...म् । सत्यत्वज्ञानत्त्व च परमात्मस्वरूपम् [१] यदिदं विश्वमिदानीमज्ञानदृष्ट्या
प्रपश्यतो तत्सर्वं वस्तु तत्त्वदृष्ट्या पुरुषः परमात्मैव । स च परमात्मा तद्विश्वमुपजी-
वति, स्वस्य व्यवहारनिर्वाहार्थमाश्रयति ।
तृतीया[मृच]माह—
पतिं विश्व॑स्या॒ऽऽत्मेश्व॑रꣳ॑ शाश्व॑तंꣳ॑ शि॒वम॑च्युतम् ।
ना॒रा॒य॒णं म॑हाज्ञे॒यं॒ विश्वा॒त्मानं॑ परा॒यणम्॑, इति ।
विश्वस्य जगतः पालकत्वात्पतिम् । आत्मनां जीवानां नियामकत्वादीश्वरम् ।
निरन्तरं वर्तमानत्वाच्छाश्वतम् । परममङ्गलत्वाच्छिवम् । [ न च्यवत इत्यच्युतम् । ]
नारायणत्वं पूर्वमुक्तम् । ज्ञेयेषु तत्त्वेषु मध्ये प्रौढत्वान्महाज्ञेयम् । जगदुपादानत्वेन
तदभेदाद्विश्वात्मत्वम् । उत्कृष्टाधारत्वात्परायणत्वम् । सर्वमाप्यारोपितं जगदधिष्ठाने
वर्तते ।
चतुर्थीमृचमाह—
ना॒रा॒यणः॑ परो॒ ज्योति॑रा॒त्मा ना॑रा॒यणः॑ प॒रः ।
ना॒रा॒यणः॑ परं॒ ब्रह्म॑ त॒त्त्वं ना॑रा॒यणः॑ प॒रः ॥
ना॒रा॒यणः॑ प॒रो ध्या॒ता॒ ध्या॒नं ना॑रा॒यणः॑ प॒रः, इति ।
पुराणेषु नारायणशब्देन व्यवह्रियमाणो यः परमेश्वरः स एव परमुत्कृष्टं सत्य-
ज्ञानादिवाक्यप्रतिपादितस्य ब्रह्मणस्तत्त्वम् । अतो नारायणः पर एवाऽऽत्मा न
त्वपरा मूर्तिविशेषः । तथा परो ज्योतिरेतदुत्कृष्टं ज्योतिश्छन्दोगैः परं ज्योतिरु-
पसंपद्येत्याम्नातं तदपि नारायण एव । तस्मान्नारायणः परमात्मा । पुनरपि नारा-
यणस्य सर्वात्मकत्वमुच्यते । नारायणः । छान्दसत्वात्सर्वत्र विसर्गलोपः । *पर-
ब्रह्म वेदान्तवेद्यं चिद्वस्तुतत्त्वमबाधितं यथार्थवस्तु, परः सर्वोत्कृष्टो जाड्यादिगुण-
व्यतिरिक्तः । ध्याता वेदान्ताधिकारी । ध्यानं प्रत्यगात्मगोचरो वृत्तिविशेषः । परः
पापिनां शत्रुः । एवंविधो नारायणो ध्येय इत्यर्थः ।
पञ्चमी[मृच]माह—
यच्च॑ कि॒ंचिज्जग॑त्स॒र्वं दृ॒श्यते॑ श्रू॒यते॒ऽपि वा॑ ( १ ) ।
अन्त॑र्ब॒हिश्च॑ तत्स॒र्वं व्या॒प्य ना॑रायणः स्थि॒तः, इति ।
अस्मिन्वर्तमाने जगति यत्किंचित्समीपवर्ति वस्तुजातं दृश्यतेऽपि वा दूरस्थं

• एतदादि यथार्थवास्त्वित्यन्तं नारायणशब्दार्थस्य स्पष्टीकरणम् ।

अनु० १२ ] दशमप्रपाठकः । ८३३

श्रूयते तत्सर्वं वस्तुजातमयं नारायणोऽन्तर्बहिश्च व्याप्यावस्थितः । यथा कटक-
मुकुटाद्याभरणस्योपादानकारणं सुवर्णमन्तर्बहिर्व्याप्यावतिष्ठते तद्वत् ।
षष्ठी[मृचमाह] —
अन॑न्तम॒व्ययं॑ क॒विꣳ स॑मु॒द्रेऽन्तं॑ वि॒श्वशं॑भुवम् ।
प॒द्म॒को॒शप्र॑तीका॒शꣳ॒ हृद॑यं चाप्यधो॒मुख॑म्, इति ।
अत्र पूर्वार्धेन नारायणस्य वास्तवंरूपं संक्षिप्योपन्यस्यते । अनन्तं देशपरिच्छेददर-
हितम् । अव्ययं विनाशरहितम् । कविं चिद्रूपेण सर्वज्ञम् । समुद्रेऽतिबहुत्वत्वेन
समुद्रसदृशे संसारेऽन्तमवसानरूपम् । यदा नारायणस्य स्वरूपं जानाति तदैव संसारः
क्षीयत इत्यर्थः । विश्वशंभुवं विश्वस्य संसार[सुख]स्योत्पत्तिकारणरूपम् । “ एतस्यै-
वाऽऽनन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ति” इति श्रुत्यन्तरात् । ईदृशं नारायणरूप-
मि(मु)[पासीते]ति शेषः । उत्तरार्धेनोपासनस्थानमुच्यते । पद्मकोशप्रतीकाशं यथाऽष्ट-
दलकमलस्य कोशो मध्यच्छिद्रं तत्सदृशं, तच्च हृदयशब्दवाच्यम् । लौकिकं पद्ममूर्ध्वा-
भिमुखं हृदयपद्मं त्वधोमुखमिति [वि]शेषः ।
सप्तमीमृचमाह—
अधो॑ नि॒ष्ट्या वि॑तस्त्या॒न्ते ना॒भ्यामु॑परि॒ तिष्ठ॑ति ।
ज्वा॒ल॒मा॒लाकु॑लं भा॒ती वि॒श्वस्या॑ऽऽय॒तनं॑ म॒हत्, इति ।
निष्ठ्रिर्ग्रीवाबन्धस्तस्या अधस्ताद्वर्तते । तत्रापि नाभ्यामुपरि नाभिदेशस्योर्ध्वभागे
वितस्त्यान्ते द्वादशाङ्गुलपरिमिता वितस्तिः, [ तस्या अन्तेऽवसानभूत ] एवंविधप्र-
देशे पूर्वोक्तं यद्धृदयपुण्डरीकं [तिष्ठति] वर्तते, तत्र महत्परंब्रह्म भाति । दीर्घश्छा-
न्दसः । कथंभूतम् । विश्वस्य ब्रह्मा०ऽस्याऽऽयतनमाधार[भू०]म् । ज्वाला*मालाभिः
प्रकाशपरम्पराभिराकुलं युक्तम् ।
अष्टमीमृचमाह—
सं॒त॑तꣳ शि॒लाभि॑स्तु लम्ब॑त्याकोश॒संनि॑भम् ।
तस्यान्ते॑ सुषि॒रꣳ सूक्ष्मं तस्मि॑न्त्स॒र्वं प्रति॑ष्ठितम्, इति ।
आकोशः पद्ममुकुलं तत्संनिभं तत्सदृशं हृदयकमलं लम्बति हृदय(शरीर)मध्येऽ-
धोमुखत्वेन लम्बते। तच्च शिराभिर्नाडीभिः [संततं] परितः सम्यग्व्याप्तम् । “शतं चैका
च हृदयस्य नाड्यः ” इति श्रुत्यन्तरात् । तस्य हृदयस्यान्ते समीपे सूक्ष्मं सुषिरं
छिद्रं सुषुम्ना०ाडीनालं तिष्ठति । तस्मिन्सुषिरे सर्वमिदं जगत्प्रतिष्ठितम् श्रितम् । तत्र
मनसि प्रविष्टे सति सर्वजगदाधारस्य ब्रह्मणोऽनि[व्यज्य]मानत्वात् ।
* मूले छान्दसत्वाद्ध्रस्व इति भावः ।

१०५

८३४ परिशिष्टत्वेन संगृहीतः— [ अनु० १३ ]
नवमी[मृच]माह—
तस्य॒ मध्ये॑ म॒हान॑ग्नि॒र्विश्वार्चि॑र्विश्वतो॑मुखः ।
सोऽग्र॑भुग्वि॒भज॑न्ति॒ष्ठन्नाहा॑रम॒जरः॑ क॒विः ।
ति॒र्य॒गूर्ध्वम॑धःशायी र॒श्मय॑स्तस्य॒ संत॑ता, इति ।
तस्य सुषुम्नानालस्य मध्ये महान्प्रौढोऽग्निर्वर्तते । स च विश्वार्चिर्बहुलज्वालोपेतः ।
अत एव ज्वालाविशेषैः परितोऽवस्थितासु [ सर्वासु नाडीषु ] संसरणाद्विश्वतोमुखो
बहुविधमुखः । सोऽग्निरग्रभुक् । स्वस्य पुरतः प्राप्तमन्नं भुङ्क्त इत्यग्रभुक् । स च
भुक्तमाहारं शरीरे सर्वावयवेषु विभजन्प्रसारयंस्तिष्ठन्नवतिष्ठत इत्यर्थः । तथा च
भगवतोक्तम्—
“अहं वैश्वानरो भूत्वा प्राणिनां देहमाश्रितः ।
प्राणापानसमायुक्तः पचाम्यन्नं चतुर्विधम्” इति ।
तस्मादुक्तमन्नमसौ जरयति न तु स्वयं जीर्यत इत्यजरः । अत एव कविरभिज्ञः
कुशल इत्यर्थः । किंच तस्याग्ने रश्मयः किरणास्तिर्यगूर्ध्वमधः शेरत इति [तिर्यगूर्ध्व-
मधःशायी] वचनव्यत्ययः । संतता सर्वतो व्याप्ताः ।
दशमी[मृच ]माह—
सं॒तापय॑ति स्वं दे॒हमापा॑दतल॒मस्त॑कः+ ।
तस्य॒ मध्ये॑ व॒ह्निश्शि॑खा अ॒णीयो॑र्ध्वा व्य॒वस्थि॑तः, इति ।
[ आपादतलमस्तकं ] पादतलमारभ्य मस्तकपर्यन्तम् । वर्णव्यत्ययः । कृत्स्नमपि
स्वकीयं देहं सर्वदा संतापयति । सोऽयं शरीरगतः संतापोऽग्निसद्भावे लिङ्गम् । तस्य
ज्वालाविशेषैः कृत्स्नदेहव्यापिनोऽग्नेर्मध्ये वह्निशिखा काचिज्ज्वलाऽणीयाऽत्यन्तसू-
क्ष्मोर्ध्वा सुषुम्नानाडीनालेनोर्ध्वं ब्रह्मरन्ध्रपर्यन्तं प्रसृत्य व्यवस्थितो विशेषेणावस्थिता ।
एकादशीमृचमाह —
नीलतो॑यद॑मध्य॒स्था वि॒द्युल्ले॑खेव भास्व॑रा ।
नीवा॒रशू॒कव॑त्त॒न्वी पी॒ता भा॑स्वत्य॒णूप॑मा, इति ।
तोयमुदकं ददातीति तोयदो मेघः । स च वर्षितुं जलपूर्णत्वान्नीलवर्णस्तादृशस्य
मेघस्य मध्ये स्थिता विद्युल्लेखेव सेयं पूर्वोक्ताऽग्निशिखा भास्वरा । प्रभावती, नीवार-
बीजस्य शूकं दीर्घपुच्छं यथा तनु भवति तद्वदियं शिखा तन्वी सूक्ष्मा, बहिः (बाह्य)-

• गकारपाठोऽपि वैदिकेषु प्रसिद्धः ।

[ अनु० १२-१४ ] सभाष्यो दशमप्रपाठकः । ८३५
(वह्नि) शिखेव पीता पीतवर्णा स्यात्, [ भास्वती ] दीप्तियुक्ता भवेत्, सा च तन्वी
(चाणूसमा) * लौकिकानां तनूनां सूक्ष्मवस्तूनामुपमा भवितुं योग्या ।
द्वादशीमृचमाह—
तस्या॑ः शिखाया॒ म॒ध्ये॑ प॒रमा॑त्मा व्य॒वस्थि॑तः ।
स ब्रह्म॒ स शिव॒: स हरि॒: सेन्द्र॒: सोऽक्षर॑: पर॒मः स्व॒राट् (२), इति ।
अपि॑ वा सं॒तता॑ ष॒ट् च॑ ।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणोपनिषदि
त्रयोदशोऽनुवाकः ॥ १३+ ॥
तस्याः पूर्वोक्ताया वह्निशिखाया मध्ये जगत्कारणभूतः परमात्मा विशेषेणाव-
स्थितः । तस्योपासनार्थमल्पस्थानत्वेऽपि न स्वयमल्पः किंतु सर्वदेवात्मकः । ब्रह्मा
चतुर्मुख

? No, पा॒(anudatta under pa:पा॒`)

• लः
• कः
• किं
• कं
• तत्स॒ (anudatta under sa: स॒)
• त्यम॒ (anudatta under ma: म॒)
• न्नम॒ (anudatta under ma: म॒)
• मृ॒ (anudatta under mri: मृ॒)
• तो॑ (udatta above to: तो॑)
• जी॒ (anudatta under ji: जी॒)
• वो (no mark)

Line 30:
Footnote:
१ व. ॥ ३ ' ॥ २ छ ॰देवानां ।

Let's double-check all accents in lines 27-29:
Line 27:
आ॒दि॒त्यो वै तेज॒ ओजो॒ बलं॒ यश॒श्चक्षुः॒ श्रोत्र॑मा॒त्मा
Wait, look at तेज॒: line under ज.
ओजो॒: line under जो.
बलं॒: line under लं.
यश॒: line under श.
श्चक्षुः॒: line under क्षुः.
श्रोत्र॑: vertical stroke on त्र.
मा॒: line under मा.
त्मा: no mark.

Line 28:
मनो॑: vertical stroke on

[ अनु० १९ ] सभाष्यो दशमप्रपाठकः । ८३७
वि॒श्वः क॒तमः स्व॑य॒म्भु ब्रह्मै॒तदमृ॑त ए॒ष पु॑रु॑ष ए॒ष भू॒ता-
ना॒मधि॑प॒ति॒र्ब्रह्म॑णः सायु॑ज्यꣳ सलो॒कता॑माप्नोत्ये॒तासा॑-
मे॒व दे॒वता॑नाꣳ सायु॑ज्यꣳ साष्ट्रितांꣳ समा॑नलो॒कता॑-
मा॒प्नोति॒ य ए॒वं वेदेत्युप॑नि॒षत् , इति ।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके दशमप्रपाठके नारायणोपनिषदि
पञ्चदशोऽनुवाकः ॥ १५* ॥
योऽयमुपास्यत्वेनोक्त आदित्यः स एव सर्वात्मकत्वात्ते(कः । ते) जो दीप्तिः ।
ओजो बलकारणम् । बलं शरीरशक्तिः । यशः कीर्तिः । चक्षुः श्रोत्रमिन्द्रिय-
[द्वय]म् । आत्मा देहः । मनोऽन्तःकरणम् । मन्युः कोपः । मनुर्वैवस्व-
तादिः । मृत्युर्यमः । सत्यो मित्रो देवविशेषौ । वायुराकाशो भूतविशेषौ ।
प्राणः पञ्चवृत्तिः । लोकपाल इन्द्रादिः । कः प्रजापतिः । किमनिर्वचनीयम् ।
कं सुखम् । तत्परोक्षम् ।। सत्यं यथार्थभाषणम् । अन्नमोदनादि । अमृतो देवसमु-
दायो मोक्षो वा । जीवः समस्तजीवकोटिः । विश्वः सर्वं जगद्विश्वतैजसादिर्वा । कतमोऽ-
त्यन्तं सुखम् । स्वयंभूत्पत्त्यादिवर्जितं ब्रह्म । एतत्सर्वमादित्य एवेत्यर्थः । किंचामृत

८३८ परिशिष्टत्वेन संगृहीतः- [अनु० १६]
अथ षोडशोऽनुवाकः ।
इतः परं नूतनशिवालयादिकं कृत्वा तत्र लिङ्गप्रतिष्ठापनावसरे प्रत्यहं पार्थिवलिङ्गप्र-
तिष्ठापनावसरे च विनियुक्ता जपमात्रेण पापक्षयार्थाश्च पार्वतीपतिनमस्कारार्था मन्त्रा
उच्यन्ते । “सर्वलिङ्ग ५ स्थापयति” “पवित्रम्” इति च मन्त्रलिङ्गात् । [तत्पाठस्तु]-
निध॑नपतये॒ नमः॑ । नि॒धनप॒तान्ति॑काय॒ नमः॑ । ऊ॒र्ध्वाय॒ नमः॑ ।
ऊ॒र्ध्वलि॑ङ्गाय॒ नमः॑ । हिर॑ण्याय॒ नमः॑ । हिर॑ण्यलिङ्गाय॒ नमः॑ ।
सु॒वर्णा॑य॒ नमः॑ । सु॒वर्णलि॑ङ्गाय॒ नमः॑ । दि॒व्याय॒ नमः॑ । दि॒व्य-
लि॑ङ्गाय॒ नमः॑। भ॒वाय॒ नमः॑। भ॒वलि॑ङ्गाय॒ नमः॑। श॒र्वाय॒ नमः॑ ।
श॒र्वलि॑ङ्गाय॒ नमः॑ । शि॒वाय॒ नमः॑ । शि॒वलि॑ङ्गाय॒ नमः॑। ज्व॒लाय॒
नमः॑। ज्व॒ललि॑ङ्गाय॒ नमः॑। आ॒त्माय॒ नमः॑। आ॒त्मलि॑ङ्गाय॒ नमः॑।
प॒रमा॑य॒ नमः॑ । प॒र॒मलि॑ङ्गाय॒ नमः॑ । ए॒तत्सोम॑स्य॒ सूर्य॑स्य
सर्व॑लिङ्ग ५ स्था॒पय॑ति पा॒णिमन्त्रं॑ प॒वित्रम्॑ , इति ।
इति कृष्णयजुर्वेदीय तैत्तिरीयारण्यके दशमप्रपाठके नारायणोपनिषदि
षोडशोऽनुवाकः ॥ १६ ॥
पार्वतीपतये नमोऽस्तु । कथंभूताय । नितरां बहूनि धनानि निधनानि तेषां पतिः
कुबेररूपेण तस्मै । निधनानि पातीति निधनपः । भक्तेभ्यस्तनोति विस्तारयतीति तः ।
निधनपश्चासौ तश्चेति निधनपतः । भक्तानां समीपत्वादान्तिकः । स चासौ स चेति
पुनः कर्मधारयः, तस्मै । ऊर्ध्वायोर्ध्वलोकेषु देवतारूपेण विद्यमानायेत्यर्थः । ऊर्ध्व-
लिङ्गायोर्ध्वलोकेष्वपि गीर्वाणैर्लिङ्गरूपेण स्थापयित्वा पूज्यमानायेत्यर्थः । हिरण्याय
सर्वात्मकत्वात्कनकरूपाय । हिरण्यलिङ्गाय कनकनिर्मितलिङ्गाकाराय । शोभनो वर्णः
कान्तिर्यस्य तत्सुवर्णं रजतं [तद्रूपाय] । हिरण्यस्योक्तत्वात्सुवर्णशब्दो रूढिमुत्सृज्य
योगेन रजतं वदति । सुवर्णलिङ्गाय रजतनिर्मितलिङ्गाकाराय । दिव्याय द्युलोक-
स्थरूपाय । दिव्यलिङ्गायेन्द्रादिसंस्थापितद्युलोकस्थलिङ्गाकाराय । भवाय संसार-
रूपाय, भवत्युत्पद्यते ब्रह्माण्डं यस्मादिति वा भवस्तस्मै । भवलिङ्गाय भवशब्देन
भवन्तः संसारिणो लक्ष्यन्ते, तैर्भूलोके पूज्यमानशिलामयादिलिङ्गाकाराय । शृणाति
प्रलये ब्रह्माण्डं हिनस्तीति शर्वस्तस्मै । शं महत्सुखं वाति गच्छति प्राप्नोतीति शर्वः,
१ ङ. रार्थ मं । २ घ. ॥ ८० ॥

[अनु० १७] सभाष्यो दशमप्रपाठकः । ८५९

शर्वरूपं च तल्लिङ्गं शिवलिङ्गपूजनस्य कल्याणकारित्वात्* । ज्वल(य ज्योतिर्मयत्वात् ।
ज्वललिङ्गाय भूलोके विद्यमानद्वादशज्योतिर्लिङ्गरूपाय । आत्माय निखिलजगदात्म-
काय । लीनं सुरनरादिसर्वप्राणिगुहासु गोपितं ब्रह्म वेदान्तरूपेण गमयति विज्ञापयतीति
लिङ्ग आत्मा सर्वजन्तुरूपश्चा ( पः, स चा ) सौ लिङ्गश्चेत्यात्मरूप( लिङ्ग )स्तस्मै ।
यस्मादुत्कृष्टो नास्ति स पर मस्तस्मै । पाति जगदिति पः । रमते मोक्षसाम्राज्य
इति रमः । स चेति कर्मधारयः । लीनं विलीनमपि सर्वज्ञत्वाद्गच्छत्यवगच्छति
जानातीति लिङ्गः । परमश्चासौ लिङ्गश्चेति परमलिङ्गस्तस्मै परमलिङ्गाय
नमः + । एतत् । वचनविभक्तिव्यत्ययः । एतैः पूर्वोक्तैर्मन्त्रैः सर्वलिङ्गं रससुव-
र्णाद्यन्यतर( म )निर्मितं लिङ्गमात्रं स्थापयति सर्वोऽपि त्रैवर्णिको [लो]कः प्रतिष्ठाप-
यति । लिङ्गं कथंभूतम् । सोमस्य सूर्यस्य, औपलक्षण्येन समस्तदेवतानां कारणभूत-
मिति शेषः । पाण्युपलक्षितसर्वावयवायमाना मन्त्रा वेदवाक्यविशेषा यस्य तत्पाणिम-
न्त्रम्, त्रयीमयशरीरमिति यावत् । पवित्रयति पापिनः स्मरणमात्रेणेति पवित्रम् ।

इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधे-
ययुक्तायां याज्ञिक्यामुपनिषदि भाष्ये षोडशोऽनुवाकः ॥ १६ ॥

=====
अथ सप्तदशोऽनुवाकः ।

अथ त्रैवर्णिकानां शास्त्राधिकारिणां ज्ञानोत्पादनाय महादेवसंबन्धिषु पञ्च[सु] वक्त्रेषु
मध्ये पश्चिमवक्त्रप्रतिपादकमन्त्रमाह—

स॒द्योजा॒तं प्र॑पद्या॒मि स॒द्योजा॒ताय॒ वै नमो॒ नम॑: । भ॒वे
भ॑वे॒ नाति॑भवे भवस्व॒ माम् । भ॒वोद्भ॑वाय॒ नम॑:, इति ।

इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके दशमप्रपाठके नारायणोप-
निषदि सप्तदशोऽनुवाकः ॥ १७ ॥

सद्योजातनामकं यत्पश्चिमवक्त्रं तद्रूपं परमेश्वरं प्रपद्यामि प्राप्नोमि । तादृशाय
सद्योजाताय वै नमोऽस्तु । हे सद्योजात भवे भवे तत्तज्जन्मनिमित्तं मां न भवस्व

*एतदग्रे “ तद्रूपाय । शिवाय मङ्गलरूपाय । शिवलिङ्गाय कल्याणज्ञापकाय । ” इति पठितुं
युक्तम् । + नमःशब्दावृत्तिः प्रत्येकं सम्बन्धसूचनार्थेति युक्तं पठितुम् । = अत्र पुनः पुनर्नमोऽ-
स्त्विति युक्तम् ।

१ ध ॥ ३४ ॥

न प्रेरयेत्यर्थः किं तर्हीतिभवे जन्मातिलङ्घननिमित्तं भवस्व तत्त्वज्ञानाय प्रेरय । भवो-
द्भवाय संसारादुद्धर्त्रे सद्योजाताय नमोऽ॑स्तु ।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणोपनिषदि भाष्ये
सप्तदशोऽनुवाकः ॥ १७ ॥
अथाष्टादशोऽनुवाकः ।
उत्तरवक्त्रप्रतिपादकमन्त्रमाह—
वा॒म॒दे॒वाय॒ नमो॑ ज्ये॒ष्ठाय॒ नमः॑ श्रेष्ठाय॒ नमो॑ रु॒द्राय॒
नमः॑ का॒लाय॒ नमः॑ कल॑विकरणाय॒ नमो॒ बल॑वि-
करणाय॒ नमो॒ बला॑य॒ नमो॒ बल॑प्रमथनाय॒ नमः॒
सर्व॑भूतदमनाय॒ नमो॑ मनोन्म॑नाय॒ नमः॑, इति ।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके दशमप्रपाठके नारायणोप-
निषद्यष्टादशोऽनुवाकः ॥ १८ ॥
उत्तरवक्त्राय नमोऽस्तु । कथंभूताय । वामं सुन्दरं च तद्देवं दीप्यमानं चेति वाम-
देवं तस्मै । सर्वजगदुत्पत्तेः पूर्वभावित्वाज्ज्येष्ठाय । प्रशस्ततमत्वाच्छ्रेष्ठाय । प्रलये
रोदनहेतुत्वादुद्राय । अत एव सर्वप्राण्यायुःक्षयहेतुत्वात्कालाय । कं सुखं लाति स्वी
करोतीति कलं विविधं जगत्क्रियते येनेति विकरणं कलं च तद्विकरणं चेति कलविकरणं
तस्मै । रक्षसां बलं विक्षीयते हिंस्यते येन तद्बलविकरणं तस्मै । *सर्वाणि भूतानि
दमयति शिक्षयतीति सर्वभूतदमनं तस्मै । मन्यते सर्वं जानातीति मनं सर्वज्ञमुत्कृष्टं
मनमुन्मनं सर्वज्ञतमं मनं च तदुन्मनं च [ मनोन्मनं ] तस्मै ।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणोपनिषदि भाष्येऽ-
ष्टादशोऽनुवाकः ॥ १८ ॥
अथैकोनविंशोऽनुवाकः ।
दक्षिणवक्त्रप्रतिपादकं मन्त्रमाह —
अघो॒रेभ्योऽथ॒ घोरे॑भ्यो घो॒रघो॑र॒तरे॑भ्यः ।

• अत्र बलाय बलप्रमथनायेति पदद्वयं त्रुटितम् । तद्व्याख्यानं च “ बलायं सकलशक्तिप्रभे-
  दत्वात्तद्रूपाय । बलप्रमथनाय स्वेच्छया सकलशक्त्युपसंहारकाय । ” इत्यादि स्यात् ।

[ अनु० २०-२१ ] साभाष्ये दशमप्रपाठकः । ८४१
सर्वे॑भ्यः सर्व॒ शर्वे॑भ्यो॒ नम॑स्ते अस्तु रुद्ररू॒पेभ्यः॑, इति ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके दशमप्रपाठके नारायणोपनिषद्ये-
¹कोनविंशोऽनुवाकः ॥ १९ ॥
अघोरनामको दक्षिणवक्त्ररूपो [ यो ] देवस्तस्य विग्रहा अघोराः सात्त्विकत्वेन
शान्ताः सौम्याः । अन्ये तु घोरा राजसत्वेनोम्राः । अपरे तु तामसत्वेन घोरादपि
[घोरा] घोरतराः । हे ✱सर्व परमेश्वर ते त्वदीयेभ्यः पूर्वोक्तेभ्यस्त्रिविधेभ्यः स(श)र्वेभ्यो
[लयकाले शृणन्ति हिंसन्ति तेभ्यो] रुद्ररूपेभ्यः सर्वतः (सर्वेभ्यः) सर्वेषु देशेषु
सर्वेषु च कालेषु नमोऽस्तु ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां
याज्ञिक्यामुपनिषदि भाष्य एकोनविंशोऽनुवाकः ॥ १९ ॥

अथ विंशोऽनुवाकः ।
प्राग्वक्त्रप्रतिपादकं मन्त्रमाह—
तत्पुरु॑षाय वि॒द्महे॑ महादे॒वाय॑ धीमहि ।
तन्नो॑ रुद्रः प्र॒चोदया॑त्, इति ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके दशमप्रपाठके नारायणोपनिषदि
विंशो²ऽनुवाकः ॥ २० ॥
प्राग्वक्त्रदेवस्तत्पुरुषनामकः । द्वितीयार्थे चतुर्थी । तत्पुरुषं देवं विद्महे गुरुशास्त्रमु-
खाज्जानीमः । ज्ञात्वा च महादेवाय तं महादेवं धीमहि ध्यायामि(म) । त [त्त]स्मा-
त्कारणाद्रुद्रदेवो नोऽस्मान्प्रचोदयात्, ध्यानज्ञानार्थं प्रचोदयतु ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां
याज्ञिक्यामुपनिषदि भाष्ये विंशोऽनुवाकः ॥ २० ॥

अथैकविंशोऽनुवाकः ।
ऊर्ध्ववक्त्रप्रतिपादकं मन्त्रमाह—
ईशा॑नः सर्व॑विद्या॒नामीश्वरः॑ सर्व॑भूतानां॒ ब्रह्माऽधि॑पति॒र्ब्र-

• तत्सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशदिति श्रुत्या सर्वान्तर्यामित्वेन परमेश्वरस्य युक्तमेव सर्वरूपत्वम् ।
  १ ख. ३६ । २ ख. ३७ ।
  १०५

८४२ परिशिष्टत्वेन संगृहीतः— [ अनु० २२ ]
ह्मणोऽधि॑प॒तिर्ब्रह्मा॒ शिवो॑ मे' अस्तु सदाशि॒वोम्, इति ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके दशमप्रपाठके नारायणोपनिषद्ये-१
कविंशोऽनुवाकः ॥ २१ ॥
योऽयमूर्ध्ववक्त्रो देवः सोऽयं सर्वविद्यानामीशानो नियामकः । तथा सर्वभूता-
नामखिलप्राणिनामीश्वरो नियामकः । ब्रह्माधिपतिर्वेदस्याधिकत्वेन पालकः । तथा
ब्रह्मणो हिरण्यगर्भस्याधिपतिः तादृशो यो ब्रह्मा प्रवृद्धः परमात्मा सोऽयं मे ममा-
नुग्रहाय शिवः शान्तोऽस्तु । सदाशिवोम्, स एव सदाशिव ओमहं भवामि ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेय-
युक्तायां याज्ञिक्यामुपनिषदि भाष्य एकविंशोऽनुवाकः ॥ २१ ॥

अथ द्वाविंशोऽनुवाकः ।
पुनरपि तद्देवताकं मन्त्रान्तरमाह—
नमो हिरण्यबाहवे हिरण्यवर्णाय हिरण्यरूपाय हिरण्यपतयेऽ-
म्बिकापतय उमापतये पशुपत॑ये॒ नमो नमः, इति ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके दशमप्रपाठके नारायणोप-
निषदि द्वाविंशोऽनुवाकः ॥ २२ ॥
नमः शिवाय । कथंभूताय पशूनामाब्रह्मस्तम्बपर्यन्तानां पतिर्नायकः पशुपतिस्तस्मै ।
“ब्रह्माद्याः स्तम्बपर्यन्ताः पशवः परिकीर्तिताः ।
तेषां हि नायको यस्माच्छिवः पशुपतिः स्मृतः ”॥
[ इत्युक्तत्वात् ] उमायाः पतिरुमापतिस्तस्मै । उमाशब्दः कविभिर्व्याख्यातः—“उ
मेति मात्रा तपसे निषिद्धा पश्चादुमाख्यां सुमुखी जगाम ” इति । अम्बिकायाः पार्वत्याः
पतिरम्बिकापतिस्तस्मै । हिरण्योपलक्षितनवनिधिपालकत्वाद्धिरण्‍यपतिस्तस्मै । हिरण्य-
रूपाय तेजोमयाय । हिरण्यवदनवाप्या दुर्लभा वर्णा वेदाक्षराणि यस्मादुत्पद्यन्ते स
हिरण्यवर्णः । यथा दरिद्राणां हिरण्यं दुर्लभं तद्वत्प्राणिनां गुरुकुले स्थित्वा वेदाक्षराणां
दुर्लभत्वमिति भावः । हिरण्यबाहवे कनकायमानबाहुपलक्षितसर्वावयवाय नमः+ ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीय तैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां
याज्ञिक्यामुपनिषदि भाष्ये द्वाविंशोऽनुवाकः ॥ २२ ॥

• नमःशब्दद्वयं प्रत्येकं संबन्धद्योतनार्थमिति युक्तं पठितुम् ।
  १ घ. ३८ । २ घ. ३ ।

An accurate, line-by-line transcription of the Sanskrit page in Markdown with Vedic svara accents:

[ अनु० २३-२४ ] सभाष्यो दशमप्रपाठकः । ८४३
अथ त्रयोविंशोऽनुवाकः ।
पूर्वोक्तप्रकारेणोपासीनस्य पुरुषस्योपासननमस्कारार्थमेकामृचमाह—
ऋ॒तꣳ स॒त्यं परं॒ ब्रह्म॒ पुरु॑षं कृष्णपि॒ङ्गल॑म् ।
ऊ॒र्ध्वरे॑तं विरू॒पाक्षं वि॒श्वरू॑पाय॒ वै॒ नमो॒ नमः॑, इति ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके दशमप्रपाठके नारायणोप- १
निषदि त्रयोविंशोऽनुवाकः ॥ २३ ॥
यदेतत्परं ब्रह्म तत्सत्यमबाध्यम् । सत्यत्वं च द्विविधं व्यावहारिकं पारमार्थिकं
च । हिरण्यगर्भरूपं व्यावहारिकं सत्यं तन्निराकरणेन पारमार्थिकं सत्यं प्रतिपादयि-
तुमृतं सत्यमिति विशेष्यते । अत्यन्त सत्यमित्यर्थः । तादृशं ब्रह्म भक्तानुग्रहायोमा-
महेश्वरात्मक

८४४ परिशिष्टत्वेन संगृहीतः— [अनु० २५-२६ ]
प्रकृतिमपोह्य चिदात्मकः पुरुषो यो विद्यते स एव भक्तानुग्रहाय रुद्रमूर्तिरूपेणावभा-
सते, तस्माद्य ( द्व ) [ स्तु ] तः सन्महः “ सदेव सोम्येदमग्र आसीत् ” इति
श्रुतिप्रतिपाद्यमबाध्यं रूपं तेजः । तादृशाय रुद्राय पुनः पुनर्नमत्कारोऽस्तु । यज्जडं
विश्वमस्ति यच्च भूतं चेतनं प्राणिजातमस्तीति चेतनाचेतनरूपेण विचित्रं यद्भवन्
जगत्, तत्रापि यज्जगज्जातं पूर्वमेवोत्पन्नं यच्चेदानीं जायमानं स सर्वोऽपि प्रपञ्च एष
रुद्रो हि । तद्व्यतिरेकेण वास्तवस्य जगतो निरूपयितुमशक्यत्वात् । तादृशाय सर्वात्म-
काय रुद्राय नमस्कारोऽस्तु ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययु-
क्तायां याज्ञिक्यामुपनिषदि भाष्ये चतुर्विंशोऽनुवाकः ॥ २४ ॥

अथ पञ्चविंशोऽनुवाकः ।

क॒द्रु॒द्राय॒ प्रचे॑तसे मी॒हुष्ट॑माय॒ तव्य॑से ।
वोचे॑म॒ शंत॑म५ हृ॒दे ॥
स॒र्वो ह्ये॑ष रु॒द्रस्तस्मै॑ रु॒द्राय॒ नमो॑ अस्तु, इति ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके दशमप्रपाठके नारायणोपनिषदि
पञ्चविंशोऽनुवाकः ॥ २५ ॥
कद्रुद्रायेति । “ कत्थ प्रशंसायाम् ” इति धातोरुत्पन्नः कच्छब्दः प्रशंसामाह ।
ततः कद्रुद्रः प्रशस्तो रुद्रस्तस्मै । प्रचेतसे प्रकृष्टज्ञानयुक्ताय । [मीहुष्टमाय] “ मिह
सेचने ” इति धातुः । अभीष्टानां कामानामतिशयेन सेचकाय । स्तोतुः कामप्रदाये-
त्यर्थः । तव्यसे, अत्राऽऽदौ सकारस्य च्छान्दसो लोपः । स्तव्याय स्तोतुं योग्याये-
त्यर्थः । हृदे हृदयवर्तिनेन तद्रूपाय, शंतममतिशयेन सुखकरं स्तुतिरूपं वाक्यं वोचेम
कथयेम । सर्वो हीति पूर्ववत् ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां
याज्ञिक्यामुपनिषदि भाष्ये पञ्चविंशोऽनुवाकः ॥ २५ ॥

अथ षड्विंशोऽनुवाकः ।

अथाग्निहोत्रकर्माणि होमसाधनद्रव्यस्य कारणभूतं वृक्षविशेषं विधत्ते—
यस्य॒ वैक॑ङ्क॒त्य॒ग्नि॒हो॒त्रह॑वणी भव॑ति॒ प्रत्ये॑-
१४ : ४२ ।

यास्याऽऽहु॑तयस्तिष्ठ॒न्त्यथो॒ प्रति॑ष्ठित्यै, इति ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके दशमप्रपाठके नारायणोपनिषदि
षड्विंशोऽनुवाकः ॥ २६ ॥
अग्निहोत्रे हविर्हूयते यया दर्व्या सेयमग्निहोत्रहवणी, सा च वैकङ्कती विकङ्क-
ताख्येन वृक्षेण निष्पादिता यस्याग्निहोत्रिणो भवत्यस्याग्निहोत्रिण आहुतयस्तयाऽग्नि-
होत्रहवण्या प्रक्षिप्ताः सत्यः प्रतितिष्ठन्त्येव फलप्रदा भवन्त्येव । अथो अपि च
प्रतिष्ठित्त्यै, अनुष्ठातुश्चित्तशुद्धिद्वारा तत्त्वज्ञानप्रतिष्ठार्थं संपद्यन्ते । मुमुक्षोश्चित्तशुद्धिद्वारा
वेदोक्तानां कृत्स्नकर्मणां मोक्षसाधनत्वं द्योतयितुमपलक्षणत्वेन कर्माङ्गभूतो विकङ्कतवृक्षो
विहितः ।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां
याज्ञिक्यामुपनिषदि भाष्ये षड्विंशोऽनुवाकः ॥ २६ ॥

अथ सप्तविंशोऽनुवाकः ।
चित्तशुद्धिहेतूनां कर्मणां संग्रहेणोपयोगमस्मिन्मोक्षप्रकरणे सूचयित्वा प्रतिबन्धनिवा-
रकान्रक्षोघ्नन्मन्त्राञ्जप्यत्वेनाभिधत्ते —
कृ॒णुष्व पाज॒ इति॒ पञ्च॑, इति ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके दशमप्रपाठके नारायणोपनिषदि
सप्तविंशोऽनुवाकः ॥ २७^२ ॥
यस्य वैकङ्कत्यग्निहोत्रहवणीत्यनुवाकान्ते कृणुष्व पाज इति पञ्चेति प्रतीकत्वेन
पठिताः संहितायां प्रथमकाण्डे द्वितीयप्रपाठके पठिताः पञ्चर्चो [ जपितव्या इति शेषः ।
ताश्च ] व्याख्यास्यामः । कृणुष्व पाज इति पञ्चानुष्टुप्छन्दस्का वामदेवदृष्टा अग्निदेव-
ताकाः । अस्मिन्नृक्पञ्चके भगवानग्निरभिस्तूयते ।
कृ॒णुष्व पाजः॒ प्रसि॑तिं॒ न पृ॒थ्वीं या॒हि राजे॒वाम॑वा॒ँ इभे॑न ।
तृ॒ष्वीमनु॒ प्रसि॑तिं द्रूणा॒नोऽस्ता॑ऽसि॒ विध्य॑ रक्षस॒स्तपि॑ष्ठैः ॥
कृणुष्वेति । हेऽग्नेऽस्मदीयकामक्रोधादिशत्रुसंहाराथं पाजो बलमस्मभ्यं कृणुष्व कुरुष्व
तत्र दृष्टान्तः । पृथ्वीं विस्तीर्णां प्रसि॑तिं न प्रसितिमिव जालमिव । नकार उपमार्थः । सीयन्ते
बध्यन्ते पक्षिणो यया प्रकर्षेण सा प्रसितिर्जालम् । “ षिव्बन्धने ” इति धातुः । यथा
पक्षिभक्षका निषादास्तद्बन्धनार्थं जालं विस्तीर्णं प्रसारयन्ति तथा भो भगवन्नग्ने बलं
१ घ. ५३ । २ व. ५४ ।

[अनु० १७]

प्रसारयेत्यर्थः । ततो राजेव नृप इवामवान्सहायवान्सन्निभेन गजेन तदुपलक्षितचतुरङ्ग-
बलेन शत्रून्प्रति याहि गच्छ । अमन्ति भजन्ति स्वामिनमित्यमाः सेवकाः, तद्वानम-
वान् । यथा राजा चतुरङ्गबलसहितः सन्शत्रून्संहर्तुं गच्छति तथा त्वमपि भो भगव-
न्नग्नेऽस्मदीय शत्रून्संहर्तुं गच्छेत्यर्थः । त्वं कथंभूतः । तृष्वीं प्रसितिमनु द्रूगानः । अत्र
विभक्तिव्यत्ययः । तृष्व्या शीघ्रं संहारसाधनया प्रसित्या शत्रूननु पलायनकाले पश्चा-
द्रूगाणो हिंसयन् । “ द्रु हिंसायाम् ” इति धातुः । अस्ता । “ असु क्षेपे ” इति
धातुः । बाणानां प्रक्षेपकोऽसि । यस्मादेवं तस्माद्रक्षसो दैतेयांस्तपिष्ठैरतिसंतापहेतुभि-
रायधैर्विध्य ताडय । अस्मिन्मन्त्रे बाह्याभ्यन्तरशत्रुनिवृत्तिरग्निप्रार्थनायाः फलम् ।
तव॑ भ्रमास॑ आशु॒या प॑त॒न्त्यनु॑स्पृश धृष॒ता शोशु॑चानः ।
तपूँष्यग्ने जु॒ह्वां पत॒ङ्गा न संदि॑तो॒ विसृ॑ज॒ विष्व॑गुल्काः ॥
तवेति । भो भगवन्नग्ने भ्रमासः सर्वत्र प्राणिनः पीडयितुं भ्रमणशीला आशुयाऽहोरा-
त्रयोः शीघ्रं यान्तीतस्ततः संचरन्तीत्याशुया । जसो लोपश्चान्दसः । एवंविधा ये पिशाचाः
पतन्ति । “ पत्लृ गतौ ” । इतस्ततो गच्छन्ति । तानपतङ्गानपतनशीलानिपिशाचांस्तपूंषि
प्रपञ्चतपनशीलानि रक्षांसि च धृषता प्रगल्भेन । “ जिधृषा प्रागल्भ्ये ” इति धातुः ।
तव तेजसेति शेषः । अनुस्पृश दहेत्यर्थः । त्वं कथंभूतः । शोशुचानोऽन्तर्बहि शत्रून्-
तिदुःखयन् । यद्वा शोशुचानो देदीप्यमानः । “शुच दीप्तौ” इति धातुः । पुनः कथं-
भूतः । जुह्वा स्रुचा हूयमानघृतपुरोडाशादिरूपहविष्या(ष्मा)निति शेषः । पुनः कथंभूतः।
“दो अवखण्डने” । राक्षसैः सम्यङ् न दितः खण्डितोऽसंदितः । एवंविधस्त्वं शत्रूणां
बाह्यानामान्तराणां च विष्वगुपर्यधस्तिर्यक्सर्वत उल्का अलातज्वाला विसृज प्रसार-
येत्यर्थः ।
प्रति॒ स्पशो॒ विसृ॑ज॒ तूर्ण॑तमो भवा॑ पा॒युर्वि॒शो अ॒स्या अद॑ब्धः ।
यो नो॑ दू॒रे अ॒घशं॑सो॒ यो अन्त्यग्ने॒ मा कि॑ष्टे॒ व्यथि॒राद॑धर्षीत् ॥
.प्रतीति । भो भगवन्नग्ने तूर्णितमोऽतिक्षिप्रतमस्त्वं स्पशः । “स्पश बाधने” शकारान्तो
द्वितीयाबहुवचनम् । बाधकाञ्छत्रून्प्रति विसृज पाशैर्बद्ध्वा नयेत्यर्थः । किंचास्या अस्मदी-
याया विशः पुत्रादिप्रजायाः पायुः पाति रक्षतीति पायू रक्षको भव । किंच नोऽस्माकं
दूरेऽन्त्यन्तिके च योऽघशंसोऽघं पापं शंसतीच्छतीत्यघशंसः । “ शासि ” इच्छायाम् ।
तमपि पराकुर्विति शेषः । अहमप्यदब्धः शत्रुभिरनुपहिंसितो भवामि । “दम्भु हिंसा-
याम्” । किं च किः कोऽपि च्छान्दसोऽयं प्रयोगः । व्यथिर्व्यथको राक्षसस्ते तव पुर-
स्तान्माऽऽदधर्षीन्माऽऽधृष्टो भूदित्यर्थः । अभिदर्शनस्य राक्षसपिशाचादिपलायनहेतु-
त्वात् । तथा च नीतिशास्त्रम् —

[ अनु० २८ ] साभाष्यो दशमप्रपाठकः । २४७

“दिवा सूर्यप्रतापेन रात्रौ वह्निप्रतापतः ।
पिशाचराक्षसादीनां दूरतस्तु पलायनम् ॥
तस्माद्रात्रौ मनुष्याणां वने मार्गे गृहेऽपि वा ।
वह्निसेवनमाहात्म्यात्पिशाचादिपलायनम्” ॥ इति ।
उद॑ग्ने तिष्ठ॒ प्रत्यात॑नुष्व॒ न्य॑मित्राꣳ॑५ ओषतात्तिग्महेते ।
यो नो॒ अरा॑तिꣳ समिधान चक्रे नीचा तं धक्ष्यतसं न शुष्क॑म् ॥
उदिति । भो भगवन्नग्नेऽस्माननुग्रहीतुमुत्तिष्ठ । अस्मान्प्रति दयामातनुष्व । अमि-
त्रान्कामादीन्नितरामोषताद्भस्मी कुरु । “उष दाहे” । किं च भोस्तिग्महेते भोस्तीक्ष्णायुध
नोऽस्माकमुपरि यः कश्चिदरातित्वं चक्रे कृतवांस्तमस्मद्द्रोहिणं शुष्कमतसं न कक्षवृक्षा-
दिमिव धक्षि दग्धं कुरु

८४८ परिशिष्टत्वेन संगृहीतः— [ अनु० २९ ]
गा॒य॒त्री जग॑त्यु॒र्वी पृ॑थ्वी ब॑हु॒ला विश्वा॑ भू॒ता क॑त॒-
मा काया सा स॒त्येत्य॒मृतेति॑ वसिष्ठः, इति ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके दशमप्रपाठके नारायणोपनिषद्य-
¹ष्टाविंशोऽनुवाकः ॥ २८ ॥
अदितिशब्दोऽखण्डितेति व्युत्पत्त्या भूमिमाचष्टे । अत एव निघण्टुकारेण पृथिवी-
नामसु पठितः । देवादयः पञ्च जातिविशेषा अदितिरूपाः । एते तु सर्वप्राणिदेहानामुप-
लक्षकाः । अतस्तेषां सर्वभूतानां देहोपादानत्वादियमदितिर्माता जननी । मेदिनी
मधुकैटभमेदसा जाता । अथवा मेदस्विनी कठिनेत्यर्थः । *महती गुणाधिका धैर्य-
युक्ता वा । तच्च सर्वप्राणिकृतोपद्रवसहिष्णुत्वेनावगन्तव्यम् । मही पूज्या । सावित्री
सवितुः प्रेरकस्यान्तर्यामिणः संबन्धिनी । गायत्री गायकान्स्वोपासकांस्त्रायते रक्षती-
त्यर्थः । जगती जगदाश्रयभूता । उर्व्यनेकस्याढ्या । पृथ्‍वी, अनेकविस्तारवती ।
बहुला निबिडावयवा । विश्वा सर्वात्मिका । [भूता] प्राणिदेहोत्पत्तेः पूर्वमेव विद्य-
माना । कतमाऽतिशयेन सुखरूपा । काया सर्वप्राणिदेहरूपेण परिणता । सा प्रसिद्धा।
सत्या व्यवहारदशायां बाधरहिता । इत्येवं वसिष्ठो महामुनिराह । तथैवामृता मर-
णरहिता चतुर्युगपर्यावर्तनेऽप्यवस्थितेत्येवमप्यर्थं वसिष्ठ एवाऽऽह । अतोऽस्य मन्त्रस्य
वसिष्ठ ऋषिरित्यर्थः ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां
याज्ञिक्यामुपनिषदि भाष्येऽष्टाविंशोऽनुवाकः ॥ २८ ॥

अथैकोनत्रिंशोऽनुवाकः ।
वृष्ट्यभावकृतोपद्रवपरिहारेणोपकारिणमब्ददेवताकं मन्त्रमाह --
आपो॒ वा इ॒दꣳ सर्वं॒ विश्वा॑ भू॒तान्यापः॑ प्रा॒णा वा आपः॑
प॒शव॒ आपोऽन्न॒मापोऽमृ॑त॒मापः॑ स॒म्राडापो॑ वि॒राडापः॑
स्व॒राडाप॒श्छन्दा॒ꣳस्यापो॒ ज्योती॒ꣳष्यापो॒ यजू॒ꣳष्यापः॑
स॒त्यमापः॒ सर्वा॑ दे॒वता॒ आपो॒ भूर्भुव॒स्सुव॒राप॒ ओम्, इति ।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणोपनिषद्ये-
²कोनत्रिंशोऽनुवाकः ॥ २९ ॥

• महतेत्यस्य व्याख्यानमेतत् ।
  १ व. ४५ । २ व. ४६ ।

[ अनु० १० ] सभाष्यो दशमप्रपाठकः । ८४९
यदिदं जगदस्ति तत्सर्वमापो वै जलमेव । कथमिति प्रपञ्च्यते । विश्वा भूता॑नि
सर्वाणि शरीराण्यापो जलम् । रेतोरूपेण तदुत्पादकत्वात् । प्राणा वै शरीरवर्तिवा-
यवोऽप्यापः । उदकेन प्राणानामाप्यायनात् । अत एव च्छन्दोगा आमनन्ति—
“ आपोमयः प्राणो न पिबतो विच्छेत्स्यते ” इति । पशवो गवाद्योऽप्यापः । क्षीर-
रूपेण तत्र परिणतत्त्वात् । अन्नं व्रीहियवादिकमापः । जलस्यान्नहेतुत्वं प्रसिद्धम् ।
अमृतमापः । सम्यग्राजत इति सूत्रात्मा हिरण्यगर्भः सम्राट् । विस्पष्टं राजत इति
ब्रह्माण्डदेहः पुरुषो विराट् । इन्द्रियादिनिरपेक्षयेण स्वयमेव राजत इत्यव्याकृताभिमानी-
श्वरः स्वराट् । छदांसि गायत्र्यादीनि । ज्योतींष्यादित्यादीनि । यजूंष्यनियताक्षरा
मन्त्राः । सत्यं यथार्थकथनम् । सर्वा देवता इन्द्रादयः । भूर्भुवः सुवस्त्रयो लोकाः ।
सम्राडादिलोकत्रयान्तार्थरूपेणाऽऽपः स्तूयन्ते । एताश्चाऽऽपो मूलकारणपरमात्मरूपेण
प्रणवप्रतिपाद्या इति वक्तुमोंकारः पठितः ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां
याज्ञिक्यामुपनिषदि भाष्य एकोनत्रिंशोऽनुवाकः ॥ २९ ॥

अथ त्रिंशोऽनुवाकः ।
माध्याह्निकसंध्यानुष्ठानेऽभिमन्त्रितजलपानार्थं मन्त्रमाह —
आप॑: पुनन्तु पृथि॒वीं पृ॑थि॒वी पू॒ता पु॑नातु॒ माम् ।
पुन॑न्तु॒ ब्रह्म॑ण॒स्पति॒र्ब्रह्म॑ पू॒ता पु॑नातु॒ माम् ॥
यदुच्छि॑ष्ट॒मभो॑ज्यं॒ यद्वा॑ दु॒श्चरि॑तं॒ मम॑ ।
सर्वं॑ पुनन्तु॒ मामापो॑ऽस॒तां च॑ प्रति॒ग्रह॒९॒ स्वाहा॑, इति ।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके दशमप्रपाठके १ नारायणोपनिषदि
त्रिंशोऽनुवाकः ॥ ३० ॥
या आपस्ताः पृथिवीं पुनन्तु प्रक्षालनेन शोधयन्तु । सा च पृथिवी पूता शुद्धा
सती मामनुष्ठातारं पुनातु शोधयतु । तथा ब्रह्मणो वेदस्य पतिः पालकमाचार्यमेता
आपः पुनन्तु । तेनाऽऽचार्येणोपदिष्टं ब्रह्म [वेद] स्वरूपं पूता स्वयं पूतं सन्मां पुनातु ।
अन्यभुक्तावशिष्टरूपमुच्छिष्टं यदस्ति तदभोज्यं भोक्तुमयोग्यं तादृशं कदाचिन्मया
भुक्तम् । यद्वा दुश्चरितमन्यदपि प्रतिषिद्धाचरणरूपं मम किंचित्संपन्नं तत्सर्वं परि-
१४. ४७ ।
१०७

८५० परिशिष्टत्वेन संगृहीतः— [ अनु० ३१ ]
हस्त्येति शेषः । ततो मामापः पुनन्तु । तथाऽसतां शूद्रादीनां प्रतिग्रहं च मया कृतं
पुनन्तु । तदर्थमिदमभिमन्त्रितमुदकं स्वाहा मदीयवक्त्राग्नौ सुहुतमस्तु ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां
याज्ञिक्यामुपनिषदि भाष्ये त्रिंशोऽनुवाकः ॥ ३० ॥

अथैकत्रिंशोऽनुवाकः ।
सायंसंध्याकाले जलपानार्थं मन्त्रमाह—
अ॒ग्निश्च॑ मा म॒न्युश्च॑ मन्यु॒पत॑यश्च मन्यु॒कृते॑भ्यः॑ ।
पापेभ्यो॑ रक्षन्ताम् । यदह्ना॒ पाप॑मका॒र्षम् । मन॑सा
वा॒चा हस्ता॑भ्याम् । प॒द्भ्यामु॒दरे॑ण॒ शिश्ना॑ । अह॒स्त-
दव॑लुम्पतु । यत्किंच॑ दु॒रितं मयि॑ । इ॒दम॒हं माम-
मृतयो॑नौ । सत्ये ज्योति॑षि जुहो॑मि स्वाहा, इति ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके दशमप्रपाठके नारायणोपनिष-
द्येकत्रिंशोऽनुवाकः ॥ ३१ ॥
योऽयमग्निरस्ति यश्च मन्युः क्रोधाभिमानी देवो ये च मन्युपतयः क्रोध

very methodically!

Let's read the image from top to bottom, line by line:

[ अनु० ३२-३३ ] सभाष्यो दशमप्रपाठकः । ८५१
Wait, is it [ अनु० ३२-३३ ]?
In the image: [ अनु० ३२-३३ ]
Wait, look at the numerals:
३२-३३
Yes! [ अनु० ३२-३३ ]
सभाष्यो दशमप्रपाठकः ।
Page number: ८५१

अथ द्वात्रिंशोऽनुवाकः ।
Underneath, a short separator line (often represented or not, usually just text).

प्रातःसंध्याकाले जलपानार्थं मन्त्रमाह—

सूर्यश्च मा मन्युश्च मन्युपतयश्च मन्यु॒कृते॑भ्यः ।
Wait, is there any accent on सूर्यश्च? No, that's just repha.
Any on मन्युश्च? No.
Any on मन्युपतयश्च? No.
On मन्यु॒कृते॑भ्यः ।:
Under कृ: कृ॒
Above ते: ते॑
So: मन्यु॒कृते॑भ्यः ।

`पापे॒भ्यो