ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

इत्य...:
There is 'स्' + 'या'?
Wait! Look at line 23, last word:
इ - त्य - स्या - म् (with no virama, or म्-् ?)
Wait!
इ
त्य
स्या (स with य and aa-matra: स्या!)
Then:
मृ (म with ri-kara: मृ!)
LOOK AT LINE 23 END:
"इत्यस्यामृ-"!
YES! That is not 'स्मि-', that is:
स् (s) + या (yā) = स्या!
Then मृ (m + ṛ) = मृ!
"इत्यस्यामृ-" at the end of line 23!
And line 24 starts with:
"चि" (ci)!
"इत्यस्यामृचि"!
AMAZING!
Now what is after "चि"?
Let's look at line 24:
"चि 'पृथिविया' इत्यत्र"?
Wait, look at the word after 'चि':
It is: "पृथिविया" or "विया"?
Look at the characters:
पृ (pṛ - wait, with a loop below!)
थि (thi - with i-matra!)
वि (vi - with i-matra!)
या (yā)!
Wait, look at it:
पृ - थि - वि - या!
Wait, look at the word:
First is 'चि' (or

१२४ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे .
क्कासु यद्यदि भासं स्यात् स्वर्गाल्लोकादवपद्येरन् अधः पतेयुः
सत्रिरणः ॥ २३ ॥
तथा प्रकारान्तरेण एता ऋचः प्रशंसति-
सम्राड्वतीषु भवति साम्राज्यं वै स्वर्गो लोकः
स्वर्ग एव लोके प्रतितिष्ठन्ति ॥ २४ ॥
सम्राट्शब्दवतीषु ऋक्षु भासमग्निष्टोमसाम भवति यत् स्वर्गस्तत्
साम्राज्यं वै साम्राज्यम् ईश्वरस्य कर्माख्यं तथा सति कविं सम्राज-
मिति सम्राट् शब्दप्रयोगात् साम्राज्ये स्वर्गलोके प्रतिष्ठिता भवन्ति॥२४॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे चतुर्थाध्यायस्य षष्ठः खण्डः ।
अथ सप्तमः खण्डः ।
“पुर्वमवादिषम इन्द्र क्रतुन्न आभर” इत्यस्मिन् प्रगाथे विषुवति वि-
कर्णं ब्रह्म साम कार्य्यमिति तं प्रगाथं माध्यन्दिने पवमाने अभीवर्त्ता-
ख्यं साम च विधास्यन्नाह-
आत्मा वा एष संवत्सरस्य यद्विषुवान् पक्षावेता-
वभितो भवतो येन चेतोऽभीवर्त्तेन यन्ति यश्च पर-
स्तात्प्रगाथो भवति तावुभौ विषुवति कार्य्यौ पक्षा-
वेव तद्यज्ञस्यात्मन् प्रतिदधति स्वर्गस्य लोकस्य स-
मष्ट्यै ॥ १ ॥
यत् यो विषुवान् एष संव्वँत्सरसत्रस्य गवामयनस्यात्मा मध्यमौ
द्वौ षण्मासौ एतौ विषुवन्तमभितः क्रियमाणौ पक्षावेव भवतः । तत्र
पूर्वस्मिन् पक्षसि येनाभीवर्त्तेन यन्ति यश्च परस्तादुत्तरस्मिन् पक्षसि
“इन्द्र क्रतुमि”ति प्रगाथो भवति एतौ विषुवतः पक्षभूतौ । अतो विषुवति
कार्य्यौ । प्रगाथे विकर्णादयः कार्य्याः । अभीवर्त्तश्च माध्यन्दिने पवमाने
कार्यः । एतच्चैतयोः करणेन यज्ञस्य गवामयनस्यात्मनि पक्षौ प्रतिदध-
ति यजमानाः । एतच्च पक्षयोःप्रतिनिधानं स्वर्गस्य लोकस्य समष्ट्यै
सम्यक् प्रतिकल्पते पक्षवान्हि पतितुं शक्नोति ॥ १ ॥
कोऽसौ प्रगाथ उत्तरपक्षे यो यस्मिन् विकर्णं भवति तमाह-
“इन्द्रक्रतुन्न आभरे”ति प्रगाथो भवति ॥ २ ॥
स्पष्टोऽर्थः ॥ २ ॥

चतुर्थाध्याये सप्तमः खण्डः । १२५
अस्य प्रगाथस्य प्रयोगः प्रजातिहेतुरित्याख्यानमुखेन दर्शयति—
वसिष्ठो वा एतं पुत्रहतोऽपश्यत् स प्रजया पशुभिः
प्राजायत यदेष प्रगाथो भवति प्रजात्यै ॥ ३ ॥
पुत्रहतो हतपुत्रः सौदासे अग्नौ प्रक्षेपात् शक्त्याख्ये पुत्रे हते इमं
प्रगाथं वसिष्ठोऽपश्यत् स तेन प्रगाथेन प्रजया च पशुभिश्च प्राजायत
यदेष प्रगाथो भवति गवामयने तत् सत्रिणां प्रजात्यै पुत्रादिरूपेण य-
जमानाय भवति ॥ ३ ॥
अस्मिन् प्रगाथे “जीवा ज्योतिरशीमही”ति जीवनप्रतिपादनात् सं-
वत्सरस्य क्षेमेण सन्तरणमेव प्रार्थ्यमित्याह—
जीवा ज्योतिरशीमहीति ये वै स्वस्ति सꣳवँत्सरꣳ-
सन्तरन्ति ते जीवा ज्योतिरश्नुवते ॥ ४ ॥
ये खलु यजमानाः स्वस्ति खलु क्रमेण संवत्सरं

१२६ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
अद्याद्याश्वः- श्वस्त्वानिदा ह्यो नरो वयमेनमिदा
ह्य इति सन्ततयः प्रगाथा भवन्ति तेषामेकः कार्य्यः
सलोमत्वाय श्वस्तनमेवाभिसन्तन्वन्ति ॥ ७ ॥
एषु प्रगाथेषु अद्याद्या श्वः श्वः। इदानीमिदानीं ह्यः पूर्व्वेद्युरिति अ-
हर्द्वयसम्बन्धदर्शनात् एते प्रगाथाः सन्ततयः सन्तानस्य अहर्द्वयसम्ब-
न्धस्य बाधका भवन्ति । अत उत्तरस्मिन् पक्षसि तेषामेकः प्रगाथः का-
र्य्यः । सच सलोमत्वायानुलोमतायै भवति । एवं कुर्व्वन्तो यजमानाः
श्वस्तनम् आगाम्यहरेव वर्त्तमानेनाह्ना अभिसन्तन्वन्ति सन्ततं सम्ब-
द्धं कुर्व्वन्ति ॥ ७ ॥
इमं पक्षं निरस्य पूर्व्वोक्तमेव प्रगाथं विदधाति—
अथो खल्वाहुरिन्द्र क्रतुन्न आभरेत्येव कार्य्यꣳ-
समृद्धयै ॥ ८ ॥
अथो खल्विति पक्षान्तरपरिग्रहे । समृद्धयै समृद्धयर्थमिन्द्र क्रतुन्न आ-
भरेत्येव प्रगाथं कार्य्यमित्याहुर्ब्रह्मवादिनः । वसिष्ठो वा एतं पुत्रहतम्
इत्यादिना समृद्धिहेतुत्वं चास्योक्तम् ॥ ८ ॥
अथोत्तरस्मिन् पक्षसि अहःक्लृप्तिं विदधाति—
प्रत्यवरोहिणो मासा भवन्ति ॥ ९ ॥
पूर्वस्मिन् पक्षसि ये मासा अनुक्रान्तास्ते उत्तरस्मिन् पक्षसि प्रत्यव-
रोहिणः कार्याः प्रथमं तावत् स्वरसामानः तृतीयो द्वितीयः प्रथम इति
क्रमेण प्रथममनुष्ठेयाः पृष्ठ्यश्च त्रयस्त्रिंशारम्भणस्त्रिवृदुन्नतः कार्यः ।
अभिप्लवा अपि प्रतिलोमा भवेयुः ॥ ९ ॥
यथा वा इतो वृक्षꣳरोहन्त्येवमेनं प्रत्यवरोहन्ति
स्वर्गमेव तल्लोकꣳरूढ्वाऽस्मिँल्लोके प्रतितिष्ठन्ति ॥ १० ॥
यथा खलु लोके पुरुषा इतो मूलादारभ्य उन्नतं वृक्षं रोहन्ति
रूढ्वा च पुनरग्रादारभ्य मूलमवरोहन्ति एवमेव तत् षड्भिर्मासैरा-
रुह्य एनं यज्ञं यजमानाः प्रत्यवरोहन्ति तत्तेनारोहावरोहयोः करणेन
स्वर्गमेव लोकं रूढ्वा षड्भिः मासैरारुह्य पुनः षड्भिर्मासैरवरोह-
णेनास्मिँल्लोके प्रतिष्ठिता भवन्ति ॥ १० ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे चतुर्थाध्यायस्य सप्तमः खण्डः ।

चतुर्थाध्याये अष्टमः खण्डः । १२७
अथ अष्टमः खण्डः ।
एवमुत्तरस्मिन् पक्षसि स्वरसामप्रभृति प्रत्यवरोहणमासानुपय-
न्ति उत्तरे मासि त्रीनाभिप्लवान् कुर्युः। ततो गोआयुषी द्वे अहनी कर्त्त-
व्ये तत्र विधीयते—
गौश्चायुश्च स्तोमौ भवतः ॥ १ ॥
गोष्टोम आयुष्टोमश्चेति द्वे अहनी उक्थसंस्थे कर्त्तव्ये ॥ १ ॥
अनयोर्द्वित्वसङ्ख्यां प्रशंसति—
द्विपाद्यजमानः प्रतिष्ठित्त्यै ॥ २ ॥
यस्मादिमौ गोष्टोमायुष्टोमौ द्वौ । अतो द्विपाद् यजमानः प्रतिष्ठित्त्यै
प्रतिष्ठानाय भवति ॥ २ ॥
स्तोत्रीयासङ्ख्याद्वारेणैनौ प्रशंसति—
ऊनातिरिक्तौ भवत ऊनातिरिक्तं वा अनु प्रजाः
प्रजायन्ते प्रजात्यै ॥ ३ ॥
तत्र गोष्टोमस्य पञ्चदशं बहिष्पवमानं त्रिवृदाज्या

१२८ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
इत्थमुत्तरस्मिन् पक्षे षष्ठे मासि त्रिंशत्संख्यान्यहानि विहितानि ·
तत ऊर्ध्वं द्वादशाहस्य मध्यतो यो दशरात्रः स कर्त्तव्य इति विदधाति—
द्वादशाहस्य दशाहानि भवन्ति ॥ ५ ॥
प्रायणीयोदयनीयौ मुक्त्वा यानि मध्ये दशाहानि तानि कर्त्तव्यानी-
त्यर्थः ॥ ५ ॥
अथैतानि स्तौति—
विरड्वा एषा समृद्धा यद्दशाहानि विराज्येव स-
मृद्धायां प्रतितिष्ठन्ति ॥ ६ ॥
सर्वस्तोमसर्वपृष्ठसंयोगात् एषा समृद्धा विराट् यत् यान्येता-
नि दशाहानि तेन विराज्येव समृद्धायां सत्रिणः प्रतिष्ठिता भवन्ति ॥६॥
अथ विहितानि दशाहान्यवयुज्य स्तौति—
पृष्ठानि भवन्ति ऽवीर्यं वै पृष्ठानि ऽवीर्य एव प्रतिति-
ष्ठन्ति च्छन्दोमा भवन्ति पशवो वै च्छन्दोमाः पशुष्वेव
प्रतितिष्ठन्

चतुर्थाध्याये अष्टमः खण्डः । १२९ .

अथैतस्मिन् दशमेऽहनि किञ्चिद्धर्मं विधत्ते—
यदध्याहुरति तद्रेचयन्ति तस्मान्न व्युच्यम् ॥ ८ ॥
अस्मिन्नहनि यत् यदध्याहुः विब्रुवन्ति । अज्ञानं संशितुं, शंसयितुं
चानुष्ठेयं पदार्थं स्तुतशस्त्रादिषु तादृशं शब्दं वा इदमेतेनायथाकृतम्
इदमेतेन यथोक्तमिति क्रियमाणविरोधिवचनं यदि कुर्वन्ति विभक्तारः ।
( तद् तदाऽतिरेचयन्ति कर्मातिरेकमवगमय्य दूषयन्ति, ) तस्मात् न
व्युच्यम् अस्मिन्नहनि विरुद्धवचनं न कर्त्तव्यम् अविवाक्यमहरिति
ह्येतदाचक्षते ॥ ८ ॥
अथास्मिन्नहनि अनुष्टुप्छन्दसः प्रयोगं परोक्षेण विधत्ते—
परोक्षमनुष्टुभमुपयन्ति प्रजापतिर्वा अनुष्टुप् यत्
प्रत्यक्षमुपेयुः प्रजापतिमृच्छेयुः ॥ ९ ॥
आनुष्टुभं छन्दः परोक्षम प्रत्यक्षमुपयन्ति उपेयुः कुर्य्युः । अष्टाक्ष-
रैश्चतुर्भिः पादैः प्रत्यक्षमनुष्टुप् भवति अतोऽन्या द्वात्रिंशदक्षरा प-
रोक्षानुष्टुप् सैवास्मिन्नहनि कार्या न प्रत्यक्षा आर्भवे श्यावाश्वान्धी-
गवे अनुष्टुप्सु प्रकृतौ भवतः ते एव पर्यूषु प्रधन्वेति पिपीलिकमध्यासु
कार्ये इति ईदृशमनुष्टुभं परोक्षमुपयन्त्यतिरेके निन्दामुखेन पुरोच्यते ।
यदिदमनुष्टुप्छन्दः स प्रजापतिर्वै तदीयत्वात् तद्रूप एव तदीयत्वञ्च
पूर्वमेवोक्तम् एवं सति यत् यदि प्रत्यक्षमनुष्टुभमुपेयुः प्रजापतिमृच्छेयुः
प्राप्नुयुः सत्रान्तरे अस्माल्लोकात्प्रच्युता भवेयुरित्यर्थः । इह लोके चि-
रं स्थित्वा देहान्ते प्रजापतेः सायुज्यं सत्रिभिः काम्यते ॥ ९ ॥
अथैतस्याह्नोऽग्निन्नरोदीधितिभिररण्योरिति विराडग्निष्टोमसाम वा-
मदेव्यं त्रयस्त्रिंशस्तोम कं कार्यमिति विधित्सुरर्थवादेनतद्विधिमुन्नयति—
यो वै सत्रस्य सद्द्वेद सङ्भवति वामदेव्यं वै साम्नाँ५-
सदग्निर्देवतानां ऽविराट् छन्दसान्त्रयस्त्रिंशः स्तोमानां
तान्येव तदेकधा संभृत्योत्तिष्ठन्ति ॥ १० ॥
यः खलु सत्रस्य सत् सारं वेद । ससत् सारभूतः श्रेष्ठः स्वानां भवति।
किं तत् सत्रस्य सारमित्युच्यते-साम्नां मध्ये वामदेव्यं वामदेवेन दृष्टं
साम सत् सत्रसम्बन्धि सत्रात्मकं, देवानां मध्ये अग्निः, छन्दसां मध्ये
विराट्, स्तोमानां मध्ये त्रयस्त्रिंशः, एवं सति वामदेव्यादीन्येकधा स-
म्भृत्योत्तिष्ठन्ति सत्रादुत्थिता भवन्ति। आग्नेयीषु विराट्सु वामदेव्यम-
ग्निष्टोमं त्रयस्त्रिंशस्तोम कं कुर्य्युरित्यर्थः ॥ १० ॥

. १३० ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
अथ वामदेव्यस्तुत्यर्थं ब्रह्मवादिनां विचारं दर्शयति—
ब्रह्मवादिनो ऽवदन्ति यतः सत्रादुदस्थाता३श्स्थि-
ता३रिति ॥ ११ ॥
यतो गच्छतः सत्रात् किमेते सत्रिण उदस्थाता उत्तिष्ठन्ति उत
स्थितात् सत्रादिति ब्रह्मवादिन आहुः । उभयत्र विचार्य्यमाणानामिति
प्लुतिः, तिष्ठतेर्लुङ्लङिति वर्त्तमाने लुङ् प्रत्ययेन मध्यमः ॥ ११ ॥
तत्र केचन यतः सत्रादुत्तिष्ठन्ति केचित् स्थितादिति तदुभयं वि-
विच्य दर्शयन् फलमपि तयोः दर्शयति—
ये रथन्तरेण स्तुत्वोत्तिष्ठन्ति ते यत उत्तिष्ठन्ति
तान् ब्रूयादप्रतिष्ठाना भविष्यन्तीति ये बृहता स्तुत्यो-
त्तिष्ठन्ति ते स्थितादुत्तिष्ठन्ति तान् ब्रूयात् स्थायुकैषाँ-
श्रीर्भविष्यति न वसीयाँसो भविष्यन्तीति ॥ १२ ॥
ये रथन्तरमग्निष्टोमसाम कृत्वा तेन स्तुत्वोत्तिष्ठन्ति ते यतो यतः
गच्छतः सत्रात् उत्तिष्ठन्ति । रथन्तरं हि माध्यन्दिने सवने बृहतः पूर्वं
प्रयुज्यते तस्मिन् समये गच्छत्येव यज्ञो न समाप्यत इति गच्छंत एव
सत्रादुत्तिष्ठन्ति तान्यदि कश्चिद् ब्रूयात् अप्रतिष्ठानाः प्रतिष्ठारहिताः एते
सत्रिणो भविष्यन्ति तथैव तेषां फलं स्यादिति शेषः । ये बृहदग्निष्टोम-
साम कृत्वा तेन स्तुत्वोत्तिष्ठन्ति रथन्तरप्रयोगावस्थायां बृहता स्थित-
त्वात् ते स्थितादेव सत्रादुत्तिष्ठन्ति तान्यदि कश्चिद् ब्रूयात् स्थायुका
स्थितिशीलास्य श्रीर्भविष्यति नोत्तरोत्तरं वर्द्धते अतो न वसीयांसः
श्रेयांसो भविष्यन्तीति तदपि फलं तथैव स्यादित्यर्थः । तस्मादु-
भयमग्निष्टोमसाम न कार्यमित्युक्तं भवति अतो वामदेव्येन स्तुत्वोत्थे-
यमिति ॥ १२ ॥
पूर्वोक्तमेव पक्षे निगमयति—
ये व्वामदेव्येन स्तुत्वोत्तिष्ठन्ति ते सतः सदभ्युत्ति-
ष्ठन्ति पूर्णात्पूर्णमायतनादायतनमन्तरिक्षायतना हि
प्रजा ॥ १३ ॥
ये वामदेव्येन स्तुत्वोत्तिष्ठन्ति ते सतः सारात् सारमभिलक्ष्योत्ति-
ष्ठन्ति वामदेव्यादिकात् पूर्वोक्तात् सतः सारात् उत्तिष्ठन्तः सत्फलं
लभन्त इत्यर्थः । तथा पूर्णाच्चास्मादुत्तिष्ठन्तः पूर्णफलं प्राप्नुवन्ति
तथा 'अन्तरिक्षं वै वामदेव्यमि'ति श्रुतेर्वामदेव्यमन्तरिक्षात्मकमायतनं

चतुर्थाध्याये नवमः खण्डः । १३१
प्रजाश्चान्तरिक्षायतना अवकाशमन्तरेण सञ्चरणानुपपत्तेस्तासां तदा-
यतनत्वं तथा सति आयतनभूताद् वामदेव्यादुत्तिष्ठन्त आयतनं प्रजाना-
मायतनं स्थानम् अन्तरिक्षात्मकम् अभिलक्ष्योत्तिष्ठन्ति प्रजानामायत-
नत्वं लभन्त इत्यर्थः ॥ १३ ॥
अथ स्तोत्रीयाक्षरसंख्यया प्रशंसति—
त्रयस्त्रिꣳशदक्षरासु भवति त्रयस्त्रिꣳशद्देवतास्वेव
प्रतिष्ठा॒योत्ति॑ष्ठन्ति ॥ १४ ॥
“अग्निं नर” इत्याद्यासु त्रयस्त्रिंशदक्षरासु वामदेव्यं भवति । देव-
तासु त्रयस्त्रिंशत्, तथा सति स्तोत्रीयाक्षरसंख्यया देवतास्वेव प्रति-
ष्ठायोत्तिष्ठन्ति ॥ १४ ॥
अथ वामदेव्यं बहुधा प्रशंसति—
प्राजापत्यं वै ऽव्वामदेव्यं प्रजापतावॆव प्रतिष्ठा॒यो-
त्तिष्ठन्ति पशवो वै ऽव्वामदेव्यं पशुष्वेव प्रतिष्ठा॒योत्ति॑-
ष्ठन्ति ॥ १५ ॥
वामदेव्यं हि कयानश्चित्र इत्यानिरुक्तदेवतायां तस्यामृच्युत्पन्न-
मनिरुक्ता च प्राजापत्या अतस्तत्रोत्पन्नं वामदेव्यमिति प्राजापत्य-
मित्यव्यते पशुसाधनत्वात् शान्तिहेतुत्वाच्च वामदेव्यस्य तच्छब्दत्वं,
स्पष्टमन्यत् ॥ १५ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे चतुर्थाध्यायस्य अष्टमः खण्डः ।
अथ नवमः खण्डः ।
अहर्गणेष्वन्त्यान्यह्रान्युद्वसानीयान्तानि पत्नीसंयाजान्तानीतराणि
अस्मिन् दशमेऽहनि पत्नीसंयाजेभ्य ऊर्ध्वमपि मानसस्तोत्रादयः केचित्
धर्मा अनुष्ठेयाः । तानत्र विधास्यन् आदावाहवनीयोपस्थानं विधत्ते—
पत्नीः संयाज्य प्राञ्च उदेत्यायꣳसहस्रमानव इत्य-
तिच्छन्दसाऽऽहवनीयमुपतिष्ठन्ते ॥ १ ॥
पत्नीसंयाजान् कृत्वा प्राञ्चः प्राङ्मुखाउदेत्य प्राग्वंशान्निर्गम्य मानसेन
स्तोष्यतः ‘अयꣳसहस्रमानव’ इति अतिच्छन्दसा अतिच्छन्दस्यृचि गी-
तेन गौरिति निधनवता उद्गातारः त्रय आहवनीयमुपतिष्ठन्ते । नन्वत्राति-
च्छन्दसेति ऋच एव करणता श्रूयते न साम्नः, अतः कथं साम्नोपस्था-
नमुच्यते, यस्मात सूत्रकारएवमुक्तवान् आहवनीयं गत्वाऽयꣳसहो हा-

इति त्रिरुद्गाता गायेन्निधनमितरावन्वूपेयातामिति, अतः साम्नैवोपस्था-
नमवगम्यते इति गानविशिष्टयैवर्चोपस्थानं, पत्नीसंयाज्येति क्त्वाप्र-
त्ययश्च पूर्वकालतामात्रेण समानकर्त्तृकत्वेऽपि उद्गातॄणां पत्नीसंयाजेन
सम्बन्धाभावात् ॥ १ ॥
एतदतिच्छन्दसोपस्थानं स्तौति—
इमे वै लोका अतिच्छन्दा एष्वेव लोकेषु प्रति
तिष्ठन्ति ॥ २ ॥
गायत्र्यादीनां छन्दसां भूराद्येकैकलोकसम्बन्धिनामतिच्छन्दास्तु
इमे त्रय एव लोकाः तत्र गायत्रीत्रिष्टुब्जगतीनामन्तर्भावित्वात् । अत-
स्तत्करणकोपस्थानेन एष्वेव भूरादिलोकेषु सत्रिणः प्रतितिष्ठन्तीति॥२॥
तदीयं निधनमनूद्य प्रशंसति—
गौरिति निधनं भवति वि॒राजो वा एतद्रूपं यद्गौ-
र्वि॒राज्येव प्रतितिष्ठन्ति ॥ ३ ॥
यत् एतद्विराट्छन्दसोरूपं गौः । गोमान् हि लोके विराजति यद्वा
गोप्रभवं यदेतत् क्षीरादिकमेतत् विराट् 'अन्नं वै विराडि'ति श्रुतेः, अतो-
ऽनेन विधानेन अन्नरूपे विराज्येव प्रतितिष्ठन्ति ॥ ३ ॥
अथ मानसं स्तोत्रं विधत्ते—
•प्रत्यञ्चः प्रपद्य सार्पराज्ञ्या ऋग्भिः स्तुवन्ति ॥ ४ ॥
आहवनीये यत् प्रत्यञ्चः प्रत्यङ्मुखाः सदः प्रपद्य सार्पराज्ञ्या सर्प-
राज्ञी ब्रह्मवादिनी तया दृष्टाभिः ऋग्भिः 'आयङ्गौः पृश्निरक्रमीदि'त्या-
दिभिः स्तुवन्ति । आसु गायत्रसाम्ना स्तुवन्तीत्यर्थः ॥ ४ ॥
अथैताः प्रशंसति—
अर्बुदः सर्प एताभिर्म्मृतान्त्वचमपाहत मृतामेवै-
ताभिस्त्वचमपघ्नते ॥ ५ ॥
अर्बुदो नाम काद्रवेयः । एताभिः ऋग्भिर्म्मृतां शीर्णांन्त्वचमपाहत
अपागमयत् सत्रिणोप्येताभिर्म्मृतां पापात्मिकान्त्वचरूपामपघ्नते अप-
गमयन्ति ॥ ५ ॥
प्रतिष्ठाहेतवश्चैता इति प्रशंसति—
इयं वै सार्पराज्ञ्यस्यामेव प्रतितिष्ठन्ति ॥ ६ ॥
इयं वै दृश्यमाना भूमिः सार्पराज्ञी सर्पणशीलानां प्राणिनामीश्व-
री ये तु तद्दृष्टाभिः ऋग्भिः स्तुवन्ति ते चास्यामेव भूमौ प्रतितिष्ठन्ति॥६॥

चतुर्थाध्याये नवमः खण्डः । १३३

अस्य च स्तोत्रस्य त्रिक एव स्तोम इति तत्संख्यया प्रशंसति—
तिसृभिः स्तुवन्ति त्रय इमे लोका एष्वेव लोकेषु
प्रतितिष्ठन्ति ॥ ७ ॥
स्तोत्रीयासु त्रिसंख्यायोगात् त्रिष्वपि लोकेषु प्रतितिष्ठन्तीत्यर्थः ॥७॥
अध्वर्युणा स्तोत्रोपाकरणं मनसा कर्त्तव्यमिति विधत्ते—
मनसोपावर्त्तयति ॥ ८ ॥
असर्ज्सर्जीत्यादिकमुपावर्त्तध्वमित्यन्तं स्तोत्रोपाकरणं मन्त्रम्म-
नसा जपेदित्यर्थः ॥ ८ ॥
तथोद्गातॄणामपि हिङ्कारप्रस्तावादिकमपि मनसैव कर्त्तव्यमि-
ति विधत्ते—
मनसा हिङ्करोति मनसा प्रस्तौति मनसोद्गायति
मनसा प्रतिहरति मनसा निधनमुपयन्त्यसमाप्तस्य
समाप्त्यै ॥ ९ ॥
“सर्वे निधनम्”इति वचनादत्र निधनमुपयन्तीति बहुवचनम् एतच्च
मनसा करणं यज्ञे यत्किञ्चिदसमाप्तमनुष्ठानेनानवाप्तमस्ति तस्य सर्वस्य
समाप्त्यै समापनाय भवति ॥ ९ ॥
असमाप्तसमापनं लोके प्रसिद्धमित्याह—
यद्वै वाचा न समाप्नुवन्ति मनसा तत्समापयन्ति॥१०॥
यत् खलु वाचा वाक्येन लौकिकाः पुरुषाः समाप्तुं न शक्नुवन्ति
मनसैव तत्समापयन्ति ॥ १० ॥
स्तोत्रस्थानस्य परिश्रयणं विधत्ते—
परिश्रिते स्तुवन्ति ब्रह्मणः परिगृहीत्यै ॥ ११ ॥
परिश्रिते कटादिभिरावेष्टिते स्थाने स्तुयुः । तच्च परिश्रयणं ब्रह्मणः
स्तोत्रात्मकस्य परिगृहीत्यै परिग्रहणाय बहिर्गमनाभावाय भवति ॥११॥
अथ ब्रह्मोद्यं विधत्ते—
ब्रह्मोद्यँवदन्ति ब्रह्मवर्चस एव प्रतितिष्ठन्ति ॥ १२ ॥
अथ सूत्रकारः गायत्रीं त्रिर्ब्रूयुरिति धानञ्जय्यश्चतुर्होतारमभिप्रेत्यै-
तदिति गौतमः, तर्कं वा कथयेयुर्यथाश्वत्रिरात्र इति षाण्डिः, तत्सवि-
तुर्व्वरेण्यमित्येषा गायत्री साक्षाद्ब्रह्मणः प्रतिपादिका तस्यास्त्रिर्वचनं ब्र-
ह्मोद्यमिति धानञ्जय्यस्य मतम्। चित्तिस्स्रुक् चित्तमाज्यमित्यादिकाः पञ्चा-
नुवाकाः चतुर्होतारोऽध्वर्युभिः समाम्नाताः तेषामाद्यं स्तुत्यनुशंसनाय
होता व्याचक्षत इति विधास्यते तदेवाख्यानं ब्रह्मोद्यमिति गौतमः, यथा
१२

त्रिरात्रेऽश्वमेधे वादिप्रतिवादिरूपेण तर्के प्रश्नप्रतिवचने कुर्वन्ति ‘किँꣳ-
स्विदासीदित्या’दिभिर्मन्त्रैस्तथैवात्रापि कर्त्तव्यमिति शाण्डिल्यः, एवं
ब्रह्मवादे कृते सति ब्रह्मवर्चस एव यजमानाः प्रतितिष्ठन्ति ॥ १२ ॥
स्तोत्रानुशंसनार्थं होतुश्चतुर्होतृमन्त्रं विधत्ते—
चतुर्होतारँ होता व्याचष्टे स्तुतमेव तदनुशँसति
नहि तत् स्तुतं यदननुशस्तम् ॥ १३ ॥
मानसस्तोत्रानन्तरं स्तोत्रीया ऋचो मनसा शस्त्वा चतुर्होतृणा-
माद्यञ्चित्तिस्रुगित्याद्यनुवाकं व्याचक्षीत। व्याख्यानमध्वर्युस्वरेण कथनं
तत्तेन व्याख्यानेन स्तुतस्य स्तोत्रस्यानुशंसनं कृतं भवति। यद्यपि स्तो-
त्रीयाभिरेव अनुशंसनं कृतं तथापि ताः पराच्यः शस्यन्त इति नैतावता
स्तोमाभिशंसनं निष्पद्यते तदर्थमेव तद्व्याख्यातमित्यर्थः, अनुशंसनाभा-
वे कृतमपि स्तोत्रमकृतसमं स्यादित्ययमर्थो नहि तदित्यादिनोच्यते ॥ १३ ॥
अथ प्रजापतिपरिवादः कर्त्तव्य इति विधत्ते—
प्रजापतिं परिवदन्त्याप्त्वैवैतं तद्व्याचक्षते तावदा-
पामैनामिति ॥ १४ ॥
हे प्रजापते त्वं दुर्लभः दुराराध्यश्च तथापि त्वां दशमेनाह्ना गृहीत-
वन्तः केदानीं गमिष्यसीत्येवं परिवादं कुर्युुरित्यर्थः, यद्वा श्रुत्यन्तरप्र-
सिद्धोऽकुशलोवाऽयं प्रजापतिः यो दंशमशकान् असृजत् यस्तेनानित्या-
दिकम्, अथ वा "प्रजापतिर्वै स्वां दुहितरमभ्यधावदि"त्यादिकं यत्पापं
कर्म्म तस्य कीर्त्तनं परिवादः, तथा च सूत्रितं ‘प्रजापतिं परिवदन्ति पापैः
कर्मभिरित्येके नत्वधीमहे, अपि वाध्वर्युर्बहुचानां न किञ्चित्स्यादि’ति कि-
मर्थः प्रजापतेः परिवादः? उच्यते यथा महारण्ये मत्तगजमुपायेन गृही-
त्वा सन्तुष्टाः परिवदन्ति केदानीं दुर्ग्रहो मूढचारी दुश्चरित्रः त्वं गमि-
ष्यसीति परिवदन्ति एवमेव प्रजापतिं प्रत्यक्षत उपलभ्य हर्षातिशयेन
परिवादः क्रियते तदेतदुच्यते, एनं प्रजापतिं वयन्तावदापाम प्राप्तवन्त
इति बुद्ध्वा एनं प्रजापतिमाप्त्वैव प्राप्यैव तद्व्याचक्षते तस्य भर्त्सनाय
प्रजापतिकृतं तत् पापकर्म कथयन्ति ॥ १४ ॥
अथ गृहपतिकर्त्तृकमौदुम्बरीधारणं विधत्ते—
गृहपतिरौदुम्बरीं धारयति गृहपतिर्वा ऊर्जो यन्तो-
र्जमेवैभ्यो यच्छति ॥ १५ ॥
सत्रिणां मध्ये यो गृहपतिरसावौदुम्बरीं सदसो मध्ये निखातां
धारयति समन्वारभत आनक्षत्रदर्शनात नोत्सृजेत्, ऊर्जा उदुम्बर

चतुर्थाध्याये नवमः खण्डः । १३५
इतिश्रुतेः' ऊर्ग्रूपैवैदुम्बरी, गृहपतिः खलु ऊर्जोऽन्नस्य यन्ता नियन्ता
प्रदातेत्यर्थः । तस्मादौदुम्बरीधारणेन ऊर्जमन्नमेव एभ्यः सत्रिभ्यो यच्छ-
ति ददाति ॥ १५ ॥
अथ सर्वेषां वाग्यमनं विधत्ते—
वाचं यच्छन्ति ॥ १६ ॥
आनक्षत्रदर्शनादेतद्वाग्यमनम् ॥ १६ ॥
अथैतत् स्तौति—
दुग्धानीव वै तर्हि छन्दाꣳसि यातयामान्यन्तग-
तानि तान्येव तद्रसेनाप्याययन्ति ॥ १७ ॥
तर्हि तस्मिन् काले पूर्वेष्वहःसु दुग्धानि इव वै दुग्धान्येव छन्दांसि
अतोऽन्तगतानि यातयामानि गतरसानि तत्तथा सति अनेन वाग्यमनेन
तान्येव छन्दांसि रसेनाप्याययन्ति पुनः सारयुक्तानि कुर्वन्ति ॥ १७ ॥
प्रकारान्तरेण स्तौति—
अथो श्वस्तनमेवाभिसन्तन्वन्ति ॥ १८ ॥
अथो अपि च श्वस्तनं परस्मिन् दिवसे कर्त्तव्यं कर्मैवाभिलक्ष्य वाचं
सन्तन्वन्ति श्वस्तने कर्मणि वाचा निष्पाद्यं स्तुतशस्त्रादिकं कुर्वन्ति
वाग्यमनेन सम्पादयन्तीत्यर्थः ॥ १८ ॥
अथ गवामयनस्य सत्रत्वेनादक्षिणत्वादक्षिणाभावाद्यं स्तुतशस्त्रा-
दिकं कुर्वन्ति कृतं वा समृद्ध्यभावमाशंक्य तां सम्पादयति—
आत्मदक्षिणं वा एतद्यत्सत्रम् ॥ १९ ॥
आत्मैव दक्षिणा यस्य तादृशमेव तत् यदेतत् सत्रं सत्रयागः। न यज्ञा-
न्तरवत् गवादिदक्षिणमतो दक्षिणासद्भावात् समृद्धिरस्त्येवेत्यर्थः ॥१९॥
एतत् स्तौति—
यदा वै पुरुष आत्मनोऽवद्यति यं कामं कामयते
तमभ्यश्नुते ॥ २० ॥
यदा खलु पुरुष आत्मनः स्वशरीरात् अवद्यति देवेभ्यः प्रदातुं, तदा
यं कामं कामयते तमभिप्राप्नोति ॥ २० ॥
आत्मनोऽवदानप्रकारं दर्शयति—
द्वाभ्यां लोमावद्यति द्वाभ्यां त्वचं द्वाभ्यां माꣳसं
द्वाभ्यामस्थि द्वाभ्यां मज्जानं द्वाभ्यां पीवश्च लोहितञ्च ॥२१॥
सव्वत्सरसत्रस्य आदितो द्वाभ्याम्मासाभ्यामात्मनः सम्बन्धि यल्लोम
शरीरगतं लोम तदवद्यति देवेभ्यो दातुं स्वशरीरात् पृथक् करोति,

with a horizontal line like थ or त्स?
Wait, in old prints त्स्या is printed as त् + स + य or र्त्स्या:
Wait, does it have a repha on top? Yes, a hook र्.
Below the hook: त् and थ? No, र्थ्या! It looks very much like मर्थ्या or मर्त्स्या!
Wait, let's look at र्थ्या: the letter has र् on top, and थ्य with ा! But wait, is it थ्या or त्स्या?
Look at त्स्नमवदाय in line 5: त्स्न has त् above स with a loop.
Here, under the repha, there is a round loop with a vertical line: that's थ! Wait, does थ have a vertical line? थ्या: थ attached to य with a central dot/circle. But notice the line through the middle: थ often has a line or is round. But wait, अमर्त्स्याः vs अमर्त्याः!
Wait, in Vedic Sanskrit, is it अमर्त्या or अमर्त्स्या?
"महन् मेऽद्य अमर्त्या व्रतं" -> "अमर्त्याः" (vocative

Line 5:व्रतमिनं धिन्वत्? Wait, look at: व्र त मि नंorव्र त मि मं? Wait! Look at the letter after मि: It is मwith an anusvara? Orनं? Wait, look at line 10: यदेनं प्रजापतिमधिन्वीत्. In line 10 it is यदेनं(yad enam)! So in line 4-5:यद्-व्रतमिनंorयद्-व्रतमेनं? Wait! Look at line 5: व्र त मे नंorव्र त मि मं? Wait, line 4 ends with: यद्-Line 5 starts with:व्रतमिनं? There is a short 'i' matra: मि? Wait, look at the top: is it an 'i' matra or 'e' matra? The stroke goes up and curves to the left! That's an 'i' matra on म: मि! Wait, no, look at मinव्रतमिमं: Wait, does it say व्रतमिमं धिन्वत्`?
"यद्व्रतमिमं धिन्वत् प्रीणयेत्तर्

[Header]
१३८ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे

र्द्धमेवाप्नुवन्ति अर्द्धं संबद् कुर्व्वन्ति व्यर्थं कुर्व्वन्तीति । अतः संव्वँत्स-
रस्योपरिष्टादेव इदमहुरुपेत्यं संव्वँत्सरे सम्पूर्ण एव हि सर्वमन्नं पच्यते
अतः सर्वस्यान्नस्य प्राप्तयेऽवकल्पत इत्यर्थः ॥ ४ ॥
अथास्याह्नः पञ्चविंशः स्तोमः स्यादिति विधित्सुराह--
चतुर्विꣳशं भवति चतुर्विꣳशो वै संव्वँत्सरोऽन्नं
पञ्चविꣳशम् ॥ ५ ॥
इदमहश्चतुर्विंशतिस्तोमकर्ं भवति संव्वँत्सरो हि चतुर्विंशत्यर्द्ध-
मासात्मकः। तस्यैतदनुगुणम्। अतस्तत्साध्यमन्नं पञ्चविंशं पञ्चविंशति-
संख्यापूरकं भवति ॥ ५ ॥
प्रकारान्तरेण प्रशंसति--
यद्वा अदश्चतुर्विꣳशं प्रायणीयन्तदेतदुदयनीयम् ॥६॥
सर्वसत्रसाधारणावाद्यन्तावतित्रात्राविति कृत्वा उपाद्यं प्रायणीय-
मुपान्त्यं उदयनीयमिति उच्यते । यद्वै यत् खलु अदः पूर्वमुक्तं चतुर्विं-
शस्तोमकर्ं प्रायणीयमुपाद्यमहः तदेवैतदिदानीमुच्यमानं महाव्रतमु-
दयनीयम् एवं सति उपक्रमोपसंहारौ समानरूपौ भवतः ॥ ६ ॥
ननु महाव्रतमहः पञ्चविंशस्तोमकर्ं तस्य कथं चतुर्विंशस्तोमेन
प्रायणीयेन साम्यमित्यत आह--
यत् संव्वँत्सरमन्नꣳसम्बरन्ति सैषा पञ्चविꣳश्यु-
पजायते ॥ ७ ॥
संवत्सरं संवत्सरपर्य्यन्तं संवत्सरे चतुर्विंशत्यर्द्धमासात्मके समाप्ते
देवा यदन्नंसम्भरन्ति तेषां तदन्नमेव पञ्चविंशी पञ्चविंशतिसंख्यापूरणी
स्तोत्रीयोपजायते सम्पद्यते अतः फलरूपैषा पृथग्भूतेति प्रायणीयेन
साम्यम् एवं सति अस्मिन्नहनि सर्वस्तोत्रेषु पञ्चविंशस्तोमः कर्त्तव्य
इति विधिरुन्नेतव्यः ।
वेदार्थस्य प्रकाशेन तमो हार्दं निवारयन् ।
पुमर्थांश्चतुरोदेयाद्विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥ ७ ॥
इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्त्तकश्रीवीरबुक्कभूपा-
लसाम्राज्यधुरन्धरेण सायणाचार्य्येण विरचिते माधवीये सामवेदार्थ-
प्रकाशे ताण्ड्यमहाब्राह्मणे चतुर्थाध्यायस्य दशमः खण्डः ॥ ४ ॥ १० ॥
चतुर्थोध्यायः समाप्तमगमत् ।

पञ्चमाध्याये प्रथमः खण्डः । १३९
पञ्चमोऽध्यायः ।
अथ प्रथमः खण्डः ।
यस्य निःश्वसितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् ।
निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥
उक्तं महाव्रतस्याहः सर्वेषु स्तोत्रेषु पञ्चविंशः स्तोमः कार्यः
इति' शिरः पक्षौ पुच्छ आत्मति पञ्चविधं होतुः पृष्ठस्तोत्रं तत्र महाव्र-
ताख्यं, महाव्रतमित्युच्यते—
वामदे॒व्यं महाव्रतं कार्य॑म् ॥ १ ॥
स्पष्टोऽर्थः ॥ १ ॥
तस्मिंश्च स्तोत्रे आत्मैव पञ्चविंशः स्तोमः, शिरःप्रभृतिषु स्तोमा-
न्तरं, तत्र शिरसस्त्रिवृत्स्तोमं विधत्ते—
त्रिवृच्छिरो भवति ॥ २ ॥
त्रिभिस्तृचैर्बर्त्तत इति त्रिवृत् स एव स्तोमः शिरोभागश्च भवति ॥२॥
तस्य स्तोमस्य शिरसा सहानुरूप्यं दर्शयति—
त्रिवृद्ध्येव शिरोलोमत्वगस्थि ॥ ३ ॥
लोके प्राणिनां शिरः लोम त्वक् अस्थीति भेदेन त्रिवृद्ध्येव त्रिगु-
णमेव खलु । अतः शिरसस्त्रिवृतः स्तोमो युक्तः ॥ ३ ॥
शिरोव्यतिरिक्तस्य पाङ्क्तत्वप्रतिपादनेन शिरसस्त्रिवृत्त्वं व्यतिरेकेन
दर्शयति—
पाङ्क्त इतर आत्मा लोम त्वङ्माᳪसमस्थि मज्जा ॥४॥
इतरः शिरोव्यतिरिक्त आत्मा देहः पाङ्क्तः पङ्क्तियुक्तः पञ्चसंख्योपेतः,
कथमित्युच्यते-लोमत्वङ्मांसमस्थिमज्जेति भेदेन, एवं शिरः पाङ्क्तन्न
भवति अपि तु त्रिवृदेवेत्यर्थः ॥ ४ ॥
शिरसा त्रिवृत्स्तोमेन स्तवनं विधत्ते—
सकृद्धिङ्कृतेन शिरसा पाराचा स्तुवते ॥ ५ ॥
अनेन आदौ सकृत् हिंकृत्य पाराचा अनावृत्तेन शिरसा स्तुवते
उद्गातारः ॥ ५ ॥
तदेतदनावृत्तस्तवनं प्रशंसति—
तस्माच्छिरोऽङ्गानि मेद्यन्ति नानुमेद्यति न कृश्य-
न्त्यनु कृश्यति ॥ ६ ॥

१४० | ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
तस्मादनावृत्तस्तवनात् अविकृतरूपमेकरूपमेव शिरो भवति अत
इतराण्यङ्गानि मेद्यन्ति वर्द्धमानान्यनुवर्द्धन्ते इतरेष्वङ्गेषु वर्द्धमानेष्वपि
शिर एकमेवावतिष्ठते तथा कृश्यन्ति कृशी भवन्ति अङ्गानि अनु न
कृश्यति नाल्पीभवति इतरेष्वङ्गेष्वपक्षीयमाणेष्वपि स्वयन्नापक्षीयते॥६॥
नन्वितरेषामपि वृद्धिकार्ये कथं स्यातां तत्राह—
पुनरभ्यावर्त्तमितरेणात्मना स्तुवते तस्मादितर आ-
त्मा मेद्यति च कृश्यति च ॥ ७ ॥
इतरेण पक्षपुच्छादिरूपेणात्मना पुनरभ्यावर्त्तं पुनः पुनरभ्यावृत्त्य
एकमेव तृचमावर्त्य स्तुवते तस्मादावृत्त्या विकृतत्वात् इतर आत्मा
शिरोव्यतिरिक्तो देहो मेद्यति च कृश्यति च कदाचिद्वर्द्धते कदाचित्
कृशीभवति ॥ ७ ॥
शिरसो गायत्रीसाम्नः स्तोत्रीयां विधत्ते—
अर्कवतीषु गायत्रीषु शिरो भवति ॥ ८ ॥
अर्कशब्दोपेतासु गायत्रीच्छन्दस्कासु ‘इन्द्रमिद्गाथिनो बृहदिन्द्रो द-
धीचो अस्थभिरुद्वेदाभिश्श्रुतामघमिति’ तृचं त्रयात्मकासु नवस्वृक्षु शिरो
भवति ॥ ८ ॥
अथासामर्कत्वं गायत्रत्वञ्च प्रशंसति—
अन्नं वा अर्को ब्रह्मवर्चसं गायत्र्यन्नाद्यं चैवेभ्यो ब्र-
ह्मवर्चसञ्च मुखतो दधाति ॥ ९ ॥
अर्च्यते पूज्यते अनेनेति व्युत्पत्त्या अन्नमेवार्कः। गायत्री च तेजोरू-
पेणाग्निना सह प्रजापतिमुखादुत्पन्ना ब्रह्मवर्चसं तेजोविशेष इति गा-
यत्री ब्रह्मवर्चसमित्युच्यते। एवमुभयोः स्तोत्रादौ करणेन एभ्यो यजमा-
नेभ्यः अन्नाद्यञ्च ब्रह्मवर्चसञ्च मुखतः प्रमुखे दधाति विदधाति उ-
द्गातेत्यर्थः ॥ ९ ॥
अथ पक्षौ स्तोमविशिष्टौ विधत्ते—
पञ्चदशसप्तदशौ पक्षौ भवतः पक्षाभ्यां वै यजमा-
नो ऽवयौ भूत्वा स्वर्गं लोकमेति ॥ १० ॥
पञ्चदशस्तोमं रथन्तरं दक्षिणपक्षतया कार्य्यं सप्तदशस्तोमं बृ-
हदुत्तरपक्षत्वेन । एवं कृताभ्यां पक्षाभ्यामेव यजमानो वयः पक्षी भूत्वा
स्वर्गं लोकमुत्पतनेन प्राप्नोति । एवमेकः पञ्चदशः पक्षः इतरः सप्तदश
इत्युक्तम् ॥ १० ॥

पञ्चमाध्याये प्रथमः खण्डः । १४१
अधुनोभावपि समानस्तोमौ स्यातामिति केषाञ्चिन्मतमुपन्यस्यति—
तावाहुः समौ कार्यौ पञ्चदशौ वा सप्तदशौ वा
सवीवधत्वाय ॥ ११ ॥
तौ पक्षौ पञ्चदशस्तौमकौ सप्तदशस्तौमकौ वा समौ समानावेव
कार्याविति केचिदाहुः । किमर्थं ? सवीवधत्वाय समानवीवधत्वाय
इतरथा हि वैषम्यमेव दोषः स्यादिति ॥ ११ ॥
इमं पक्षं निराकृत्य पूर्वोक्तमेव पक्षं परिगृह्णाति—
तद्वाहुर्यत्समौ भवत एकवीर्यौ तर्हि भवत इति
पञ्चदशसप्तदशावेव कार्यौ साचीव वै वयः पक्षौ कृ-
त्वापतीयः पतति ॥ १२ ॥
तद् उ आहुरिति पदच्छेदः, उ इति पक्षान्तरपरिग्रहे । तत्र आहु-
र्ब्रह्मवादिनोऽभिज्ञाः । किमिति ? यद्यदि समौ समानस्तौमौ भवतः तर्हि
[L1

यहाँ प्रस्तुत पृष्ठ का देवनागरी में पंक्तिशः लिप्यन्तरण दिया जा रहा है:

१४२ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
समीपवर्त्ति भवति नान्यथा तस्मादुत्तरतः कार्य्यमिति कथनम्, अन-
योः सम्बन्धः बृहत्साम त्रैष्टुभं, त्रिष्टुभा सह प्रजापतेरुरसउत्पत्तेः।
ब्राह्मणाच्छंसी च होत्रकाणां द्वितीयः त्रिष्टुप्छन्दसां द्वितीयेति संख्या-
साम्यात् त्रैष्टुभत्वं उभयोस्त्रिष्टुब्द्वारा सम्बन्धात् सामीप्यमुचितं
यद्यप्यनेन न्यायेन त्रैष्टुभः पञ्चदशस्तोम इति पञ्चदशस्यापि त्रिष्टु-
भत्वश्रवणात् उत्तरपक्षे प्रयोगः प्रसक्तः तथापि ‘रथन्तरेण पञ्चदशेन
स्तुवीरन्’ ‘बृहता सप्तदशेन स्तुवीरन्नि’ति प्रयोगवचनकाले वक्ष्यमाण-
त्वात् अत्र पञ्चदशस्तोमत्वं पूर्वपक्षाभिप्रायेणेति ज्ञायते ॥ १४ ॥
तथा दक्षिणपक्षे रथन्तरं कार्य्यमित्याह—
दक्षिणतो रथन्तरं कार्य्यम्मैत्रावरुणस्यार्द्धार्द्वायत्रं वै
रथन्तरं गायत्रो मैत्रावरुणो गायत्रः सप्तदशस्तोमः ॥१५॥
पूर्ववद्व्याख्येयं, गायत्र्या सह रथन्तरस्य प्रजापतिमुखादुत्पन्नत्वा-
द्गायत्रत्वं मैत्रावरुणस्य च होत्रकाणां प्रथमत्वात् प्रथमच्छन्दसा गायत्रे-
ण सम्बन्धः सप्तदशस्तोमस्य गायत्रत्वमेवं सम्पाद्यम्। सप्तदशस्तोमो
जगती च प्रजापतेः मध्यकायादुत्पन्नत्वात् जगती च द्वे गायत्र्याविति
जगती द्वारा सप्तदशस्य गायत्रत्वम् ॥ १५ ॥
एकविंशात्मकं पुच्छं कार्य्यमिति विधत्ते—
एकविꣳशं पुच्छं भवति ॥ १६ ॥
स्पष्टोऽर्थः ॥ १६ ॥
तदेव प्रशंसति—
एकविꣳशो वै स्तोमानां प्रतिष्ठा तस्माद्वयः पुच्छे-
न प्रतिष्ठायाेत्पतति पुच्छेन प्रतिष्ठाय निषीदति ॥१७॥
स्तोमानां त्रिवृदादीनां मध्ये एकविंशः प्रतिष्ठाहेतुः तस्मात्प्रति-
ष्ठाहेतोरेकविंशस्य पुच्छे करणात् वयः पक्षी पुच्छेन प्रतिष्ठाय आ-
श्रयमवष्टभ्य पक्षाभ्यामुत्पतति तथा पुच्छेनैव प्रतिष्ठाय स्वाश्रयमाल-
म्ब्य निषीदति उपविशति ॥ १७ ॥
अथ पुच्छत्वेन यज्ञायज्ञीयं पुच्छं कार्य्यमिति कुत एतदित्यत आह—
यज्ञायज्ञीयं पुच्छं कार्य्यं यज्ञायज्ञीयꣳ ह्येव महा-
व्रतस्य पुच्छम् ॥ १८ ॥
हीति प्रसिद्धौ यज्ञायज्ञीयं साम हि महाव्रतस्य पुच्छतया प्रसि-
द्धं ‘बृहद्रथन्तरे पक्षौ यज्ञायज्ञीयं पुच्छमि’ति मन्त्रवर्णादेतच्च यज्ञायज्ञी-