ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

३१० ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
निरुद्धः शत्रुभिर्निरोधं प्रापितस्तन्निर्गमनायैतत्साम दृष्टवान्। स चाने-
नाऽवगच्छदवगतोऽभूत्। अन्यत् स्पष्टम् ॥ ९ ॥
अस्य साम्नो यदोको इति निधनं तत् प्रशंसति—
तम इव वा एते प्रविशन्ति ये रात्रिमुपयन्ति यदो-
को निधनꣳ रात्रेर्मुखे भवति प्रज्ञात्यै ॥ १० ॥
ये रात्रिं रात्रिपर्यायान् उपयन्ति प्रयुञ्जत उद्गातारः, एते तम इव
प्रविशन्ति खलु रात्रौ तमःसद्भावात्। अतो रात्रेः प्रथमे पर्याये ओ-
कोनिधनप्रयोगः प्रज्ञात्यै अनुष्ठेयपदार्थज्ञानाय भवति ॥ १० ॥
कथमस्य प्रज्ञातिहेतुत्वमित्याशङ्क्य तल्लोकप्रसिद्धिबलेन समर्थयति—
यदा वै पुरुषः स्वमोक आगच्छति सर्वँ तर्हि प्रजा-
नाति सर्व्वमस्मै दिवा भवति ॥ ११ ॥
यदा कश्चित् पुरुषो दूरमध्वनि गत्वा स्वमोकः स्वकीयं सद्म पुनरा-
गच्छति प्राप्नोति स्वचित्तं सर्व्वं धनादिकं तर्हि तदा प्रजानाति। तदेवो-
च्यतेऽस्मै सर्वं दिवा भवति प्रकाशितं भवतीत्यर्थः ॥ ११ ॥
एवं सङ्ग्रहेण प्रथमपर्यायं विधायोऽथ मध्यमं पर्यायं विधातुमाह—
ते मध्यमं पर्यायमश्रयन्त तेषामौर्ध्वसद्मनेन व्वा-
चमवृञ्जत ॥ १२ ॥
ते प्रथमेन पर्यायेण पूर्वरात्रात् प्रनुन्ना असुरा मध्यमं पर्यायमश्र-
यन्त आश्रयन्। तेषां वाचमौर्ध्वसद्मनेन साम्ना अवृञ्जत अवर्जयन् ॥१२॥
उक्तार्थस्य फलमाह—
व्वाचं भ्रातृव्यस्य व्वृङ्क्ते य एवँ व्वेद ॥ १३ ॥
स्पष्टोऽर्थः ॥ १३ ॥
अत्र त्रिनिधनं विधत्ते—
त्रिनिधनं भवति ॥ १४ ॥
‘सुवृक्तिभिः, नुमादनं, भरेषु वा’ इति निधनत्रयम् ॥ १४ ॥
उक्तं निधनत्रयं माध्यन्दिनसवनसाम्येन प्रशंसति--
यथा वा अह्नो माध्यन्दिनं सवनं त्रिनिधनायतन-
मेवमेष रात्रेर्मध्यमः पर्यायस्त्रिनिधनायतनः सलो-
मत्वाय ॥ १५ ॥
अह्न एकाहसाध्यस्य ज्योतिष्टोमस्य माध्यन्दिनं सवनं यथा त्रिणि-