तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

[ अनु० ३६ ] सभाष्ये दशमप्रपाठकेः । ८५
अथ षट्त्रिंशोऽनुवाकः ।
जपादूर्ध्वं गायत्रीविसर्जनमन्त्रमाह—
उ॒त्त॒मे शि॑खरे जा॒ते भू॒म्यां पर्व॑तमूर्ध॒नि ।
ब्रा॒ह्म॒णेभ्यो॒ऽभ्य॑नुज्ञा॒ता गच्छ॑ देवि य॒थासु॑खम्, इति ॥
भूम्यामवस्थितो यः पर्वतो मेरुनामकस्तस्य मूर्ध्न्युपरिभागे यदुत्तमं शिखरमस्ति*
तस्मिंस्तथाविधा गायत्री देवता तिष्ठति तस्मात्कारणाद्देवि ब्राह्मणेभ्यस्त्व[दुपासके-
भ्यस्त्व]दनुग्रहेण परितुष्टेभ्योऽनुज्ञानमभिव्याप्य यथासुखं स्वकीयं सुखमनतिक्रम्य
स्वस्थाने तस्मिन्नुत्तमे शिखरे गच्छ ।
स्तु॒तो मया वरदा वेदमा॒ता प्र॒चोद॑यन्ती पव॑ने द्वि॒जाता ।
आयुः॑ पृथि॒व्यां द्रवि॑णं ब्र॑ह्मव॒र्चसं मह्यं॑ द॒त्त्वा प्र॒जातुं ब्रह्म॑लोकम्, इति॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणोपनिषदि
षट्त्रिंशोऽनुवाकः ॥ ३६ ॥
स्तुत इति । पूर्वस्मिन्मन्त्रेऽपरोक्षतयोक्तोऽर्थोऽस्मिन्मन्त्रे परोक्षतया स्पष्टः क्रियते ।
अत्रेदं वैदिकं रहस्यम् । ब्रह्मलोक आदित्यमण्डलं चोभयमपि गायत्र्या अवस्थानं विक-
ल्पेनान्यतरादिति केचिदाचक्षते । पु(अ)त एवास्माभिः पूर्वस्मिन्मन्त्रेणानु(न्त्रेऽनु)क्तमप्या-
दित्यमण्डलं गायत्रीनिवासत्वेन मत्वाऽ+ध्याहृत्य व्याख्यातम् । एतस्मिंस्तु मन्त्रेः(न्त्रे)
[श्रुतिः] स्वयमेव भगवत्या गायत्र्या वसत्तित्वेन ब्रह्मलोकं ब्रवीति । तथाचेत्थं व्याख्या
तत्र भवति । भगवती गायत्री ब्रह्मलोकं ब्रह्मणो भारतीपतेर्लोकं प्रयात्विति वाक्यप-
रिशेषः । कीदृशं ब्रह्मलोकम् । अतलादिभ्योऽधस्तनेभ्यो भूरादिभ्य ऊर्ध्वतनेभ्यः
समस्तेभ्यो लोकेभ्यः प्रकृष्टत्वेन जातः परमात्मनः सकाशादुत्पन्न इति प्रजातस्तम् ।
प्रजातमिति वक्तव्ये प्रजातुमिति प्रयोगश्छान्दसः । किं कृत्वा, दत्त्वा । किम् ,
आयुः, शताब्दात्मकमुपजीवनम् । पुनर्द्रविणं सुवर्णमणिमुक्तादि । पुनर्ब्रह्मवर्चसं
स्वाध्यायाध्ययनतदर्थविचारतदर्थानुष्ठानै(ष्ठाने)र्जनितं मुखतेजः । यद्दृष्ट्वा लोका आचक्षते
देदीप्यमानोऽयं साक्षाज्ज्वलन्निव पावक इति । कस्मै मह्यम् । कथंभूताय पृथिव्यां
विद्यमानाय । कथंभूता गायत्री । द्विजाता द्विजातिभिस्त्रैवर्णिकैरुपास्यमाना । यद्वा
द्वयोः सूर्यमण्डलब्रह्मलोकयोर्जाता प्रादुर्भूता । “जनी प्रादुर्भावे ” अस्मान्निष्ठाप्रत्ययः ।

• जातपदस्य फलितव्याख्यानमस्तीत्येतत् । + पूर्वत्र त्वेवं न दृश्यते । एतदनुरोधेन तत्तत्र
  यावदपेक्षितं करणीयम् ।
  १ ष. ५३ ।