दीयतैत्तिरी:
There is a candrabindu-like or anusvara-like mark above य: दीयँत्तिरीयारण्यक! The तै seems omitted or replaced by ँ!
Wait! It literally reads: दीयँत्तिरीयारण्यक or दीयतैत्तिरीयारण्यक?
Look closely:
दीय then ँ above, then त्तिरीयारण्यक! The तै is missing, only ँ over the space/letter!
Wait, let's keep दीयँत्तिरीयारण्यक or दीयतैत्तिरीयारण्यक? Usually OCR/transcription should capture the printed text faithfully, let's note दीयँत्तिरीयारण्यक (or दीयतैत्तिरीयारण्यक). Let's look closely: it's दीयतैँत्तिरी or दीयँत्तिरी. It looks like दीयँत्तिरीयारण्यक.
And look at याज्ञिक्यामुपनिषदि in line 26:
याज्ञिक्यामुप.निषदि - there is a dot between प and नि!
Line 26: याज्ञिक्यामुप.निषदि भाष्ये चतुस्त्रिंशोऽनुवाकः ॥ ३४ ॥

Line 27:
=====

Line 28:

[ अनु० ३५ ] सभाष्यो दशमप्रपाठकः । ८५३

अथ पञ्चत्रिंशोऽनुवाकः ।

गायत्र्या आवाहनमन्त्रमाह-
ओजो॑ऽसि॒ सहो॑ऽसि॒ बल॑मसि॒ भ्राजो॑ऽसि दे॒वानां॒
धाम॒नामा॑ऽसि॒ विश्व॑मसि वि॒श्वायुः सर्व॑मसि सर्वा॑-
यु॒रभि॒भूरों गाय॒त्रीमावा॑हयामि सावित्रीमावा॑ह-
यामि॒ सर॑स्वतीमावा॑हयामि॒ छन्द॑र्षीनावा॑हयामि
श्रिय॒मावा॑हयामि गायत्रिया गाय॒त्री छन्दो॑
वि॒श्वामित्र॒ ऋषिः॑ सवि॒ता दे॒वता॒ऽग्निर्मुखं॑ ब्रह्मा॒
शिरो॒ विष्णु॑र्हृद॑य॒ꣳरुद्रः॑ शिखा पृ॑थि॒वी योनिः॑ प्राणा-
पानव्यानोदानसमाना सप्राणा श्वेतवर्णा सांख्या-
यनसगोत्रा गायत्री चतुर्विꣳशत्यक्षरा त्रिपदा॑
षट्कुक्षिः पञ्चशीर्षोपनयने वि॑नि॒योगः॑,--इति।

हे गायत्रि त्वमोजोऽसि बलहेतुभूताष्टमधातुरूपाऽसि । सहोऽसि शत्रूनभिभवितुं
शक्तिरसि । बलमसि शरीरगतव्यवहारसामर्थ्यरूपार्डास । भ्राजोऽसि दीप्तिरू-
पाऽसि । देवानामग्नीन्द्रादीनां धाम तेजो यदस्ति तन्नामाऽसि तदेव त्वन्नामेत्यर्थः ।
देवानां[धा] मासीत्यर्थः । विश्वं सर्वजगद्रूपं त्वमेवाऽसि । विश्वायुः संपूर्णायुःस्वरूपाऽसि।
उक्तस्यैव व्याख्यानं सर्वमसि सर्वायुरिति । अभिभूः सर्वस्य पापस्य तिरस्कारहेतुः ।
ॐ प्रणवप्रतिपाद्यपरमात्माऽसि । तादृशीं गायत्रीं मदीये मनस्येवाऽऽवाहयामि ।
※ अन्यत्स्पष्टम् ।

* सावित्रीमावाहयामीत्यवशिष्टग्रन्थाथों दत्तात्रेयदिगम्बरातुचरविरचितनारायणोपनिषत्प्रकाशा-
त्संगृह्यते--“सावित्रीं सवितुर्ब्रह्म साक्षात्कारयितुर्ज्ञानप्रकाशकस्य परमात्मन इमामावाहयामि सरस्वतीं
ब्रह्मजलधारणप्रक्षोतनाभ्यां वेदाः सरांसि तन्मयत्वात्तद्वतीं सरस्वतीं चतुर्विंशत्यक्षरमन्त्ररूपामावाहयामि ।
तदङ्गानि च्छन्दुषींगायत्र्याः सर्वमन्त्रमयत्वेन सर्वाणि च्छन्दांसि सर्वांश्चर्षीन्देवताश्च सर्वा आवाह-
यामि । श्रियं गायत्री सर्ववेदमयी तस्मात्सर्ववेदानां श्रियमावाहयामि । इत्येकगायत्र्यावाहनेनाऽऽत्मनि
सर्वमावाहयामीति संकल्पं कृत्वा तामावाह्य तच्छन्दादि स्मृत्वा ध्यानमाचरेत् । तत्र मन्त्रः--
गायत्रिया गायत्री छन्दो विश्वामित्र ऋषिः सविता देवताऽग्निर्मुखं ब्रह्मा शिरो विष्णुर्हृदयꣳ रुद्रः
शिखा पृथिवी योनिः प्राणापानव्यानोदानसमाना सप्राणा श्वेतवर्णा सांख्यायनसगोत्रा गायत्री चतु-
र्विꣳशत्यक्षरा त्रिपदा षट्कुक्षिः पञ्चशीर्षोपनयने विनियोगः । इति । गायत्र्या गायत्री छन्दः । विश्वा-
मित्र ऋषिमैन्त्रद्रष्टा । सविता सर्वे प्रसुवानः परमात्मा देवता तन्मन्त्रत्वात् । इति च्छन्दर्षिदेवतास्मर-
णम्। ध्यानम्--अग्निः प्रसिद्धो मुखं मुखस्थानीयो गायत्र्या इति संबध्यते । ब्रह्मा चतुर्मुखः शिरः शिर-
स्थानीयः प्रथमजत्वात् । विष्णुर्हृदयं सर्वस्य(त्र) सूक्ष्मत्वेन स्थितिरतः स्थितेः कर्ता विष्णु-
र्हृदयम् । रुद्रः शिखा यथा शिखा सर्वावयवातीता तथा रुद्रः प्रलयकरणादतः शिखास्थानीयः ।

८५४ परिशिष्टत्वेन संगृहीतः- - [ अनु० ३५ ]
गायत्र्यावाहनादूर्ध्वं प्राणायामार्थं मन्त्रमाह—
ओं भूः । ओं भुवः । ओꣳ सुवः। ओं महः। ओं जनः ।
ओं तपः । ओꣳ सत्यम् । ओं तत्स॑वि॒तुर्वरे॑ण्यं॒ भर्गो॑ दे॒वस्य॑
धीमहि । धियो॒ यो नः॑ प्रचो॒दया॑त् । ओमापो॒ ज्योती॒
रसो॒ऽमृतं॒ - ब्रह्म॑ भूर्भुवः॒ सुव॒रोम् , इति ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणोपनिषदि
पञ्चत्रिंशोऽनुवाकः ॥ ३५ ॥
भूरादि(दयः) सत्यान्त(न्ता) लोकप्रतिपादिकाः सप्त व्याहृतयः । तेषां च लोकानां
प्रणवप्रतिपाद्यब्रह्मस्वरूपत्वाविवक्षया प्रत्येकं प्रणवोच्चारणम् । तत्सवितुरित्यादिको गायत्री
मन्त्रः । तत्प्रतिपाद्यस्य ब्रह्मत्वविवक्षया तदादौ प्रणवोच्चारणम् । मन्त्रस्य चायमर्थः ।
सवितुः प्रेरकस्यान्तर्यामिणो देवस्य वरेण्यं वरणीयं श्रेष्ठं तद्भर्गस्तेजो धीमहि
ध्यायामः । यः सविता परमेश्वरो नोऽस्मदीया धियो बुद्धिवृत्तीः प्रचोदयात्प्रकर्षेण
तत्त्वबोधे प्रेरयति तस्य तेजो ध्यायाम इति पूर्वत्रान्वयः । आपो ज्योतिरित्यादि गायत्र्याः
शिरः, तस्याऽप्यन्तयोः प्रणवद्वयं पूर्ववदुच्चार्यते । या आपो नदीसमुद्रादिगताः सन्ति
यच्च ज्योतिरादित्यादिकमस्ति योऽपि रसो मधुराम्लादिः षड्विधोऽस्ति यदप्यमृतं
देवैः पीतमस्ति तत्सर्वमों प्रणवप्रतिपाद्यं ब्रह्म । भूर्भुवः सुवरों पूर्ववद्व्याख्येयम् ।
अस्य मन्त्रस्य प्राणायामाङ्गत्वममृतनादोपनिषदि श्रूयते—
“ सव्याहृतिं सप्रणवां गायत्रीं शिरसा सह ।
त्रिः पठेदायतप्राणः प्राणायामः स उच्यते ” इति ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां
याज्ञिक्यामुपनिषदि भाष्ये पञ्चत्रिंशोऽनुवाकः ॥ ३५ ॥
पृथिवी योनिर्यो॑निस्थानीया सर्वप्रसवहेतुत्वात् । प्राणापानव्या॑नोदानसमाना प्राणादयः पञ्च प्रवाहादि-
वायुरूपाः सन्त्यस्यां सा तथोक्ता । सप्राणा । सह प्राणैरिन्द्रियैर्दि(र्वा )ग्भिः सप्राणा । श्वेतवर्णा प्रथमं
शुद्धगुणप्रधानत्वात् । सांख्यायनसगोत्रा संख्यां गुणसंख्यानमाहुस्ते सांख्याः । सांख्यैरीयते गम्यते
प्राप्यते सर्वगुणनिरासात्स सांख्यायनः परमात्मा ब्रह्म सन्मात्रं सांख्यायनेन समानमेकं गोत्रं कुलमुद्-
वोऽस्याः सांख्यायनसगोत्रा, इति । देवतारूपत्वेन ध्यानमुक्त्वा मन्त्ररूपत्वेन विवक्षुः पुनर्ग़ायत्रीमुपा-
दत्ते—गायत्री मन्त्ररूपा चतुर्विंशत्यक्षरा चतुर्विंशतिरक्षराण्यस्याः सा तथोक्ता । तेन त्रिपदा त्रयः पादा
अस्याः सा त्रिपदा । षट्कुक्षिः षड्वेदाङ्गानि कुक्षयोऽस्याः सर्ववेदरूपायाः सा षट्कुक्षिः । पञ्चशीर्षा
चतुर्णां वेदानां चत्वार उपनिषद्भागा ज्ञानप्रतिपादिनः कर्मोपासन.काण्डयोरुपरि स्थिताश्चत्वारि शीर्षाणि
शिरांसि, तथैतिहासपुराणानि पञ्चमो वेदो ज्ञानप्रतिपादकत्वात्पञ्चमं शीर्षमस्याः सा पञ्चशीर्षा । इति
ध्यात्वाऽनेन मन्त्रेण बटोरुपनयन उपनीतकरणे विनियोग इत्येवं स्मृत्वा पठित्वा च गायत्रीमन्त्रं
जपेत् ” इति ॥
१ ब १२ ।

[ अनु० ३६ ] सभाष्ये दशमप्रपाठकेः । ८५
अथ षट्त्रिंशोऽनुवाकः ।
जपादूर्ध्वं गायत्रीविसर्जनमन्त्रमाह—
उ॒त्त॒मे शि॑खरे जा॒ते भू॒म्यां पर्व॑तमूर्ध॒नि ।
ब्रा॒ह्म॒णेभ्यो॒ऽभ्य॑नुज्ञा॒ता गच्छ॑ देवि य॒थासु॑खम्, इति ॥
भूम्यामवस्थितो यः पर्वतो मेरुनामकस्तस्य मूर्ध्न्युपरिभागे यदुत्तमं शिखरमस्ति*
तस्मिंस्तथाविधा गायत्री देवता तिष्ठति तस्मात्कारणाद्देवि ब्राह्मणेभ्यस्त्व[दुपासके-
भ्यस्त्व]दनुग्रहेण परितुष्टेभ्योऽनुज्ञानमभिव्याप्य यथासुखं स्वकीयं सुखमनतिक्रम्य
स्वस्थाने तस्मिन्नुत्तमे शिखरे गच्छ ।
स्तु॒तो मया वरदा वेदमा॒ता प्र॒चोद॑यन्ती पव॑ने द्वि॒जाता ।
आयुः॑ पृथि॒व्यां द्रवि॑णं ब्र॑ह्मव॒र्चसं मह्यं॑ द॒त्त्वा प्र॒जातुं ब्रह्म॑लोकम्, इति॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणोपनिषदि
षट्त्रिंशोऽनुवाकः ॥ ३६ ॥
स्तुत इति । पूर्वस्मिन्मन्त्रेऽपरोक्षतयोक्तोऽर्थोऽस्मिन्मन्त्रे परोक्षतया स्पष्टः क्रियते ।
अत्रेदं वैदिकं रहस्यम् । ब्रह्मलोक आदित्यमण्डलं चोभयमपि गायत्र्या अवस्थानं विक-
ल्पेनान्यतरादिति केचिदाचक्षते । पु(अ)त एवास्माभिः पूर्वस्मिन्मन्त्रेणानु(न्त्रेऽनु)क्तमप्या-
दित्यमण्डलं गायत्रीनिवासत्वेन मत्वाऽ+ध्याहृत्य व्याख्यातम् । एतस्मिंस्तु मन्त्रेः(न्त्रे)
[श्रुतिः] स्वयमेव भगवत्या गायत्र्या वसत्तित्वेन ब्रह्मलोकं ब्रवीति । तथाचेत्थं व्याख्या
तत्र भवति । भगवती गायत्री ब्रह्मलोकं ब्रह्मणो भारतीपतेर्लोकं प्रयात्विति वाक्यप-
रिशेषः । कीदृशं ब्रह्मलोकम् । अतलादिभ्योऽधस्तनेभ्यो भूरादिभ्य ऊर्ध्वतनेभ्यः
समस्तेभ्यो लोकेभ्यः प्रकृष्टत्वेन जातः परमात्मनः सकाशादुत्पन्न इति प्रजातस्तम् ।
प्रजातमिति वक्तव्ये प्रजातुमिति प्रयोगश्छान्दसः । किं कृत्वा, दत्त्वा । किम् ,
आयुः, शताब्दात्मकमुपजीवनम् । पुनर्द्रविणं सुवर्णमणिमुक्तादि । पुनर्ब्रह्मवर्चसं
स्वाध्यायाध्ययनतदर्थविचारतदर्थानुष्ठानै(ष्ठाने)र्जनितं मुखतेजः । यद्दृष्ट्वा लोका आचक्षते
देदीप्यमानोऽयं साक्षाज्ज्वलन्निव पावक इति । कस्मै मह्यम् । कथंभूताय पृथिव्यां
विद्यमानाय । कथंभूता गायत्री । द्विजाता द्विजातिभिस्त्रैवर्णिकैरुपास्यमाना । यद्वा
द्वयोः सूर्यमण्डलब्रह्मलोकयोर्जाता प्रादुर्भूता । “जनी प्रादुर्भावे ” अस्मान्निष्ठाप्रत्ययः ।

• जातपदस्य फलितव्याख्यानमस्तीत्येतत् । + पूर्वत्र त्वेवं न दृश्यते । एतदनुरोधेन तत्तत्र
  यावदपेक्षितं करणीयम् ।
  १ ष. ५३ ।

८५६ परिशिष्टत्वेन संगृहीतः— [अनु० ३७]
पुनः कथंभूता । प्रचोदयन्ती, अन्तर्यामिरूपेण प्राणिमात्रं प्रेरयित्री । पवने व्यत्ययेन
पवनः । अत्र लुप्तोपमोपादानम् । यथा प्राणवायुश्चतुर्विधं प्राणिजातं प्रेरयतीतस्ततो
गमनागमनादिकं कारयति तथेति । तथा वेदमाता चतुर्णां वेदानां जननी । वरान्स्वो-
पासकेभ्यो वाञ्छितार्थान्ददातीति वरदा । कथंभूता सती, मयोपासकेन स्तुतो बहुल-
ग्रहणाद्व्यत्ययेन स्तुता सतीत्यर्थः ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां
याज्ञिक्यामुपनिषदि भाष्ये षट्त्रिंशोऽनुवाकः ॥ ३६ ॥

अथ सप्तत्रिंशोऽनुवाकः ।
पूर्वोक्तोपासनास्वसमर्थस्याऽऽदित्यदेवताविषयं जप्यं मन्त्रमाह—
घृ॒णिः सूर्य॑ आ॒दि॒त्यो न प्रभा॑ वा॒त्यक्ष॑रम् । मधु॑
क्षरन्ति॒ तद्र॑सम् । स॒त्यं वै तद्र॑स॒मापो॒ ज्योती॒
रसो॒ऽमृतं॒ ब्रह्म॒ भूर्भुव॒ः सुव॒रोम् , इति ।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणोपनिषदि
सप्तत्रिंशोऽनुवाकः ॥ ३७ ॥
भगवानादित्यो वाति वैहायसेन मार्गेणाहर्दिवं गच्छति लोकानुपकर्तुम् ।
किंविधः । जगत्प्रसवहेतुत्वात्सूर्यः । दीप्तिमत्त्वाद्धृणिः । क्षरणराहित्येन नित्यत्वा-
दक्षरमक्षरः । केव, प्रभा न । नकार उपमार्थः । आदित्यसंबन्धिनी प्रभेव । आदि-
त्यस्योपमानान्तराभावात् । स्वप्रभा गोलकीभूता व्योममार्गेण गच्छति चेद्यथा प्रभा-
वान्(तथाऽ)यमित्यभूतार्थमुपमानम् । अपिच तद्रसं तस्मात्पूर्वोक्तादादित्याज्जन्यं रस-
मुदकं मधु मधुरं यथा तथा क्षरन्ति नद्यो वहन्ति । आदित्यलब्धवृष्ट्युदकमेव नद्यो
वहन्ति, अन्यथा भूमावुदकाभाव इति भावः । उत्तरार्धेनाऽऽदित्यब्रह्मणः सर्वात्मक-
त्वमुच्यते । तदादित्यलक्षणं ब्रह्म सत्यं यथार्थभाषणम् । रसं मधुरादिरसजातम् ।
आपः सिन्धुनादिगतमुदकम् । ज्योतिश्चन्द्राग्न्यादि । रसः पदार्थमात्रसारः ।
अमृतं सुधा । ब्रह्म त्रयीविद्या । भूर्भुवः सुवस्त्रयो लोकाः । ओमोङ्कारः । एतत्सर्व-
मादित्य एवेति मनसा विभावयेदिति भावः ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां
याज्ञिक्यामुपनिषदि भाष्ये सप्तत्रिंशोऽनुवाकः ॥ ३७ ॥
˙ १. ष. ५५ ।

[ अनु० ३८ ] सभाष्ये दशमप्रपाठकः । ८५७
अथाष्टात्रिंशोऽनुवाकः ।
अथ ज्ञानप्रतिबन्धकब्रह्महत्यादिपापनिवृत्तिहेतवस्त्रिसुपर्णनामका मन्त्रा उच्यन्ते ।
तत्र प्रथममन्त्रमाह—
ब्रह्म॑मेतु माम् । मधु॑मेतु माम् । ब्रह्म॑मेव मधु॑मेतु माम् ।
यास्ते॑ सोम प्रजा व॒त्सोऽभि सो अहम् । दु॒ष्ष्वप्न॒ह-
न्दुरु॑ष्षह । यास्ते॑ सोम प्रा॒णाग्स्ताञ्जु॑होमि, इति ।
ब्रह्म परं तत्त्वं मामेतु प्राप्नोतु । मधु परमानन्दमाधुर्योपेतं वस्तु मामेतु प्राप्नोतु
तदेव पुनः प्रार्थ्यते । मधुरं ब्रह्मैव मामेतु, न त्वन्यत्क्षुद्रदेवतादिकमिति भावः ।
हे सोमोमा ब्रह्मविद्या तया सह वर्तमान परमात्मंस्ते तव याः प्रजा देवमनुष्यादयः
सन्ति ता अभिलक्ष्य स तादृशस्त्वत्सेवको वत्सो बालक एतासां त्वदीयप्रजानां मध्ये
बालवदहं त्वदीयक़रुणायोग्यः । अतो हे दुष्ष्वप्नहन्संसाररूपस्य दुःस्वप्नस्य घातक
परमेश्वर दुरुष्षह दुःसहं भवं विनाशयेत्यर्थः । हे सोम परमात्मंस्ते त्वदीयाः [प्राण-
वृत्तयो याः सन्ति तान्वृत्तिप्राणांस्त्वयि जुहोमि प्रक्षिपामि । मदीयमनोवागादयः] प्राणा-
स्त्वया निर्मितत्वात्त्वदीया अतस्त्वय्येवोपसंहरामि । विषयेभ्य इन्द्रियाणि निरुध्य त्वदे-
कचित्तो भवामीत्यर्थः ।
उक्तस्य त्रिसुपर्णमन्त्रस्य माहात्म्यं ब्राह्मणरूपेण दर्शयति---
त्रिसु॑पर्णमयाचि॒तं ब्रा॑ह्म॒णाय॑ दद्यात् । ब्र॑ह्मह॒त्यां वा
ए॒ते घ्न॑न्ति । ये ब्रा॑ह्म॒णास्त्रिसु॑पर्णं पठ॑न्ति । ते सोमं॑
प्राप्नु॑वन्ति । आ स॒हस्रा॑त्प॒ङ्क्तिं पु॑नन्ति । ओम्, इति ।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके दशमप्रपाठके नारायणीप-
निषद्यष्टात्रिंशोऽनुवाकः ॥ ३८ ॥
विद्यान्तराणि नापृष्टः कस्यचिद्ब्रूयादिति शास्त्रमनुसृत्य शिष्येण याच्ञायां कृतायां
पश्चादुपदिशन्ति । इमं तु त्रिसुपर्णमन्त्रं शिष्ययाच्ञामन्तरेणैव ब्राह्मणायोपदिशेत् ।
तेनोपदेशेन ये ब्राह्मणास्त्रिसुपर्णं पठन्ति सर्वदा त्रिसुपर्णमन्त्रं जपन्त्येते पुरुषा
ब्रह्महत्यां विनाशयन्ति । ते सोमं* प्राप्नुवन्ति । ये तस्यां(ते यस्यां) पङ्क्ता-

• सोमयागफलम् ।
  १ व. ५३।
  १०८

८५८ परिशिष्टत्वेन संगृहीतः— [ अनु० ३९

वश्चन्ति तां पङ्क्तिं सहस्रपर्यन्तं पुनन्ति शुद्धां कुर्वन्ति । तस्मादों प्रणवप्रतिपाद्यः पर-
मात्मैव त्रिसुपर्णमन्त्रस्य देवतेत्यर्थः ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययु-
क्तायां याज्ञिक्यामुपनिषदि भाष्येऽष्टात्रिंशोऽनुवाकः ॥ ३८ ॥
अथैकोनचत्वारिंशोऽनुवाकः ।
द्वितीयं त्रिसुपर्ण[मन्त्र]माह—
ब्रह्म॑ मे॒धया॑ । मधु॑ मे॒धया॑ । ब्रह्म॑मेव मधु॑ मे॒धया॑ । अ॒द्या नो॑
दे॒व स॑वितः प्र॒जाव॑त्सावीः सौभ॑गम् । परा॑ दु॒ष्वप्नि॑-
यँ॑ सुव । विश्वा॑नि देव सवितर्दुरि॒तानि॒ परा॑सुव । यद्भ॒द्रं
तन्म॒ आसु॑व । मधु॒ वाता॑ ऋताय॒ते मधु॑ क्षरन्ति॒ सिन्ध॑वः ।
माध्वी॑र्नः स॒न्त्वोष॑धीः । मधु॒ नक्त॑मु॒तोषसि॒ मधु॑म॒त्पार्थि॑वँ॑
रज॑: । मधु॒ द्यौर॑स्तु नः पि॒ता । मधु॑मान्नो॒ वन॒स्पति॒र्मधु॑माँ॑
अस्तु॒ सूर्य॑: । माध्वी॒र्गावो॑ भवन्तु नः, इति ।
यद्ब्रह्म सर्वजगत्कारणं सर्ववेदान्तवेद्यं तन्मेधया गुरूपदिष्टमहावाक्यतदर्थधार-
णशक्त्या लभ्यतामिति शेषः । मध्वित्यादि पूर्ववत् । हे सवितः प्रेरक देवाद्या-
स्मिन्दिने नोऽस्माकं विद्यार्थिनां प्रजावच्छिष्यप्रशिष्यादित्रयो(प्रजो)पेतं सौभग-
माचार्यरूपं भाग्यं सावीः प्रेरय यच्छेत्यर्थः । [ दुष्वप्नियं ] दुःस्वप्नियं दुःस्वप्न्यं दुष्ट-
स्वप्नसदृशं द्वैतप्रतिभासं परासुव निराकुरु । अपि च हे सवितः प्रेरक देव दुरितानि
ज्ञानप्रतिबन्धकानि पापानि विश्वाानि परासुव निराकुरु । भद्रं कल्याणमसंभावनावि-
परीतभावनारहितं तत्त्वज्ञानं यदस्ति तन्मे मह्यमुपासकायाऽऽसुव साकल्येन प्रयच्छ ।
[ ऋतायते, ऋतं परं ब्रह्म तदिच्छते मह्यं ] वाता वायवो मधु माधुर्योपलक्षितं सुखं
यथा भवति तथा वान्त्विति शेषः । प्रबले तु वायौ रोगोत्पत्त्या तत्त्वज्ञानविघ्नः
संपद्यतेऽतः स मा भूदिति वायोरानुकूल्यं प्रार्थ्यते । एवमुत्तरत्रापि तत्तदानुकूल्यं द्रष्ट-
व्यम् । सिन्धवो नद्यो मधु क्षरन्ति मधुरमारोग्यकरमुदकं संपादयन्त्वित्यर्थः । ओष-
धीर्व्रीहियवादयोऽपि नोऽस्माकं माध्वीर्मधुराः पथ्यरूपाः सन्तु । नक्तं रात्रावुतापि
चोषसि प्रभाते दिवसेऽपि विद्यार्थिनो मे मधु मधुरमनुकूलं सुखमस्तु । कालकृतो
विघ्नो मा भूदित्यर्थः । पार्थिवं रजः पृथिव्यामधःस्थितं शयनादिस्थानगतं रजोऽपि
मधुमन्माधुर्योपेतं कण्टकपाषाणादिरहित्येनानुकूलमस्तु । नोऽस्माकं पिता पितृसदृशी

[ अनु० ४० ] सभाष्यो दशमप्रपाठकः । ८५९
द्यौरपि मध्वस्तु । अतिवृष्ट्यादिप्रातिकूल्यरहिताऽस्तु । “ द्यौः पिता पृथिवी माता ”
इति मन्त्रान्तराद्दिवः पितृत्वम् । वनस्पतिरत्र ( पि ) चूतपनसादिर्नोऽस्मान्प्रति मधु-
मान्मधुरफलोपेतो जीवनहेतुरस्तु । सूर्योऽपि प्रभूतं संतापमकृत्वा मधुमान्माधुर्येणा-
नुकूलप्रकाशनेन युक्तोऽस्तु गावोऽपि नोऽस्मान्प्रति माध्वीर्जीवनहेतुमधुरक्षीरोपेता
भवन्तु ।
अस्य त्रिसुपर्णमन्त्रस्य महिमानं दर्शयति—
य इ॒मं त्रि॑सुप॒र्णमया॑चि॒तं ब्रा॑ह्म॒णाय॑ द॒द्यात् ।
भ्रू॒ण॒ह॒त्यां वा ए॒ते घ्न॑न्ति । ये ब्रा॑ह्म॒णास्त्रि॑सु-
प॒र्णं पठ॑न्ति । ते सोमं॑ प्राप्नु॑वन्ति । आ
स॒ह॒स्रात्प॒ङ्क्तिं पु॑नन्ति । ओम्, इति॑ ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणोपनिषद्ये-
कोनचत्वारिंशोऽनुवाकः ॥ ३९ ॥
ब्राह्मणगर्भस्य राजगर्भस्य वा हननं भ्रूणहत्या । अन्यत्पूर्ववत् ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययु-
क्तायां याज्ञिक्यामुपनिषदि भाष्य एकोनचत्वारिंशोऽनुवाकः ॥ ३९ ॥
═════
अथ चत्वारिंशोऽनुवाकः ।
तृतीयं त्रिसुपर्ण[ मन्त्र ]माह—
ब्रह्म॑ मेध॒वा । मधु॑ मेध॒वा । ब्रह्म॑मे॒व मधु॑ मेध॒वा ।
ब्रह्मा॑ दे॒वानां॑ पद॒वीः क॑वी॒नामृषि॒र्विप्रा॑णां महि॒षो
मृ॒गाणा॑म् । श्ये॒नो गृध्रा॑णा॒ꣳ॒ स्वधि॑ति॒र्वना॑ना॒ꣳ॒ सोम॑:
प॒वित्र॒मत्ये॑ति॒ रेभन्॑ । ह॒ꣳ॒सः शु॑चि॒षद्वसु॑रन्तरिक्ष॒सद्धो-
ता॑ वेदि॒षदति॑थिर्दुरोण॒सत् । नृ॒षद्व॑र॒सदृ॑त॒सद्व्यो॑मसद॒ब्जा
गो॒जा ऋ॑त॒जा अ॑द्रि॒जा ऋ॒तं बृ॒हत्, इति॑ ॥
मेधवा, मेधो यज्ञः सोऽस्यास्तीति * मेधवान् । यज्ञदानादिसाध्यविविदिषापूर्वकत्वा-

• मूले छान्दसेन डादेशेन तथा प्रयोग इत्याशयः ।
  । च. ५ ।

८६६ परिशिष्टत्वेन संगृहीतः— [अनु ०४८-४९]
अथाष्टचत्वारिंशोऽनुवाकः ।
अ॒मु॒त्र॒भू॒यादध॒ यद्य॒मस्य॒ बृह॑स्पते अ॒भिश॑स्तेर्मुञ्चः ।
प्रत्यौ॑हताम॒श्विना॑ मृ॒त्युम॒स्मद्देवा॒नाम॑ग्ने भि॒षजा॒ शची॑भिः ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणोप-
निषद्यष्टचत्वारिंशोऽनुवाकः¹ ॥ ४८ ॥
अमुत्रभूयादिति । बृहतां वेदवाचां पतिः पालको बृहस्पतिस्तत्संबुद्धौ हे बृहस्पते
परमात्मन्यमस्य संबन्धि यद्द्वयं तन्मान्माममुञ्चो मोचय । अभिशस्तेरपयशसोऽपि
माममुञ्चः । एतद्द्वयान्मोचयित्वाऽथानन्तरम् । अमुत्रभूयात् । व्यत्ययः । अमुत्र-
भवेन परलोकभवेन सुखेन मां संयोजयेति शेषः । किंचाश्विनाऽश्विनौ देववैद्यावस्मा-
न्मत्तः सकाशान्मृत्युं प्रत्यौहतां दूरी कुरुताम् । हेऽग्ने देवानां संबन्धिना भिषजा
वैद्यभूतेन त्वयाऽहं रक्षणीयोऽस्मीति शेषः। शचीभिरिन्द्रपत्नीभिः संयोजयेत्यपि शेषः।
हविर्नयनद्वारा देवताक्षुन्निवारकत्वादग्नेर्भिषक्त्वं द्रष्टव्यम् ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां
याज्ञिक्यामुपनिषदि भाष्येऽष्टचत्वारिंशोऽनुवाकः ॥ ४८ ॥
अथैकोनपञ्चाशोऽनुवाकः ।
हरँि॒५ हर॑न्त॒मनु॑यन्ति दे॒वा विश्‍व॑स्येशा॒नं वृ॑ष॒भं म॑ती॒नाम् ।
ब्रह्म॑ स॒रूप॒मनु॑ मे॒दमा॑गा॒दय॑नं॒ मा विव॑धी॒र्वि क्र॑मस्व ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणोपनिष-
द्येकोनपञ्चाशोऽनुवाकः² ॥ ४९ ॥
हरिमिति । हे परमात्मंस्त्वां सर्वे देवा अनुयन्ति भृत्यभावेनानुसरन्ति । त्वां
कथंभूतम् । हरिं विष्णुरूपम् । तथा भक्तानां पापं हरन्तम् । विश्वस्य जगत ईशा-
नम् । मतीनां सर्वप्राणिबुद्धीनां वृषभं श्रेष्ठत्वेन नियन्तारं पुण्यापुण्ययोः सर्वप्राणि-
बुद्धिप्रेरकमिति यावत् । तदुक्तम् – “धियो यो नः प्रचोदयात् ” इति । किंच त(त्व)-
दनुग्रहाद्ब्रह्म वेदचतुष्टयं मा मामन्वागादन्वागच्छतु । कथंभूतं ब्रह्म, समान्दपशब्दा-
दिवैषम्यरहितानि रूपाणि प्रकृतिप्रत्ययादीनि यस्य तत्सरूपम् । पुनः कथंभूतम् ।
१ ख. ३५ । २ ख. २६ ।

[अनु० ९०-९१ ] सभाष्यो दशमप्रपाठकः । ८६७

इदं सर्वैस्त्रैवर्णिकैः प्रत्यक्षत्वेनाधीयमानम् । किंचायनमस्माभिः संपादितं मोक्षमार्गं मा
विवधीर्मा हिंसय । किंच दातुं विक्रमस्व पराक्रमं कुरु, दातुमुद्यमं कुर्वित्यर्थः ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां
याज्ञिक्यामुपनिषदि भाष्य एकोनपञ्चाशोऽनुवाकः ॥ ४९ ॥
अथ पञ्चाशोऽनुवाकः ।
श॒ल्कैर॒ग्निमि॑न्धा॒न उ॒भौ लो॒कौ स॑नेमह॒म् ।
उ॒भयो॑र्लो॒कयो॑र्ऋ॒द्ध्वाऽति॑ मृ॒त्युं त॑राम्य॒हम् ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणोपनि-
षदि पञ्चाशत्तमोऽनुवाकः ॥ ५० ॥
शल्कैरिति । हे भगवञ्शल्कैः समिद्रूपैः शुष्ककाष्ठैरग्निमाहवनीयादिकमिन्धानो
दीपयन्नहमुभौ लोकाविहपरलक्षणौ सनें प्राप्नुयां त्वदनुग्रहात् । एतेन लोकद्वयं सत्क-
र्मणा फलतीत्युक्तं भवति । अत एवोभयोर्लोकयोर्व्यत्ययेनोभौ लोकानृद्ध्वा लब्ध्वा
मृत्युमहमतीतराम्यमृतो भवामि । यावदायुरौहिकान्भोगान्भुक्त्वाऽन्ते देवो भवामीत्य-
भिप्रायः ।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां
याज्ञिक्यामुपनिषदि भाष्ये पञ्चाशोऽनुवाकः ॥ ५० ॥
अथैकपञ्चाशोऽनुवाकः ।
मा छि॑दो मृत्यो॒ मा व॑धी॒र्मा मे॒ बलं॒ विवृ॑हो॒ मा प्रमो॑षीः ।
प्र॒जां मा मे॑ रीरिष॒ आयु॑रुग्र नृ॒चक्ष॑सं त्वा ह॒विषा॑ विधेम ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणोपनिषद्ये-
कपञ्चाशोऽनुवाकः ॥ ५१ ॥
मेति । हे मृत्यो हे उग्र क्रूर त्वमस्म * त्संबुद्धिं मा छिदो मा विच्छेदय ।
अस्मत्सत्कर्मानुष्ठानं मा वधीर्मा हिंसय । मे मम शरीरं बलं मा विवृहो मा
पीडय । अस्मदीयपरलोकसाधनं मा प्रमोषीर्मा चोरय । मे प्रजामायुश्च मा

• सम्यग्बुद्धिं सम्यग्बोधमिति यावत् ।
  १ ख. ॰ण । २ ख. ष्टौ ।

८६८ परिशिष्टत्वेन संगृहीतः- [ अनु० ५२-५३ ]
रीरिषो मा हिंसय । तदर्थं त्वा त्वां हविषा हविष्प्रदानैर्विधेम परिचरेम । त्वा
कथंभूतम् । नॄन्प्राणिनश्चष्टे पुण्यपापपरीक्षायै पश्यतीति नृचक्षास्तं नृचक्षसम् ॥
· इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां
याज्ञिक्यामुपनिषदि भाष्य एकपञ्चाशोऽनुवाकः ॥ ५१ ॥

अथ द्विपञ्चाशोऽनुवाकः ।
मा नो॑ म॒हान्त॑मु॒त मा नो॑ अर्भ॒कं मा न॒ उक्ष॑न्तमु॒त मा न॑ उक्षि॒तम् ।
मा नो॑ वधीः पि॒तरं॒ मोत मा॒तरं॑ प्रि॒या मा न॑स्त॒नुवो॑ रुद्र रीरिषः ॥
इति कृष्णयजुर्वेदी तैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणोपनिषदि १
द्विपञ्चाशोऽनुवाक

[ अनु० ५४ ] सभाष्यो दशमप्रपाठकः । ८६९
कथंभूतः सन् । भामितोऽस्मदपराधैः कारितक्रोधः । त(त्व)दर्थं हविष्मन्तो यथावि-
धिनिष्पादितहविर्युक्तजुहूहस्ता वयं नमसा प्रणामेन ते तवेज्यां विधेम कुर्याम ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां
याज्ञिक्यामुपनिषदि भाष्ये त्रिपञ्चाशोऽनुवाकः ॥ ५३ ॥

अथ चतुष्पञ्चाशोऽनुवाकः ।
――――――――――
प्र॒जाप॑ते॒ न त्वदे॒तान्य॒न्यो विश्वा॑ जा॒तानि॒ परि॒ ता ब॑भूव ।
यत्का॑मास्ते जुहु॒मस्तन्नो॑ अस्तु व॒यꣳ स्या॑म प॒तयो॑ रयी॒णाम् ।'
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणोपनिषदि
चतुष्पञ्चाशोऽनुवाकः ॥ ५४ ॥
प्रजापत इति । हे प्रजापते ब्रह्मण्पार्वतीवल्लभ त्वत्त्वत्तो जातान्युत्पन्नानि विश्वा
विश्वानि समस्तानि [ता] तानि प्रसिद्धान्येतान्युपलभ्यमानानि सुरनरतिर्यगादिलक्ष-
णानि पञ्चभूतानि चतुर्दश भुवनानि नानाविधब्रह्माण्डपिण्डाण्डानि त्वत्तोऽन्यो यः
कश्चिन्न परिवभूव । परिपूर्वो भवतिस्तिरस्कारार्थः । नोपसंहरतीति यावत् । औपल-
क्षण्येन न संजीवयति [ न सृजति च ] । अपि तु सृष्टिकाले त्वमेव सृजसि जीवनकाले
त्वमेव जीवयसि प्रलये त्वमेव त्वय्येवोपसंहरसि नान्यः कश्चिदित्यभिप्रायः । यस्मादेवं
तस्मात्ते निखिलजगदुत्पत्तिस्थितिलयकर्त्रे भगवते तुभ्यं जुहुमः । श्रौतस्मार्तानुष्ठानो-
पयोगिहविस्त्यागं कुर्मः । अत एव यस्मिन्कामो येषामस्माकं ते वयं यत्कामा
ऐहिकामुष्मिकोपभोग्ये यद्वा(न्न) वयं जुहुमस्तद्वाञ्छितं वस्तु नोऽस्मभ्यमस्तु ।
श्रौतस्मार्तहोमफलत्वेन सिध्यतु । किंच तवापाङ्गालोके पतिता वयं रयीणां विद्या-
विनयसंपदामिहपरोपभोग्यभोगसंपदां च पतयोऽधिपतयः स्याम । अयमेव मन्त्रो
ब्राह्मणभोजनादौ पार्वतीपतिप्रीतिकृदुदकदाने विनियुज्यते । तस्मिन्पक्षे जुहुमो ब्राह्म-
णमुखाग्नौ मिष्टान्नरूपहव्यत्यागरूपं होमं कुर्म इति व्याख्यायामन्यत्सर्वमेतदनुकूलत्वेन
व्याख्यातामिति दिक् ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यक.दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां
याज्ञिक्यामुपनिषदि भाष्ये चतुष्पञ्चाशोऽनुवाकः ॥ ५४ ॥

१ व. ७१ ।

८७० परिशिष्टत्वेन संगृहीतः- [ अनु० ५५-५६ ]
अथ पञ्चपञ्चाशोऽनुवाकः ।
स्व॒स्ति॒दा वि॒शस्पति॑र्वृत्र॒हा विमृधो॑ व॒शी ।
वृषेन्द्॑रः पु॒र ए॑तु नः स्वस्ति॒दा अ॑भयंकरः ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके दशमप्रपाठके नारायणोपनिषदि
पञ्चपञ्चाशोऽनुवाकः ॥ ५५ ॥
स्वस्तिदा इति । इतस्ततो गच्छतां नोऽस्माकं पुरः पुरस्तादौपलक्षण्येन प्रागवा-
क्प्रत्यगुदगूर्ध्वाधोदिक्षु परिपालनायेन्द्र एत्वागच्छतु । सर्वतो दिक्षु वज्रहस्तेन पालिता
वयं निर्भयाः स्याम्येति भावः । इन्द्रः कीदृक् । स्वस्तिदा भूलोकसुखकृत् । पुनः
स्वस्तिदा आमुत्रिकसुखकृत् । विशो नानाविधप्रजायाः पतिः प्रभुः । वृत्रहा स्फीतम्
(स्पष्टम्) । विमृधो रक्षोजातिमथनकर्ता । वशी त्रैलोक्यवशीकारवान् । वृषा प्रावृषि
वृष्ट्युदकसेचकः । अभयंकरः स्वाश्रितानाम् ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां
याज्ञिक्यामुपनिषदि भाष्ये पञ्चपञ्चाशोऽनुवाकः ॥ ५५ ॥
अथ षट्पञ्चाशोऽनुवाकः ।
त्र्य॑म्बकं यजामहे सु॒गन्धिं पु॑ष्टिव॒र्धन॑म् ।
उ॒र्वा॒रु॒कमि॑व॒ बन्ध॑नान्मृ॒त्योर्मु॑क्षीय॒ माऽमृता॑त् ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके दशमप्रपाठके नारायणोपनिषदि
षट्पञ्चाशोऽनुवाकः ॥ ५६ ॥
त्र्यम्बकमिति । हे भगवन्पार्वतीपते त्वां यजामहे । त्वां कीदृशम् । त्र्यम्बकं
त्रिनेत्रम् । सुगन्धिं यथा केतक्यादिभोगन्धो दूरादाघ्रायते तथा तदीयदिव्यदेहसौरभ्यं
सोऽयं सुगन्धिः । सुपूर्वकत्वाद्वन्धशब्दस्ये*कारः । पुनः कीदृशम् । पुष्टिवर्धनं पुष्टिं
लौकिकवैदिकपुष्टिं वर्धयतीति तथोक्तम् । हे भगवंस्त्वां संध्यावर्च(न्द)नादिसत्कर्मभिर्य-
जित्वा यथोर्वारुकं कर्कट्यादेः फलं पक्कं सद्धन्धनाद्वृन्तादनायासेन मुच्यते तथा
वयं मृत्योः सकाशान्मुक्षीय मुक्षीमहि मुक्ता भवेम । “व्यत्ययो बहुलम्” इति वच-
नव्यत्ययः । अमृतान्मोक्षान्मा मुक्षीमहि न वियुज्यामहे ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां
याज्ञिक्यामुपनिषदि भाष्ये षट्पञ्चाशोऽनुवाकः । ५६ ॥

• गन्धस्येदूत्पूतिसुसुरिभिम्य इति सूत्रेणेति भावः । = दृष्ट्वेति पाठ्यम् ।
  १ घ. ७२ । २ घ. ७३ ।

[ अनु० ५७-५८ ] सभाष्यो दशमप्रपाठकः । ८७५
अथ सप्तपञ्चाशोऽनुवाकः ।
ये ते॑ स॒हस्र॑म॒युतं॒ पाशा॒ मृत्यो॒ मर्त्या॑य॒ हन्त॑वे ।
तान्य॒ज्ञस्य॑ मा॒यया॒ सर्वा॒नव॑ यजामहे ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणोपनिषदि
सप्तपञ्चाशोऽनुवाकः ॥ ५७ ॥
य इति । हे मृत्यो मर्त्याय व्यत्ययेन[मर्त्यं] प्राणिमात्रं हन्तवे हन्तुं सहस्रमयुत-
मेतत्संख्याका ये ते तव पाशाः सन्ति तान्सर्वान्पाशानवयजामहे निवारयामः। अत्रो-
पसर्गयोगेन यजतेर्भिन्नाथंतोच्यते । केन साधनेन । यज्ञस्य सत्कर्मानुष्ठानस्य मायया
मिषेण च्छद्मना । पुत्रजन्मच्छद्मना पैतृकमृणमपा(पा)करोतीत्यादिवदयं प्रयोगो द्रष्टव्यः ।
यद्वा यज्ञस्य सत्कर्मानुष्ठानस्य मायया शक्त्या बलेन । मायाशब्दः शक्तिपर्यायः ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां
याज्ञिक्यामुपनिषदि भाष्ये सप्तपञ्चाशोऽनुवाकः ॥ ५७ ॥
अथाष्टपञ्चाशोऽनुवाकः ।
मृत्यवे॒ स्वाहा॑ मृत्यवे॒ स्वाहा॑ ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणोपनिषद्य-
ष्टपञ्चाशोऽनुवाकः ॥ ५८ ॥
मृत्यव इति । अथेदानंी पापमात्रनिबर्हणार्था होममन्त्रा उच्यन्ते तादृग्लिङ्गप्रतीतेः ।
यो नानाविधपातक[वा]न्पापनिबर्हणकामवांश्च तेन स्वगृह्योक्तविधिना पञ्चभू[त]संस्का-
राद्याज्यसंस्कारान्तं कर्म कृत्वैतैर्वक्ष्यमाणमन्त्रैः प्रधानाहुतयः कर्तव्याः । स्विष्टकृदा-
द्यन्यत्समानम् । मन्त्रस्यायमर्थः । येन म्रियन्ते प्राणिनः स मृत्युस्तस्मै [ मृत्यवे ]
स्वाहा सकृद्गृहीतमिदमाज्यं सुहुतमस्तु । आहुतिद्वयद्योतनार्था मन्त्रावृत्तिः । इदमा-
हुतिद्वयं मृत्युदेवत्यम् ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां
याज्ञिक्यामुपनिषदि भाष्येऽष्टपञ्चाशोऽनुवाकः ॥ ५८ ॥

८७२ परिशिष्टत्वेन संगृहीतः- [ अनु० ५९ ]
अथैकोनषष्टितमोऽनुवाकः ।
दे॒व॒कृ॒तस्यैन॑सो॒ऽवय॑जनमसि॒ स्वाहा॑ । म॒नु॒ष्य॑कृत-
स्यैन॑सो॒ऽवय॑जनमसि॒ स्वाहा॑ । पि॒तृकृ॑त॒स्यैन॑-
सो॒ऽवय॑जनमसि॒ स्वाहा॑ । आ॒त्म॒कृ॒तस्यैन॑सो॒ऽव-
य॑जनमसि॒ स्वाहा॑ । अ॒न्य॒कृ॒तस्यैन॑सो॒ऽवय॑जनमसि॒
स्वाहा॑ । अ॒स्म॒त्कृ॒तस्यैन॑सो॒ऽवय॑जनमसि॒ स्वाहा॑ ।
यदिवा॒ च नक्तं॒ चैन॑श्चकृ॒म तस्या॑वय॑जनमसि॒
स्वाहा॑ । यत्स्व॒पन्त॑श्च॒ जाग्र॑तश्चैन॑श्चकृ॒म तस्या॑वय-
जनमसि॒ स्वाहा॑ । यत्सु॒षु॒प्त॑श्च॒ जाग्र॑तश्चैन॑श्चकृ॒म
तस्या॑वय॑जनमसि॒ स्वाहा॑ । यदि॒द्वाꣳ॑सश्चावि॒-
द्वाꣳ॑सश्चैन॑श्चकृ॒म तस्या॑वय॑जनमसि॒ स्वाहा॑ ।
एन॑स एन॑सो॒ऽवय॑जनमसि॒ स्वाहा॑ ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके दशमप्रपाठके नारायणोपनिषद्ये-
कोनषष्टितमोऽनुवाकः ॥ ५९ ॥
देवकृतस्येति । देवकृतस्यैनस इत्यादिषु यद्वो देवा इत्यतः प्राक्तनेष्वेकादशसु
मन्त्रेषु हविर्ग्रहीतृदेवताया अप्रतीतेरग्निर्देवतात्वेनाङ्गीकर्तव्यः, सर्वदेवताप्रधानत्वादग्नेः ।
तत्र क्रमेण षड्विधुरवैश्वदेवेऽपि विनियुक्ताः । तथा चायमर्थः । हे आज्य त्वमेनस्-
पापस्यावयजनं निवारकमसि । अवपूर्वो यजतिर्निवारणार्थः सर्वत्र । तदर्थमिदमाज्य-
मग्नये स्वाहा सुहुतमस्तु । यद्वा हेऽग्ने त्वमेन सोऽवयजनं निवारकोऽसि । लिङ्गव्य-
त्ययः । तदर्थमिदमाज्यं तुभ्यं स्वाहा सुहुतमस्तु । एवमुत्तरत्रापि वाक्यार्थः । एनसः
कीदृशस्य । देवाय कृतं देवकृतं तस्य देवकृतस्य । दैवेषु कर्मस्वङ्गवैकल्यादिरूपस्ये-
त्यर्थः । देवैर्द्योतनशीलैरस्मदिन्द्रियैः कृतस्येति वा । मनुष्यार्थं कृतं मनुष्यकृतं तस्य
धिक्कारान्नप्रदानाद्यभावरूपस्य । पितृकृतस्य पैतृकेषु कर्मस्वङ्गवैकल्यादिरूपस्य ।
आत्मकृतस्य स्वयंकृतस्यागम्य(ग्या)गमनादेः । अन्यकृतस्यास्मद्भार्यादिकृतस्य ।
अस्मत्कृतस्यास्मज्ज्ञातिवर्गकृतस्य । किंच दिवा नक्तं रात्रिंदिवं यदेनश्चकृम कृतवन्त-
स्तस्य । स्वपन्तः स्वप्नावस्थामनुभवन्तो जाग्रतो जागरूकाश्च यदेनो नानाविधं पापं
चकृम तस्य । सुषुप्तो व्यत्ययेन सुषुप्ताः सुषुप्त्यवस्थामनुभवन्तः सन्तो यदेनश्चकृम
[ घ. ७६ ]

हे Wait,किंचorकिञ्च? Look at line 22 end: किंच- it has anusvara:किंच हे`.

• Line 24:
  वायो सप्तमरुत्प्रधाना हे मरुत उपवायवो नोऽस्मत्संबन्धि यदेनोऽभिदुच्छुनायतेऽ-

• Line 25:
  मितो दुष्टशुनवदाचरति किल दुष्टशुनवदपवित्रं तदेनस्तस्मिन्नित्यादि पुनर्योजनीयम् ।

• Line 26:
  कथंभूतमेनः । अरा व्यत्ययेनारं मरणनिव(र्व?)र्तकम् । तदर्थमिदमाज्यं लिङ्गोक्तदेव-

• Line 27:
  ताभ्यः स्वाहा सुहुतमस्तु ॥

• Line 28:
  इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां

• Line 29:
  याज्ञिक्यामुपनिषदि भाष्ये षष्टितमोऽनुवाकः ॥ ६० ॥

८७४ परिशिष्टत्वेन संगृहीतः— [अनु० ६१-६२]
अथैकषष्टितमोऽनुवाकः ।
कामो॑ऽकार्षी॒न्नमो॒ नमः॑ । कामो॑ऽकार्षी॒त्कामः॑ करोति
नाहं क॑रोमि कामः॑ क॒र्ता नाहं क॒र्ता कामः॑ कारयि॒ता
नाहं का॑रयि॒ता ए॒ष ते॑ काम कामा॑य॒ स्वाहा॑ ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणोपनि-
षद्येकषष्टितमोऽनुवाकः ॥ ६१ ॥
काम इति । हे त्रयस्त्रिंशत्कोटिदेवता युष्मभ्यं नमो नमः । पूर्वोक्तानि पापानि
कामो मकरध्वजोऽकार्षीच्चकार । कामोऽकार्षीदिति पुनरुक्तिः(क्तेः) स्वकर्तृ[त्व]निवृत्तिः ।
काम एव करोति नाहं करोमि । काम एव कर्ता नाहं कर्ता । अत्र हेतुरुच्यते ।
काम एव सर्वाणि जगानि ( जगन्ति ) वशीकृत्य कारयिता भवति नाहं कारयिताऽ-
स्वतन्त्रत्वान्मनुष्याणाम् । हे काम तत्पापनिवृत्त्यर्थं ते तुभ्यमेष आज्यभागः स्वाहा
सुहुतोऽस्तु । कथंभूताय तुभ्यं कामाय कमनीयविग्रहाय ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां
याज्ञिक्यामुपनिषदि भाष्य एकषष्टितमोऽनुवाकः ॥ ६१ ॥

अथ द्विषष्टितमोऽनुवाकः ।
म॒न्युर॑कार्षी॒न्नमो॒ नमः॑ । म॒न्युर॑कार्षीन्म॒न्युः क॑रोति
नाहं क॑रोमि म॒न्युः क॒र्ता नाहं क॒र्ता म॒न्युः का॑र-
यि॒

ष्टा
न्त
र
ले
श
स
हि
ता
न्
Yes! सक्त्यादिपिष्टान्तरलेशसहितान्!
Wait, look at the letter between क्त and दि:
Is it वा? सक्तवादि? No, सक्तु + आदि is grammatically सक्त्यादि (if feminine/in error) or सक्तु-आदि -> सक्त्यादि is very common in bhashyas. Or सक्त्वारि? No, दि is very clear (द with short ि before it, wait: the curve is on the left of दि).
Wait, look at: सक्त्वारिपिष्टान्तर?
Let's look at सक्त्वारि:
Wait! स, क्त्व, दि? No, the stroke goes up from त् and loops. It's सक्त्यादिपिष्टान्तरलेशसहितान्!

Line 15:
न्सपिष्टान्सक्त्यादिपिष्टान्तरलेशसहितान् । किंच तद्धोमफलत्वेन त्वदीयाः परमपावना
Wait, let's look at किंच vs किं च: it's printed as किंच or किं च?
In

८७६ परिशिष्टत्वेन संगृहीतः— [ अनु० ६४ ]
क्यविदितकल्याणगुणवत्त्वमानृण्यतां देवर्षिपितॄऋणत्रयनिर्मुक्तत्वं ब्रह्मवर्चसं सर्वब्राह्मणो-
त्तमत्वं बहुपुत्रतां श्रद्धांमेधे गुरुवेदान्तवाक्यविश्वासवेदशास्त्रार्थग्रहणधारणपटुत्वे मज्जा
दुहित्राद्या भगवान्परमात्मा मह्यं सम्यग्ददातु ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां
याज्ञिक्यामुपनिषदि भाष्ये त्रिषष्टि*तमोऽनुवाकः ॥ ६३ ॥
अथ चतुःषष्टितमोऽनुवाकः ।
तिला॑: कृ॒ष्णास्तिला॑: श्वे॒तास्तिला॑: सौ॒म्या व॑शानु॒गाः ।
तिला॑: पु॒नन्तु॑ मे पा॒पं यत्किंचि॑द्दु॒रितं मयि॒ स्वाहा॑ ।
तिला इति । हे परमात्मंस्त्वदाज्ञया मम यत्किंचिद्दुरितं तत्पापं दूरीकृत्य मे मां
तिलाः पुनन्तु । तदर्थमिदं हविस्तुभ्यं स्वाहा। तिलाः कथंभूताः । केचित्कृष्णाः। केचि-
च्छेताः उभयविधाः सर्वेऽपि सौम्या रोगाद्युपद्रवाप्रदाः । वशानुगा अस्मद्वशव-
र्तिनः । स्वधर्मोपार्जितं द्रव्यं दत्त्वा विक्रीयाऽऽनीता न त्वनुशासनचौर्यादिनाऽऽनीता
इत्यर्थः । अचेतनानां तिलानां पापनाशनसामर्थ्यं त्वदाज्ञयेति भावः+ ।
चो॒रस्यान्नं॑ नव॑श्रा॒द्धं ब्र॑ह्म॒हा गु॑रुत॒ल्पगः॑ ।
गोस्ते॒यग्ं सु॑रा॒पानं॑ भ्रूणह॒त्या तिला शान्तिग्ं शम॑यन्तु॒ स्वाहा॑ ।
चोरस्येति । हे परमात्मंस्त्वदाज्ञया तिला= एतन्मन्त्रोक्तानां पापानां शान्तिं
विनाशं शमयन्तु कुर्वन्तु तदर्थमिदं हविस्तुभ्यं स्वाहा । नवश्राद्धमेकोद्दिष्टायन्न-
भोजनम् । भ्रूणो गर्भः शिशुर्वीरो वा । स्पष्टमन्यत् x ।
श्रीश्च॑ ल॒क्ष्मीश्च॑ पु॒ष्टीश्च॑ की॒र्तिं चाऽऽनु॑ण्यताम् । ब्रह्म॑ण्यं ब॒हु-
पु॒त्रताम् । श्रद्धा॑मे॒धे प्र॒ज्ञा तु जा॒तवे॑दः संददा॑तु॒ स्वाहा॑ ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणोपनिषदि
चतुःषष्टितमोऽनुवाकः ॥ ६४ ॥
श्रीश्चेति । हे जातवेदः सर्ववेदस्य धनस्य वोत्पादक ( ? ) हे परमात्मंस्तत्सर्वं

छ. * पुस्तकेऽत्र (६४) तमानुवाकसमाप्तिर्दृश्यते । + एतदग्रे छ. पुस्तके (६५) तमानुवाक-
समाप्तिर्दृश्यते । सा चानुवाकपरिगणनविरुद्धा । = छान्दसत्वाद्विसर्गलोपो मूले । x एतदग्रे छ. पुस्तके
(६६) तमानुवाकसमाप्तिर्दृश्यते । साऽनुवाकपरिगणनविरुद्धा ।
१ व. ॥ ८१ ॥

have द or दा?
Look at द in पदार्था: प - दा - र्था. The second akshara is दा! It has a vertical line, then द, with ा? No, in Devanagari, द has a little top vertical, a belly, and a tail. दा has a full vertical line ा after it!
Wait, in line 1: पदार्था: प (akshara 1), दा (akshara 2: द with ा), र्था (akshara 3: र् + थ + ा).
Wait, in the word before । किं तत्:
Is there a द?
Wait, let's look at the letters after सं:
Is it संयच्छतु?
Wait, what if it's संयच्छतु? No, what is the letter between सं and य?
Wait! Look at रु in रुधिर (line 17): रु has a round head and a slant down.
In line 1, the letter after सं has a round head, a slant down... wait, it's रु!
And what's after that? य!
Wait, what if it is संरुयच्छदातु? That makes zero sense in Sanskrit!
Wait