ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

११२ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
ऽहनि त्रिष्टुभि अभीवर्त्तः कार्य्यः बार्हतं ह्येतदहः अत ऊर्द्धं बृहती-
त्रिष्टुभोः क्रमेण प्रत्यहं विन्यासेन प्रयोग इति। निदानकारस्तु एतत्
पक्षद्वयमभिधाय पुनरपि पक्षान्तराण्यभ्यधात् बृहत्या चैतव्यं त्रिष्टु-
भा चैतव्यमिति प्रतीकमुपादाय त्रिष्टुभि चतुर्विंशेऽभीवर्त्तः कुर्य्यात्
बृहत्यां प्रथम आभिप्लविके त्रिष्टुभि द्वितीये एवमनुपूर्वं छन्दसोः प्र-
योगो भवति तत ऊर्द्धं विन्यसेत् इत्यादिना तत्सर्वं तत्रैव द्रष्टव्यं, इत्थं
त्रयः पक्षा गताः, प्रगाथेषु प्राप्तेषु छन्दसी संयुज्यैतव्यमिति प्रथमः
चतुरुत्तरैः छन्दोभिरेतव्यमिति द्वितीयः बृहत्या चैव त्रिष्टुभा चैतव्य-
मिति तृतीयः ॥ १० ॥
अथान्ये सप्त पक्षाः प्रदर्श्यन्ते।
त्रयस्त्रिꣳशता प्रगाथैरेतव्यं त्रयस्त्रिꣳशद्देवता दे-
वतास्वेव प्रतितिष्ठन्तोयन्ति, चतुर्विꣳशत्यैतव्यं चतु-
र्विꣳशतिरर्द्धमासाः संवत्सरः संवत्सर एव प्रतितिष्ठ-
न्तो यन्ति, द्वादशभिरेतव्यं द्वादशमासाः संवत्सरः
संवत्सर एव प्रतितिष्ठन्तोयन्ति, षड्भिरेतव्यꣳ षडृतव
ऋतुष्वेव प्रतितिष्ठन्तोयन्ति, चतुर्भिरेतव्यञ्चतुष्पादाः
पशवः पशुष्वेव प्रतितिष्ठन्तोद्यन्ति, त्रिभिरेतव्यन्त्रय-
इमे लोका एष्वेव लोकेषु प्रतितिष्ठन्तोयन्ति, द्वाभ्या-
मेतव्यन्द्विपाद्यजमानः स्वर्गस्य लोकस्याक्रान्त्या अन्ये-
नान्येन हि पदा पुरुषः प्रतितिष्ठन्नेति ॥ ११ ॥
चतुर्विंशप्रभृतिषु तृतीयस्वरसामान्तेष्वहःसु त्रयस्त्रिंशता त्र-
यस्त्रिंशत्संख्याकैर्बार्हतैः प्रगाथैरेतव्यं आदितस्त्रयस्त्रिंशत्स्वहःसु
त्रयस्त्रिंशत्प्रगाथानामभीवर्त्तस्य क्रमेण स्तोत्रीयत्वेन प्रयुज्य पुन-
रपि तैरेवावृत्तैस्तृतीयस्वरसामान्तं ब्रह्मसाम कर्त्तव्यं तथा सति
त्रयस्त्रिंशद्देवता अष्टौ वसव एकादश रुद्रा द्वादशादित्या, इन्द्रश्च प्रजा-
पतिश्चेति तास्वेव प्रतितिष्ठन्तः सन्तो यजमाना यन्ति एवमुत्तरत्रा-
पि व्याख्येयम् ॥ ११ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे चतुर्थाध्यायस्यचतुर्थः खण्डः ॥

"चतुर्थाध्याये पञ्चमः खण्डः । ११३"

Line 24:
"सा स्वशरीरभूतेनान्धकारेणाविध्यत् अबाधत आवृत्तवानित्यर्थः तं"
Wait, "आवृत्तवानित्यर्थः" or "आकृतवानित्यर्थः"?
Look at 'आवृत्तवानित्यर्थः':
आ व ृ त्त व ा नि त्य र्थः
Wait, could it be आवृणोति -> आवृण्वन् -> आवृतवानित्यर्थः?
Look at the conjunct:
आ, वृ, then double त (त्त) or single त (त)?
It looks like "आवृत्तवानित्यर्थः" (with double त्त, common spelling variant for आवृतवान्).

Line 25:
"आदित्यन्देवाः स्वरैः सामभिः अस्पृण्वन् तस्य तमसोऽपनयनेन अब-"

• "आदित्यन्देवाः स्वरैः सामभिः अस्पृण्वन् तस्य तमसोऽपनयनेन अब-"

Line 26:
"लयन् स्पृ प्रीतिबलनयोः, बलिनं कृतवन्त इत्यर्थः। तथा सति स्वरसा-"

• "लयन् स्पृ प्रीतिबलनयोः, बलिनं कृतवन्त इत्यर्थः। तथा सति स्वरसा-"
  Wait, after 'प्रीतिबलनयोः', there is a comma

११४ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
रणसाधनत्वात् एतेषां स्वराणीति संज्ञा सम्पन्ना, तथाच तैत्तिरीयकं
यदस्यारणं तत् स्वराणां स्वरत्वमिति ॥ २ ॥
अथैतेषां परसंज्ञान्तरहेतुकथनेन प्रशंसति ।
परैर्वै देवा आदित्यꣳ स्वर्गं लोकमपारयन्द्यदपार-
यꣳस्तत्पराणां परत्वं ॥ ३ ॥
परशब्दाभिधेयैरेतैः स्वरैः देवा आदित्यं स्वर्गं लोकमपारयन् प्रा-
पयन् । स्पष्टमन्यत् ॥ ३ ॥
वेदनं प्रशंसति ।
पारयन्त्येनं पराणि य एवं वेद ॥ ४ ॥
एतत् स्वरसंज्ञायामप्युपलक्षणं स्वराणि पराणीति संज्ञे यः इत्थं
वेद एनं वेदितारं स्वर्गं लोकं पारयन्ति सामानि प्रापयन्ति संज्ञावेद-
नेन स्वर्गप्राप्तिर्भवतीत्यर्थः ॥ ४ ॥
अथैतेषां स्वरसाम्नां स्तोमं विधत्ते ।
सप्तदशा भवन्ति ॥ ५ ॥
सर्वेषु स्तोत्रेषु सप्तदश स्तोमो भवतीत्यर्थः ॥ ५ ॥
तदेतत्प्रशंसति ।
प्रजापति र्वै सप्तदशः प्रजापतिमेवोपयन्ति ॥ ६ ॥
संवत्सरो हि प्रजापतिः सप्तदशो भवति द्वादशमासाः पञ्चर्तव
श्चेति एवं सति सप्तदश प्रयुञ्जानाः प्रजापतिमेवोपयन्ति ॥ ६ ॥
अनुष्टुप् छन्दसो भवन्त्यानुष्टुभो वै प्रजापतिः
साक्षादेव प्रजापतिमारभन्ते ॥ ७ ॥
प्रजापतिः सवनंछन्दांसि गायत्र्यादीनि सवनदेवताभ्यो विभज्य
अनुष्टुभं स्वं छन्दोऽकल्पयदिति ऐतरेयादिषु श्रवणात् प्रजापतेरानु-
ष्टुभां प्रयोगे सति साक्षात्प्रत्यक्षमेव आरभन्ते अवलम्बन्ते ॥ ७ ॥
एते स्वरसामानः कुत्रानुष्ठेया इति तेषां स्थानमाह ।
त्रयः पुरस्तात् त्रयः परस्ताद्भवन्ति ॥ ८ ॥
विषुवतः पुरस्तादभिजितऊर्ध्वमुपेतव्याः परस्ताद्विषुवतऊर्ध्वं वि-
श्वजितः प्राक् एतएव प्रतिलोममनुष्ठेया भवेयुः ॥ ८ ॥
अथैतान् प्रशंसति ।
देवा वा आदित्यस्य स्वर्गाल्लोकादवपादादबिभयुः

चतुर्थाध्याये पञ्चमः खण्डः । ११५
स्तमेतैः स्तोमैः सप्तदशैरदृꣳहन्यदेते स्तोमाभवन्त्या-
दित्यस्य धृत्यै ॥ ९ ॥
देवाः पुरा आदित्यस्य स्वर्गाल्लोकादवपादात् अधःपतनात् अबि-
भयुर्भीता आसन् तमादित्यमेतैः स्तोमैः सप्तदशकैः स्वरसामभिः अ-
भितः स्थितैः अदृंहन् अदृढयन् यदेते स्तोमाः स्तोमयुक्ताः स्वरसा-
मानोऽभितो भवन्ति तदादित्यस्य धृत्यै धारणाय स्थैर्याय भवन्ति ॥९॥
प्रकारान्तरेण प्रशंसति ।
चतुस्त्रिꣳशा भवन्ति वर्ष्म वै चतुस्त्रिꣳशो वर्ष्म-
णैवेनꣳ सम्मिमते ॥ १० ॥
तेषु स्वरसामसु प्रयुज्यमानाः सप्तदश स्तोमाः द्वौ द्वौ सम्पद्य च-
तुस्त्रिंशा भवन्ति चतुस्त्रिंशच्च वर्ष्म वै उच्छ्रितं स्थानं वर्ष्म तद्रूपः
खलु । ननु यत्र षड्विंश एव स्तोमानि त्रिवृदाद्यपेक्षया उच्छ्रितस्था-
नगताः न चतुस्त्रिंशाः कथन्तस्योच्छ्रितस्थानत्वं, नैषदोषः, त्रयस्त्रिं-
श एव एकाधिकश्चतुस्त्रिंशो भवतीति तदुपपत्तेः, एवं सति वर्ष्म-
णा उच्छ्रितेन स्थानेन सहैव एनमादित्यं विषुवदात्मकं सम्मिमते स-
त्रिणः स्थापयन्ति स्वरसामभ्यः पुरस्तादभिजित्कार्य्यः आवृत्तेभ्यस्ते-
भ्य ऊर्द्ध्वं विश्वजित् तयोर्विधिर्थवादेनोन्नेय इति ॥ १० ॥
तस्य पराचीनातिपादादबिभयुस्तꣳसर्वैः स्तोमैः
पर्य्यारिषन्विश्वजिदभिज्जिद्भ्यां वीर्य्यं वा एतौ स्तोमौ
वीर्य्येणैव तदादित्यं पर्युषन्ति धृत्यै ॥ ११ ॥
तस्यादित्यस्य पराचीनातिपादात्पराचीनेन अनाभिमुख्येन अति-
पादादत्यूर्द्धगमनात् शङ्कमानात् अबिभयुः भीता देवाः तं सर्व्वैः
स्तोमैस्त्रिवृदादिभिस्त्रयस्त्रिंशान्तैः पर्य्यार्षन् परिगता आसन् ऋषी
गतौ , परितोदृष्टीञ्चकुरित्यर्थः । कथं विश्वजिदभिज्जिद् भ्यां सर्वस्तो-
माभ्यामूर्द्ध्वं विश्वजिता अधस्तादभिजितेत्यर्थः, वीर्य्यं वा एतौ स्तोमौ
स्तोमवन्तौ विश्वजिदभ

एवं स्वरसाम्ना विश्वजिदभिजितोश्च प्रयोगेण धृतत्वात् आदित्या-
त्मनो विषुवतोऽधः पतनमूर्द्धगमनञ्च न भवतीत्यर्थः ॥ १२ ॥
तदेवं षष्ठे मासि त्रयोऽभिप्लवाः षडहाः पृष्ठ्यः षडह अभिजित्
स्वरसामान इत्यनुपूर्व्यं कर्त्तव्या इत्युक्तं तत्र कश्चिद्दोषमाशङ्क्य पक्षा-
न्तरमुपन्यस्यति ।
तदाहुः कर्त्तप्रस्कन्द इव वा एष यत् त्रयस्त्रिंꣳशत
सप्तदशमुपयन्तीति पृष्ठ्योन्तरः कार्य्यः ॥ १३ ॥
तत्र विषये ब्रह्मवादिन आहुः, किमिति अभिजितो ह्यग्निष्टोमसाम
त्रयस्त्रिंशस्तोमकं तदनन्तरं यत् सप्तदशं स्तोमं स्वरसाम प्रापयन्ति
एषः कर्त्तप्रस्कन्द इव वै कर्त्ते अवरे प्रपात इव भवति उभयोर्मध्ये त्रि-
णवैकविंशौ विद्यमानावतिक्रम्य अवाचीने सप्तदशे प्रवृत्तिरिति तस्य
दोषस्यायं परिहारः । अभिजित् स्वरसाम्नोर्मध्ये पृष्ठ्यः षडहः अन्तरः
मध्यतः कार्य्यः ॥ १३ ॥
ननु तत्रापि पृष्ठस्य यत् षडहस्तस्मात् त्रयस्त्रिंशमुपेत इति उक्त-
दोषोऽपरिहृतो भवति तत्राह ।
तस्य यत्सप्तदशमहस्तदुत्तमं कार्यꣳसलोमत्वाय ॥१४॥
तस्य पृष्ठ्यषडहस्य सप्तदशं तृतीयमहस्तदुत्तमं पृष्ठं कार्यं तथा
सति सप्तदशात् सप्तदशमुपेतो भवति तत् सलोमत्वाय अनुरूपत्वाय
भवति । एतदेव शास्त्यायनमुनिभिर्विस्पष्टमाम्नातं, तदाहुः स्तोमत्वं स-
त्रमिव वा एतत् स्तोमोयन्ति यत्त्रयस्त्रिंशत् सप्तदशमुपयन्तीति ।
पुरस्तादेव पृष्ठस्य षडहस्याभिजितमुपेत्य पृष्ठस्यैव षडहस्य तस्य यन्म-
ध्ये सप्तदशस्तदुपारिष्टात् त्रयस्त्रिंशस्य पर्यहेयुः तत्सप्तदशात् सप्तदश-
मुपयन्ति ॥ १४ ॥
समात्समं स्तोमकृत् तत्र स्तोमा यन्तीति तमिमं पक्षं निरस्यति ।
तदाहुरुदरं वा एष स्तोमानां यत् सप्तदशो यत्
सप्तदशम्मध्यतो निर्हरेयुरशनायवः प्रजाः स्युरशनायवः
सत्रिणः ॥ १५ ॥
तत्रान्ये ब्रह्मवादिन आहुः । स्तोमानां मध्ये सप्तदश इति यत् एष-
यज्ञस्योदरं वै उदरस्थानीयः अतो यत् यदि सप्तदशं मध्यतः षडहस्य
मध्यात् निर्हरेयुः बहिः कुर्युः अन्नाद्यस्थानस्योदरस्य निर्हारात्तं देशव-
र्त्तिन्यः प्रजाः अशनायवो बुभुक्षिताः क्षुधार्त्ताः स्युर्भवेयुः ततः सत्रि-
णोपि अशनायवो भवेयुरिति ॥ १५ ॥

[Header]
चतुर्थाध्याये पञ्चमः खण्डः । ११७

कथं तत्र कर्त्तव्यमिति तदाह ।
त्रयस्त्रिंशादेव सप्तदश उपेत्यो वर्ष्म वै त्रयस्त्रिं-
शो वर्ष्म सप्तदशो वर्ष्मण एव तद्वर्ष्माभिसंक्रामन्ति ॥ १६ ॥
त्रयस्त्रिंशात् स्तोमात् पूर्वेद्युः क्रियमाणादेव अनन्तरं सप्तदश
एव स्तोम उपेत्यः उपगन्तव्यः । नन्वेवं सति कर्त्तप्रस्कन्दलक्षणो दोष
उक्त इति चेत् मैवं, त्रयस्त्रिंशः स्तोमो वर्ष्म अधिकसंख्यत्वात् श्रेष्ठः
खलु सप्तदशोपि प्रधानभूतानां पृष्ठस्तोत्राणां निर्वर्त्तकत्वात् वर्ष्म श्रेष्ठः ।
एवं सति यत् त्रयस्त्रिंशात्सप्तदशमुपयन्ति तद्वर्ष्मण एव श्रेष्ठादेव
वर्ष्म श्रेष्ठमभिसंक्रामन्ति अतः सदृशात्सदृशसंक्रान्तेः कर्त्तप्रस्कन्दल-
क्षणो दोषो न भवतीत्यर्थः ॥ १६ ॥
अथैतेषां स्वरसाम्नां संख्यानि

क्थानां पञ्चदशस्तोत्रशस्त्रत्वादुरुत्वं न हि गुरुलघू भारौ वीवधेन वोढुं
शक्यौ अतो वैषम्यादेतदवीवधम् ॥ १९ ॥
अग्निष्टोमा एव सर्व्वे कार्याः ॥ २० ॥
सर्व्वेऽपि स्वरसामानोऽग्निष्टोमसंस्था एव कार्याः ॥ २० ॥
अथैतत्प्रशंसति।
वीर्य्यं वा अग्निष्टोमो वीर्य्य एव मध्यतः प्रतिति-
ष्ठन्ति नव संस्तुता भवन्ति नव प्राणाः प्राणेष्वेव प्र-
तितिष्ठन्ति ॥ २१ ॥
योऽयमग्निष्टोमः स वीर्य्यं वै सर्व्वप्रकृतित्वाद्धीर्य्यरूप एव तथा सति
स्वरसाम्नोऽग्निष्टोमसंस्थान् कुर्व्वन्तः सत्रिणः मध्यतो गवामयनस्य
मध्ये वीर्य्यएव प्रतितिष्ठन्ति किञ्च संस्तुता एते षट् स्वरसामानो भ-
वन्ति नवसंख्यायाविभागे समाप्यन्ते तथाहि एकैकमहद्वादशस्तोत्रं
सर्व्वेषु च स्तोत्रेषु सप्तदश एव स्तोमः तत्रैकस्मिन्नहनि चतुरधिकद्वि-
शतस्तोत्रीया भवन्ति एवं षट्सु स्वरसामसु ससहस्रं चतुर्विंशत्युत्त-
रद्विशतञ्च स्तोत्रीया भवन्ति ताश्च षट्त्रिंशदधिकशतं नवका भव-
न्ति किमतो भवति उच्यते नवसंख्या हि पुरुषे प्राणाः सप्त शीर्षण्याः
द्वाववाञ्चाविति तथा सति नवसंख्याकेषु प्राणेष्वेव सत्रिणः प्रतिष्ठिता
भवन्ति दीर्घायुषोभवन्तीत्यर्थः ॥ २१ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे चतुर्थाध्यायस्य पञ्चमः खण्डः।
अथ षष्ठः खण्डः ।
गवामयनस्य मध्यवर्त्तिनि नवरात्रे अष्टावहान्युक्तानि अथ पूर्व्वोत्तर-
रयोः पक्षयोर्मध्येऽनुष्ठेयं गवामयनस्य प्रधानभूतं विषुवदाख्यमहः प्र-
दर्शयति ।
विषुवानेष भवति ॥ १ ॥
एष विषुवान् संवत्सरस्य सत्रस्य मध्यतो भवति ॥ १ ॥
अथैमं स्तौति ।
देवलोको वा एष यद्विषुवान्देवलोकमेव तदभ्या-
रोहन्ति ॥ २ ॥
यत् यो विषुवान् एष देवलोको वै देवानां लोकः स्थानभूत आदि-
त्यात्मको हि विषुवान् तत्तेन विषुवतः प्रयोगेण देवलोकमेव यजमाना
अभ्यारोहन्ति ॥ २ ॥

चतुर्थाध्याये षष्ठः खण्डः । ११९
अथ तस्मिन्नहनि स्तोमं विधत्ते ।
एकविꣳशो भवत्येकविꣳशो वा अस्य भुवनस्या-
दित्य आदित्यलोकमेव तदभ्यारोहन्ति ॥ ३ ॥
तस्मिन्नहनि सर्व्वेषु स्तोत्रेष्वेकविंश एव स्तोमो भवति । अस्य
भुवनस्य लोकस्य आदित्य एकविंशो वै अत आदित्यात्मकस्य विषु-
वत एकविंशस्तोमत्वमुचितं एकविंशस्तोममुपयन्तीति यत् तेन
आदित्यलोकमेवाभ्यारोहन्ति ॥ ३ ॥
कथमादित्यस्यैतल्लोकापेक्षयैकविंशत्वमिति तत् दर्शयति ।
द्वादशमासाः पञ्चर्त्तवस्त्रय इमे लोका असावादित्य
एकविꣳशः ॥ ४ ॥
हेमन्तशिशिरयोः समासेनैकत्वात् ऋतूनां पञ्चसंख्या ॥ ४ ॥
एकविंशस्तोमप्रयुक्तं फलं दर्शयति ।
मध्यत एव यज्ञस्य प्रतितिष्ठन्ति ॥ ५ ॥
एकविंशो वै स्तोमानां प्रतिष्ठा अतो यज्ञस्य संवत्सरसत्रस्य
मध्यतोमध्य एवास्मिंल्लोके प्रतितिष्ठन्ति यद्वा द्वादशमासाइत्यादिना
ये अनुक्रान्ता एषु सर्व्वेषु प्रतितिष्ठन्ति, तथाच शाख्यायनकं, एकवि-
ꣳशो विषुवान् भवति एकविꣳशो वा अस्य भुवनस्य विषुवान् द्वाद-
शमासाः पञ्चर्त्तवस्त्रय इमे लोका असावादित्य एकविꣳशः सर्व्वस्मि-
न्वा एषोऽतिप्रतिष्ठितः यद्यस्मिन्नेष सर्व्वस्मिन्नधिप्रतितिष्ठन्तीति तस्मिन्
सर्व्वस्मिन्नधिप्रतिष्ठामेति ॥ ५ ॥
अस्मिन्नहनि बहिष्पवमानस्य प्रतिपदं विधत्ते ।
वायो शुक्रो अयामिति शुक्रवती प्रतिपद्भव-
त्यादित्यस्य रूपं ॥ ६ ॥
प्रतिपदिति प्रथमस्तृच उच्यते अयन्तृचो विषुवति बहिष्पवमान-
स्य प्रतिपद्भवति प्रतिपच्छब्दस्य स्त्रीलिङ्गत्वात् शुक्रवती स्त्रीलिङ्गता
भास्वरवाचकशुक्रशब्दोपेतत्वात् एष आदित्यस्य रूपं आदित्यात्मक-
स्य विषुवतोऽनुरूपं ॥ ६ ॥
ननु सर्व्वेष्वहःसु पावमान्या गायत्र्या हि प्रतिपदा भाव्यं, तत्र
कस्माद्वायवित्यनुष्टुप् विधीयत इति तत्राह ।
वायुर्व्वा एतद्देवतानामानशेऽनुष्टुप् छन्दसां यद्-
तोऽन्या प्रतिपत् स्यात्प्रदहेत् ॥ ७ ॥

१२० ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
देवतानां देवानां मध्ये वायुरेवैनमादित्यमानशे व्याप्नोति, छन्द-
साम्मध्ये अनुष्टुब्धेनमानशे नान्यच्छन्दः यद्यपि अतो वायव्याया अ-
न्या अन्यदेवत्या प्रतिपत्स्यात् तदा यजमानान् प्रदहेत् ॥ ७ ॥
अथैतां वायव्यां प्रशंसति ।
यन्ति वा एते प्राणादित्याहुर्ये गायत्र्याः प्रति-
पदो यन्तीति यद्वायव्या भवन्ति तेन प्राणान्न यन्ति-
प्राणोहि वायुः ॥ ८ ॥
ये यजमानाः गायत्र्याः प्रतिपदो यन्ति अपगच्छन्ति गायत्रीप्रति-
पदं न प्रयुञ्जते एते प्राणापानव्यानरूपेण गायत्रीसंस्तुतान् प्राणादेव य-
न्त्यपगच्छन्तीति अत एते प्राणविरहात् सद्यएव म्रियेरन् इति ब्रह्म-
वादिन आहुः, तत्रायं परिहारः वायव्या वायुदैवत्या प्रतिपद्भवतीति
यत् तेन प्राणान्न यन्ति नापगच्छन्ति । तत्कुतो हेतोः प्राणो हि वायुर-
तस्तद्देवतया प्राणलाभोयुक्त एवेत्यर्थः ॥ ८ ॥
अथास्या अपरोपि गुणो भवतीत्याह ।
अथो शमयन्त्येवैनमेतया शान्तिर्हि वायुः ॥ ९ ॥
अथो अपिच एनं तपन्तमादित्यं एतया वायव्या शमयन्त्येव वायुः
शान्तिर्हि तापशान्तिकरो भवति ॥ ९ ॥
पवमानस्तोत्रस्य सोमदैवत्यत्वात् वायव्यानुपपन्नेत्याशङ्क्याह—
आयाहि सोमपीतय इति सौमी पावमानी ॥१०॥
वायो शुक्रो अयामित इत्यस्यामृचि अनेन तृतीयपादेन सोमकीर्त्त-
नात् सोम एव पवमानो भवति । एषा सौमी पावमानी च भवति अत
उपपन्नैषा पवमानस्तोत्रे ॥ १० ॥
तथैषा शान्तिहेतुश्चेति प्रशंसति—
नियुत्वती भवति पशवो वै नियुतः शान्तिः पशवः
शान्तेनैव तदादित्यमुपयन्ति ॥ ११ ॥
स्पार्हो देव नियुत्वतेति नियुच्छब्दोऽस्यां दृश्यते, नियुतश्च वायवो-
हि वडवास्ताश्च पशवः पशवश्च शान्तिरूपाः एवञ्च नियुत्वती एषा प्र-
तिपद्भवतीति यत् तेन शान्तेनैवानुष्ठानेन आदित्यप्रदाहाय ॥११॥
अथास्मिन्नहनि सामानि विधत्ते—
दिवाकीर्त्यसामा भवति ॥ १२ ॥
दिवाकीर्त्यानि शुक्रियाणि सामानि अस्मिन् प्रयुञ्जन्त इति दिवा-

चतुर्थाध्याये षष्ठः खण्डः । १२१

कीर्त्यसामा । अयं विषुवान् दिवाकीर्त्यसामा कार्य्यः । कानि पुनस्ता-
नि दिवाकीर्त्यानि, भ्राजाभ्राजे इत्यादिना अग्रे वक्ष्यमाणानि ॥ १२ ॥
अथैतद्दिवाकीर्त्यसामत्वं प्रशंसति—
स्वर्भानुर्वा आसुर आदित्यन्तमसाऽविध्यत्तस्य दे-
वा दिवाकीर्त्यैस्तमोऽपाघ्नन्यद्दिवाकीर्त्यानि भवन्ति तम-
एवास्मादपघ्नन्ति रश्मयो वा एत आदित्यस्य यदिवा-
कीर्त्यानि रश्मिभिरेव तदादित्यं साक्षादारभन्ते ॥ १३ ॥
आसुरेण स्वर्भानुना तमसा विद्धस्यादित्यस्य बाधकं तमोऽन्धकारं
देवा दिवाकीर्त्यैः सामभिरपाघ्नन् व्यनाशयन् अतो यद्दिवाकीर्त्यान्य-
स्मिन् भवन्ति तेन तम एवास्मादादित्यादपघ्नन्ति । कथमेषां साम्नां
तमसो हननसामर्थ्यमिति चेत् उच्यते, दिवाकीर्त्यसामानीति यत् ए
ते आदित्यस्य रश्मयो वै रश्मिरूपा एव अत एषां युक्तमेव तमसो ना-
शकत्वं तत्तथा सति रश्मिभिरेवादित्यं साक्षात् प्रत्यक्षमारभन्ते, ये स-
त्रिणो विषुवति दिवाकीर्त्यानि प्रयुञ्जत इत्यर्थः ॥ १३ ॥
दिवाकीर्त्यसामभिस्तमसोऽपहननं सामान्येनोक्तं तदेव विवृणोति—
भ्राजाभ्राजे पवमानमुखे भवतो मुखत एवास्य ता-
भ्यां तमोऽपघ्नन्ति ॥ १४ ॥
पवमानमुखे मध्यन्दिनार्भ्वयोः पवमानयोर्मुखे प्रमुखे भ्राजाभ्राजे
सामनी भवतः । गायत्रस्य नित्यत्वात् ततः परस्तात् क्रमेण भवत इत्य-
र्थः । अस्य प्रत्नामनुद्युतमिति तृचे गातव्यं साम भ्राजं तन्माध्यन्दिने
पवमाने मुखे । परिस्रवानो गिरिष्ठा इत्यस्मिन् यत्साम आभ्राजं तदार्भ-
वपवमानमुखे । यद्यप्यत्र पवमानमुख इति सामान्यसम्बन्धएव दृश्यते
ये गायत्रे ते गायत्रीषूत्तरयोः पवमानयोरिति विशेषावगतेरेवं व्या-
ख्यातं, स्पष्टमन्यत् । अनेन भ्राजाभ्राजयोः साम्नोः स्थाननियमोऽर्था-
दुक्तोभवति ॥ १४ ॥
तथान्येषामपि त्रयाणां साम्नां स्थानविशेषं प्रदर्शयन् पूर्वोक्तं त-
मोऽपहननमेव तत्साध्यं प्रदर्शयति—
महादिवाकीर्त्यञ्च विकर्णञ्च मध्यतो भवतो मध्यत-
एवास्य ताभ्यां तमोऽपघ्नन्ति भासमन्ततो भवति पत्त-
एवास्य तेन तमोऽपघ्नन्ति ॥ १५ ॥
विभ्राड् बृहत्पिबतु सोम्यम्मध्विति तृचे जागते गेयं साम महादिवा-

१३२ : ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
कीर्त्यं । इन्द्र क्रतुन्न आभरेति प्रगाथे गेयं विकर्णम् । एते सामनी मध्य-
तोऽस्य विषुवतो मध्ये पृष्ठस्तोत्रेषु भवतः । महादिवाकीर्त्यं होतृसाम
इतरद् ब्रह्मसाम । तथाच तैत्तिरीयकं, महादिवाकीर्त्यं होतुः पृष्ठं विकर्णं
ब्रह्मसामेति । एवं सति ताभ्यामस्यादित्यस्य मध्यतो मध्यदेशात् एव
तमो विनाशयन्ति । तथा अन्ततोऽन्तेऽवसाने भासमग्निष्टोमसाम कार्य्यम्
प्रत्यक्षस्येत्यस्यामृच्युत्पन्नं दशस्तोभं साम भासं तन्मूर्द्धानम् इति
तृचेऽत्र गातव्यम् । तेनान्ततः क्रियमाणेनैव भासेन पत्तः पादप्रदेशादेव
तमोऽपघ्नन्ति ॥ १५ ॥
आग्निष्टोमसामत्वेन विहितं भासं प्रशंसति—
दशस्तोभं भवति दशाक्षरा विवराड् विवराज्येव प्र-
तितिष्ठन्ति ॥ १६ ॥
इदं भासं दशस्तोभं भवति आद्यन्तयोः प्रयुज्यमाना हाउहावादयो
भासान्ता दशस्तोभास्तैर्युक्तमेतत् । विराट् दशाक्षरा सा चान्नरूपा
“अन्नं वै विवराडि”ति श्रुतेः । तथा सति दशस्तोभेन साम्ना विराज्येव
सत्रिणः प्रतिष्ठिता भवन्ति ॥ १६ ॥
भासस्य स्तोत्रियद्वारेण स्तुतिं चिकीर्षुः कञ्चित्प्रश्नमुपक्षिपति—
यद्वित्याहुः षड्भिरितो मासैरध्वानं यन्ति षड्भिः
पुनरायन्ति क्व तर्हि स्वर्गोलोको यस्य कामाय सत्रमा-
सत इति ॥ १७ ॥
इतोऽस्माल्लोकात् षड्भिः पूर्वपक्षसि भवैर्मासैः अध्वानमेव यन्ति
स्वर्गप्राप्तिसाधनमार्गमेव यन्ति । पुनरुत्तरपक्षैः षड्भिः मासैरायन्ति
इममेव लोकं प्रत्यागच्छन्ति । तर्हि तथा सति स्वर्गोलोकः क्व भवति ?
यस्य स्वर्गस्य कामाय काममाप्तुम् इमे यजमानाः सत्रमासत इति यत्तु
यत् खल्वाहुः कथयन्ति ब्रह्मवादिनः ॥ १७ ॥
तत्रेदमुत्तरमाह—
मूर्द्धानन्दिव इति स्वर्गे लोकमारेभन्ते ॥ १८ ॥
विषुवतोऽग्निष्टोमसाम्नि मूर्द्धानन्दिव इति स्वर्गलोकवाचकशब्दप्र-
योगात् प्रयोगफलभूतं स्वर्गे लोकमारेभन्ते प्राप्नुवन्ति ॥ १८ ॥
तर्हि व्याप्तत्वात् सत्रावसानएव म्रियेरन् तत्राह—
अरतिं पृथिव्या इत्यस्मिँल्लोके प्रतितिष्ठन्ति ॥ १९ ॥
अत्र पृथिव्या इति कीर्त्तनात् एषामस्मिँल्लोके प्रतिष्ठा भवतीत्यर्थः॥१९॥

इत्य...:
There is 'स्' + 'या'?
Wait! Look at line 23, last word:
इ - त्य - स्या - म् (with no virama, or म्-् ?)
Wait!
इ
त्य
स्या (स with य and aa-matra: स्या!)
Then:
मृ (म with ri-kara: मृ!)
LOOK AT LINE 23 END:
"इत्यस्यामृ-"!
YES! That is not 'स्मि-', that is:
स् (s) + या (yā) = स्या!
Then मृ (m + ṛ) = मृ!
"इत्यस्यामृ-" at the end of line 23!
And line 24 starts with:
"चि" (ci)!
"इत्यस्यामृचि"!
AMAZING!
Now what is after "चि"?
Let's look at line 24:
"चि 'पृथिविया' इत्यत्र"?
Wait, look at the word after 'चि':
It is: "पृथिविया" or "विया"?
Look at the characters:
पृ (pṛ - wait, with a loop below!)
थि (thi - with i-matra!)
वि (vi - with i-matra!)
या (yā)!
Wait, look at it:
पृ - थि - वि - या!
Wait, look at the word:
First is 'चि' (or

१२४ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे .
क्कासु यद्यदि भासं स्यात् स्वर्गाल्लोकादवपद्येरन् अधः पतेयुः
सत्रिरणः ॥ २३ ॥
तथा प्रकारान्तरेण एता ऋचः प्रशंसति-
सम्राड्वतीषु भवति साम्राज्यं वै स्वर्गो लोकः
स्वर्ग एव लोके प्रतितिष्ठन्ति ॥ २४ ॥
सम्राट्शब्दवतीषु ऋक्षु भासमग्निष्टोमसाम भवति यत् स्वर्गस्तत्
साम्राज्यं वै साम्राज्यम् ईश्वरस्य कर्माख्यं तथा सति कविं सम्राज-
मिति सम्राट् शब्दप्रयोगात् साम्राज्ये स्वर्गलोके प्रतिष्ठिता भवन्ति॥२४॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे चतुर्थाध्यायस्य षष्ठः खण्डः ।
अथ सप्तमः खण्डः ।
“पुर्वमवादिषम इन्द्र क्रतुन्न आभर” इत्यस्मिन् प्रगाथे विषुवति वि-
कर्णं ब्रह्म साम कार्य्यमिति तं प्रगाथं माध्यन्दिने पवमाने अभीवर्त्ता-
ख्यं साम च विधास्यन्नाह-
आत्मा वा एष संवत्सरस्य यद्विषुवान् पक्षावेता-
वभितो भवतो येन चेतोऽभीवर्त्तेन यन्ति यश्च पर-
स्तात्प्रगाथो भवति तावुभौ विषुवति कार्य्यौ पक्षा-
वेव तद्यज्ञस्यात्मन् प्रतिदधति स्वर्गस्य लोकस्य स-
मष्ट्यै ॥ १ ॥
यत् यो विषुवान् एष संव्वँत्सरसत्रस्य गवामयनस्यात्मा मध्यमौ
द्वौ षण्मासौ एतौ विषुवन्तमभितः क्रियमाणौ पक्षावेव भवतः । तत्र
पूर्वस्मिन् पक्षसि येनाभीवर्त्तेन यन्ति यश्च परस्तादुत्तरस्मिन् पक्षसि
“इन्द्र क्रतुमि”ति प्रगाथो भवति एतौ विषुवतः पक्षभूतौ । अतो विषुवति
कार्य्यौ । प्रगाथे विकर्णादयः कार्य्याः । अभीवर्त्तश्च माध्यन्दिने पवमाने
कार्यः । एतच्चैतयोः करणेन यज्ञस्य गवामयनस्यात्मनि पक्षौ प्रतिदध-
ति यजमानाः । एतच्च पक्षयोःप्रतिनिधानं स्वर्गस्य लोकस्य समष्ट्यै
सम्यक् प्रतिकल्पते पक्षवान्हि पतितुं शक्नोति ॥ १ ॥
कोऽसौ प्रगाथ उत्तरपक्षे यो यस्मिन् विकर्णं भवति तमाह-
“इन्द्रक्रतुन्न आभरे”ति प्रगाथो भवति ॥ २ ॥
स्पष्टोऽर्थः ॥ २ ॥

चतुर्थाध्याये सप्तमः खण्डः । १२५
अस्य प्रगाथस्य प्रयोगः प्रजातिहेतुरित्याख्यानमुखेन दर्शयति—
वसिष्ठो वा एतं पुत्रहतोऽपश्यत् स प्रजया पशुभिः
प्राजायत यदेष प्रगाथो भवति प्रजात्यै ॥ ३ ॥
पुत्रहतो हतपुत्रः सौदासे अग्नौ प्रक्षेपात् शक्त्याख्ये पुत्रे हते इमं
प्रगाथं वसिष्ठोऽपश्यत् स तेन प्रगाथेन प्रजया च पशुभिश्च प्राजायत
यदेष प्रगाथो भवति गवामयने तत् सत्रिणां प्रजात्यै पुत्रादिरूपेण य-
जमानाय भवति ॥ ३ ॥
अस्मिन् प्रगाथे “जीवा ज्योतिरशीमही”ति जीवनप्रतिपादनात् सं-
वत्सरस्य क्षेमेण सन्तरणमेव प्रार्थ्यमित्याह—
जीवा ज्योतिरशीमहीति ये वै स्वस्ति सꣳवँत्सरꣳ-
सन्तरन्ति ते जीवा ज्योतिरश्नुवते ॥ ४ ॥
ये खलु यजमानाः स्वस्ति खलु क्रमेण संवत्सरं

१२६ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
अद्याद्याश्वः- श्वस्त्वानिदा ह्यो नरो वयमेनमिदा
ह्य इति सन्ततयः प्रगाथा भवन्ति तेषामेकः कार्य्यः
सलोमत्वाय श्वस्तनमेवाभिसन्तन्वन्ति ॥ ७ ॥
एषु प्रगाथेषु अद्याद्या श्वः श्वः। इदानीमिदानीं ह्यः पूर्व्वेद्युरिति अ-
हर्द्वयसम्बन्धदर्शनात् एते प्रगाथाः सन्ततयः सन्तानस्य अहर्द्वयसम्ब-
न्धस्य बाधका भवन्ति । अत उत्तरस्मिन् पक्षसि तेषामेकः प्रगाथः का-
र्य्यः । सच सलोमत्वायानुलोमतायै भवति । एवं कुर्व्वन्तो यजमानाः
श्वस्तनम् आगाम्यहरेव वर्त्तमानेनाह्ना अभिसन्तन्वन्ति सन्ततं सम्ब-
द्धं कुर्व्वन्ति ॥ ७ ॥
इमं पक्षं निरस्य पूर्व्वोक्तमेव प्रगाथं विदधाति—
अथो खल्वाहुरिन्द्र क्रतुन्न आभरेत्येव कार्य्यꣳ-
समृद्धयै ॥ ८ ॥
अथो खल्विति पक्षान्तरपरिग्रहे । समृद्धयै समृद्धयर्थमिन्द्र क्रतुन्न आ-
भरेत्येव प्रगाथं कार्य्यमित्याहुर्ब्रह्मवादिनः । वसिष्ठो वा एतं पुत्रहतम्
इत्यादिना समृद्धिहेतुत्वं चास्योक्तम् ॥ ८ ॥
अथोत्तरस्मिन् पक्षसि अहःक्लृप्तिं विदधाति—
प्रत्यवरोहिणो मासा भवन्ति ॥ ९ ॥
पूर्वस्मिन् पक्षसि ये मासा अनुक्रान्तास्ते उत्तरस्मिन् पक्षसि प्रत्यव-
रोहिणः कार्याः प्रथमं तावत् स्वरसामानः तृतीयो द्वितीयः प्रथम इति
क्रमेण प्रथममनुष्ठेयाः पृष्ठ्यश्च त्रयस्त्रिंशारम्भणस्त्रिवृदुन्नतः कार्यः ।
अभिप्लवा अपि प्रतिलोमा भवेयुः ॥ ९ ॥
यथा वा इतो वृक्षꣳरोहन्त्येवमेनं प्रत्यवरोहन्ति
स्वर्गमेव तल्लोकꣳरूढ्वाऽस्मिँल्लोके प्रतितिष्ठन्ति ॥ १० ॥
यथा खलु लोके पुरुषा इतो मूलादारभ्य उन्नतं वृक्षं रोहन्ति
रूढ्वा च पुनरग्रादारभ्य मूलमवरोहन्ति एवमेव तत् षड्भिर्मासैरा-
रुह्य एनं यज्ञं यजमानाः प्रत्यवरोहन्ति तत्तेनारोहावरोहयोः करणेन
स्वर्गमेव लोकं रूढ्वा षड्भिः मासैरारुह्य पुनः षड्भिर्मासैरवरोह-
णेनास्मिँल्लोके प्रतिष्ठिता भवन्ति ॥ १० ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे चतुर्थाध्यायस्य सप्तमः खण्डः ।

चतुर्थाध्याये अष्टमः खण्डः । १२७
अथ अष्टमः खण्डः ।
एवमुत्तरस्मिन् पक्षसि स्वरसामप्रभृति प्रत्यवरोहणमासानुपय-
न्ति उत्तरे मासि त्रीनाभिप्लवान् कुर्युः। ततो गोआयुषी द्वे अहनी कर्त्त-
व्ये तत्र विधीयते—
गौश्चायुश्च स्तोमौ भवतः ॥ १ ॥
गोष्टोम आयुष्टोमश्चेति द्वे अहनी उक्थसंस्थे कर्त्तव्ये ॥ १ ॥
अनयोर्द्वित्वसङ्ख्यां प्रशंसति—
द्विपाद्यजमानः प्रतिष्ठित्त्यै ॥ २ ॥
यस्मादिमौ गोष्टोमायुष्टोमौ द्वौ । अतो द्विपाद् यजमानः प्रतिष्ठित्त्यै
प्रतिष्ठानाय भवति ॥ २ ॥
स्तोत्रीयासङ्ख्याद्वारेणैनौ प्रशंसति—
ऊनातिरिक्तौ भवत ऊनातिरिक्तं वा अनु प्रजाः
प्रजायन्ते प्रजात्यै ॥ ३ ॥
तत्र गोष्टोमस्य पञ्चदशं बहिष्पवमानं त्रिवृदाज्या

१२८ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
इत्थमुत्तरस्मिन् पक्षे षष्ठे मासि त्रिंशत्संख्यान्यहानि विहितानि ·
तत ऊर्ध्वं द्वादशाहस्य मध्यतो यो दशरात्रः स कर्त्तव्य इति विदधाति—
द्वादशाहस्य दशाहानि भवन्ति ॥ ५ ॥
प्रायणीयोदयनीयौ मुक्त्वा यानि मध्ये दशाहानि तानि कर्त्तव्यानी-
त्यर्थः ॥ ५ ॥
अथैतानि स्तौति—
विरड्वा एषा समृद्धा यद्दशाहानि विराज्येव स-
मृद्धायां प्रतितिष्ठन्ति ॥ ६ ॥
सर्वस्तोमसर्वपृष्ठसंयोगात् एषा समृद्धा विराट् यत् यान्येता-
नि दशाहानि तेन विराज्येव समृद्धायां सत्रिणः प्रतिष्ठिता भवन्ति ॥६॥
अथ विहितानि दशाहान्यवयुज्य स्तौति—
पृष्ठानि भवन्ति ऽवीर्यं वै पृष्ठानि ऽवीर्य एव प्रतिति-
ष्ठन्ति च्छन्दोमा भवन्ति पशवो वै च्छन्दोमाः पशुष्वेव
प्रतितिष्ठन्

चतुर्थाध्याये अष्टमः खण्डः । १२९ .

अथैतस्मिन् दशमेऽहनि किञ्चिद्धर्मं विधत्ते—
यदध्याहुरति तद्रेचयन्ति तस्मान्न व्युच्यम् ॥ ८ ॥
अस्मिन्नहनि यत् यदध्याहुः विब्रुवन्ति । अज्ञानं संशितुं, शंसयितुं
चानुष्ठेयं पदार्थं स्तुतशस्त्रादिषु तादृशं शब्दं वा इदमेतेनायथाकृतम्
इदमेतेन यथोक्तमिति क्रियमाणविरोधिवचनं यदि कुर्वन्ति विभक्तारः ।
( तद् तदाऽतिरेचयन्ति कर्मातिरेकमवगमय्य दूषयन्ति, ) तस्मात् न
व्युच्यम् अस्मिन्नहनि विरुद्धवचनं न कर्त्तव्यम् अविवाक्यमहरिति
ह्येतदाचक्षते ॥ ८ ॥
अथास्मिन्नहनि अनुष्टुप्छन्दसः प्रयोगं परोक्षेण विधत्ते—
परोक्षमनुष्टुभमुपयन्ति प्रजापतिर्वा अनुष्टुप् यत्
प्रत्यक्षमुपेयुः प्रजापतिमृच्छेयुः ॥ ९ ॥
आनुष्टुभं छन्दः परोक्षम प्रत्यक्षमुपयन्ति उपेयुः कुर्य्युः । अष्टाक्ष-
रैश्चतुर्भिः पादैः प्रत्यक्षमनुष्टुप् भवति अतोऽन्या द्वात्रिंशदक्षरा प-
रोक्षानुष्टुप् सैवास्मिन्नहनि कार्या न प्रत्यक्षा आर्भवे श्यावाश्वान्धी-
गवे अनुष्टुप्सु प्रकृतौ भवतः ते एव पर्यूषु प्रधन्वेति पिपीलिकमध्यासु
कार्ये इति ईदृशमनुष्टुभं परोक्षमुपयन्त्यतिरेके निन्दामुखेन पुरोच्यते ।
यदिदमनुष्टुप्छन्दः स प्रजापतिर्वै तदीयत्वात् तद्रूप एव तदीयत्वञ्च
पूर्वमेवोक्तम् एवं सति यत् यदि प्रत्यक्षमनुष्टुभमुपेयुः प्रजापतिमृच्छेयुः
प्राप्नुयुः सत्रान्तरे अस्माल्लोकात्प्रच्युता भवेयुरित्यर्थः । इह लोके चि-
रं स्थित्वा देहान्ते प्रजापतेः सायुज्यं सत्रिभिः काम्यते ॥ ९ ॥
अथैतस्याह्नोऽग्निन्नरोदीधितिभिररण्योरिति विराडग्निष्टोमसाम वा-
मदेव्यं त्रयस्त्रिंशस्तोम कं कार्यमिति विधित्सुरर्थवादेनतद्विधिमुन्नयति—
यो वै सत्रस्य सद्द्वेद सङ्भवति वामदेव्यं वै साम्नाँ५-
सदग्निर्देवतानां ऽविराट् छन्दसान्त्रयस्त्रिंशः स्तोमानां
तान्येव तदेकधा संभृत्योत्तिष्ठन्ति ॥ १० ॥
यः खलु सत्रस्य सत् सारं वेद । ससत् सारभूतः श्रेष्ठः स्वानां भवति।
किं तत् सत्रस्य सारमित्युच्यते-साम्नां मध्ये वामदेव्यं वामदेवेन दृष्टं
साम सत् सत्रसम्बन्धि सत्रात्मकं, देवानां मध्ये अग्निः, छन्दसां मध्ये
विराट्, स्तोमानां मध्ये त्रयस्त्रिंशः, एवं सति वामदेव्यादीन्येकधा स-
म्भृत्योत्तिष्ठन्ति सत्रादुत्थिता भवन्ति। आग्नेयीषु विराट्सु वामदेव्यम-
ग्निष्टोमं त्रयस्त्रिंशस्तोम कं कुर्य्युरित्यर्थः ॥ १० ॥

. १३० ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
अथ वामदेव्यस्तुत्यर्थं ब्रह्मवादिनां विचारं दर्शयति—
ब्रह्मवादिनो ऽवदन्ति यतः सत्रादुदस्थाता३श्स्थि-
ता३रिति ॥ ११ ॥
यतो गच्छतः सत्रात् किमेते सत्रिण उदस्थाता उत्तिष्ठन्ति उत
स्थितात् सत्रादिति ब्रह्मवादिन आहुः । उभयत्र विचार्य्यमाणानामिति
प्लुतिः, तिष्ठतेर्लुङ्लङिति वर्त्तमाने लुङ् प्रत्ययेन मध्यमः ॥ ११ ॥
तत्र केचन यतः सत्रादुत्तिष्ठन्ति केचित् स्थितादिति तदुभयं वि-
विच्य दर्शयन् फलमपि तयोः दर्शयति—
ये रथन्तरेण स्तुत्वोत्तिष्ठन्ति ते यत उत्तिष्ठन्ति
तान् ब्रूयादप्रतिष्ठाना भविष्यन्तीति ये बृहता स्तुत्यो-
त्तिष्ठन्ति ते स्थितादुत्तिष्ठन्ति तान् ब्रूयात् स्थायुकैषाँ-
श्रीर्भविष्यति न वसीयाँसो भविष्यन्तीति ॥ १२ ॥
ये रथन्तरमग्निष्टोमसाम कृत्वा तेन स्तुत्वोत्तिष्ठन्ति ते यतो यतः
गच्छतः सत्रात् उत्तिष्ठन्ति । रथन्तरं हि माध्यन्दिने सवने बृहतः पूर्वं
प्रयुज्यते तस्मिन् समये गच्छत्येव यज्ञो न समाप्यत इति गच्छंत एव
सत्रादुत्तिष्ठन्ति तान्यदि कश्चिद् ब्रूयात् अप्रतिष्ठानाः प्रतिष्ठारहिताः एते
सत्रिणो भविष्यन्ति तथैव तेषां फलं स्यादिति शेषः । ये बृहदग्निष्टोम-
साम कृत्वा तेन स्तुत्वोत्तिष्ठन्ति रथन्तरप्रयोगावस्थायां बृहता स्थित-
त्वात् ते स्थितादेव सत्रादुत्तिष्ठन्ति तान्यदि कश्चिद् ब्रूयात् स्थायुका
स्थितिशीलास्य श्रीर्भविष्यति नोत्तरोत्तरं वर्द्धते अतो न वसीयांसः
श्रेयांसो भविष्यन्तीति तदपि फलं तथैव स्यादित्यर्थः । तस्मादु-
भयमग्निष्टोमसाम न कार्यमित्युक्तं भवति अतो वामदेव्येन स्तुत्वोत्थे-
यमिति ॥ १२ ॥
पूर्वोक्तमेव पक्षे निगमयति—
ये व्वामदेव्येन स्तुत्वोत्तिष्ठन्ति ते सतः सदभ्युत्ति-
ष्ठन्ति पूर्णात्पूर्णमायतनादायतनमन्तरिक्षायतना हि
प्रजा ॥ १३ ॥
ये वामदेव्येन स्तुत्वोत्तिष्ठन्ति ते सतः सारात् सारमभिलक्ष्योत्ति-
ष्ठन्ति वामदेव्यादिकात् पूर्वोक्तात् सतः सारात् उत्तिष्ठन्तः सत्फलं
लभन्त इत्यर्थः । तथा पूर्णाच्चास्मादुत्तिष्ठन्तः पूर्णफलं प्राप्नुवन्ति
तथा 'अन्तरिक्षं वै वामदेव्यमि'ति श्रुतेर्वामदेव्यमन्तरिक्षात्मकमायतनं

चतुर्थाध्याये नवमः खण्डः । १३१
प्रजाश्चान्तरिक्षायतना अवकाशमन्तरेण सञ्चरणानुपपत्तेस्तासां तदा-
यतनत्वं तथा सति आयतनभूताद् वामदेव्यादुत्तिष्ठन्त आयतनं प्रजाना-
मायतनं स्थानम् अन्तरिक्षात्मकम् अभिलक्ष्योत्तिष्ठन्ति प्रजानामायत-
नत्वं लभन्त इत्यर्थः ॥ १३ ॥
अथ स्तोत्रीयाक्षरसंख्यया प्रशंसति—
त्रयस्त्रिꣳशदक्षरासु भवति त्रयस्त्रिꣳशद्देवतास्वेव
प्रतिष्ठा॒योत्ति॑ष्ठन्ति ॥ १४ ॥
“अग्निं नर” इत्याद्यासु त्रयस्त्रिंशदक्षरासु वामदेव्यं भवति । देव-
तासु त्रयस्त्रिंशत्, तथा सति स्तोत्रीयाक्षरसंख्यया देवतास्वेव प्रति-
ष्ठायोत्तिष्ठन्ति ॥ १४ ॥
अथ वामदेव्यं बहुधा प्रशंसति—
प्राजापत्यं वै ऽव्वामदेव्यं प्रजापतावॆव प्रतिष्ठा॒यो-
त्तिष्ठन्ति पशवो वै ऽव्वामदेव्यं पशुष्वेव प्रतिष्ठा॒योत्ति॑-
ष्ठन्ति ॥ १५ ॥
वामदेव्यं हि कयानश्चित्र इत्यानिरुक्तदेवतायां तस्यामृच्युत्पन्न-
मनिरुक्ता च प्राजापत्या अतस्तत्रोत्पन्नं वामदेव्यमिति प्राजापत्य-
मित्यव्यते पशुसाधनत्वात् शान्तिहेतुत्वाच्च वामदेव्यस्य तच्छब्दत्वं,
स्पष्टमन्यत् ॥ १५ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे चतुर्थाध्यायस्य अष्टमः खण्डः ।
अथ नवमः खण्डः ।
अहर्गणेष्वन्त्यान्यह्रान्युद्वसानीयान्तानि पत्नीसंयाजान्तानीतराणि
अस्मिन् दशमेऽहनि पत्नीसंयाजेभ्य ऊर्ध्वमपि मानसस्तोत्रादयः केचित्
धर्मा अनुष्ठेयाः । तानत्र विधास्यन् आदावाहवनीयोपस्थानं विधत्ते—
पत्नीः संयाज्य प्राञ्च उदेत्यायꣳसहस्रमानव इत्य-
तिच्छन्दसाऽऽहवनीयमुपतिष्ठन्ते ॥ १ ॥
पत्नीसंयाजान् कृत्वा प्राञ्चः प्राङ्मुखाउदेत्य प्राग्वंशान्निर्गम्य मानसेन
स्तोष्यतः ‘अयꣳसहस्रमानव’ इति अतिच्छन्दसा अतिच्छन्दस्यृचि गी-
तेन गौरिति निधनवता उद्गातारः त्रय आहवनीयमुपतिष्ठन्ते । नन्वत्राति-
च्छन्दसेति ऋच एव करणता श्रूयते न साम्नः, अतः कथं साम्नोपस्था-
नमुच्यते, यस्मात सूत्रकारएवमुक्तवान् आहवनीयं गत्वाऽयꣳसहो हा-