्यमैर्हि पदैः पुनरादायमध्यमरात्रात्प्राणु-
दन्त ॥ १६ ॥
इदं वाक्यद्वयं प्रथमपर्यायवाक्यद्वयेनैवोक्तप्रायम् ॥ १६ ॥
अथोत्तमं पर्यायमाह—
त उत्तमं पर्यायमश्रयन्त तेषां घृतश्च्युन्निधनेन
पशूनवृञ्जत पशवो वै घृतश्च्युतः ॥ १७ ॥
घृतं पयः क्षरन्तीति पशव एव घृतच्युतः । अत एतन्निधनेनासु-
राणां पशुवर्जनं युक्तम् ॥ १७ ॥
उक्तार्थवेदितुः प्रशंसा—
पशून् भ्रातृव्यस्य वृङ्क्ते य एवँ वेद ॥ १८ ॥
इदं हन्वित्यत्र माधुच्छन्दसं सामोत्तरस्मिन्विधास्यते ॥ १८ ॥
ततः स्तोत्रीयासूत्तरयोरनुष्टुप्त्वायान्त्यपादावृत्तिं देवैः कृतत्वात्क-
र्त्तव्यत्वेन विधत्ते—
उत्तमानि पदानि पुनरादीनि भवन्त्युत्तमस्य पर्या-
यस्योत्तमैर्हि पदैः पुनरादायमुत्तमरात्रात्प्राणुदन्त ॥ १९॥
स्पष्टम् । अत्र त्रिष्वपि रात्रिपर्यायेषु होतुः सामान्‍येवोक्तानि । मैत्राव-
रुणादीनि सामान्युत्तरस्मिन् खण्डे निर्देशक्रमादेवाऽवगन्तव्यानि ॥ १९ ॥
एवं पर्यायत्रयमुक्त्वा सन्धिस्तोत्रस्य विधिमुन्नयति—
तान् सन्धिनाऽभिपलायन्त ॥ २० ॥
तान् त्रिभ्यो रात्रिभागेभ्योऽपगत्याऽहोरात्रयोर्यः सन्धिरस्ति तमा-
श्रितान् सन्धिना सन्धिस्तोत्रेणाऽभिपलायन्त 'अन्तर्णीतण्यर्थोऽयं' अभि
अनुसृत्य पलायनमकारयन्त। अतो यज्ञविघातिनां सन्धेरपगमाय सन्धि-
सामेदानीन्तनैरपि कर्त्तव्यमिति विधिर्द्रष्टव्यः ॥ २० ॥