तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

...म् । सत्यत्वज्ञानत्त्व च परमात्मस्वरूपम् [१] यदिदं विश्वमिदानीमज्ञानदृष्ट्या
प्रपश्यतो तत्सर्वं वस्तु तत्त्वदृष्ट्या पुरुषः परमात्मैव । स च परमात्मा तद्विश्वमुपजी-
वति, स्वस्य व्यवहारनिर्वाहार्थमाश्रयति ।
तृतीया[मृच]माह—
पतिं विश्व॑स्या॒ऽऽत्मेश्व॑रꣳ॑ शाश्व॑तंꣳ॑ शि॒वम॑च्युतम् ।
ना॒रा॒य॒णं म॑हाज्ञे॒यं॒ विश्वा॒त्मानं॑ परा॒यणम्॑, इति ।
विश्वस्य जगतः पालकत्वात्पतिम् । आत्मनां जीवानां नियामकत्वादीश्वरम् ।
निरन्तरं वर्तमानत्वाच्छाश्वतम् । परममङ्गलत्वाच्छिवम् । [ न च्यवत इत्यच्युतम् । ]
नारायणत्वं पूर्वमुक्तम् । ज्ञेयेषु तत्त्वेषु मध्ये प्रौढत्वान्महाज्ञेयम् । जगदुपादानत्वेन
तदभेदाद्विश्वात्मत्वम् । उत्कृष्टाधारत्वात्परायणत्वम् । सर्वमाप्यारोपितं जगदधिष्ठाने
वर्तते ।
चतुर्थीमृचमाह—
ना॒रा॒यणः॑ परो॒ ज्योति॑रा॒त्मा ना॑रा॒यणः॑ प॒रः ।
ना॒रा॒यणः॑ परं॒ ब्रह्म॑ त॒त्त्वं ना॑रा॒यणः॑ प॒रः ॥
ना॒रा॒यणः॑ प॒रो ध्या॒ता॒ ध्या॒नं ना॑रा॒यणः॑ प॒रः, इति ।
पुराणेषु नारायणशब्देन व्यवह्रियमाणो यः परमेश्वरः स एव परमुत्कृष्टं सत्य-
ज्ञानादिवाक्यप्रतिपादितस्य ब्रह्मणस्तत्त्वम् । अतो नारायणः पर एवाऽऽत्मा न
त्वपरा मूर्तिविशेषः । तथा परो ज्योतिरेतदुत्कृष्टं ज्योतिश्छन्दोगैः परं ज्योतिरु-
पसंपद्येत्याम्नातं तदपि नारायण एव । तस्मान्नारायणः परमात्मा । पुनरपि नारा-
यणस्य सर्वात्मकत्वमुच्यते । नारायणः । छान्दसत्वात्सर्वत्र विसर्गलोपः । *पर-
ब्रह्म वेदान्तवेद्यं चिद्वस्तुतत्त्वमबाधितं यथार्थवस्तु, परः सर्वोत्कृष्टो जाड्यादिगुण-
व्यतिरिक्तः । ध्याता वेदान्ताधिकारी । ध्यानं प्रत्यगात्मगोचरो वृत्तिविशेषः । परः
पापिनां शत्रुः । एवंविधो नारायणो ध्येय इत्यर्थः ।
पञ्चमी[मृच]माह—
यच्च॑ कि॒ंचिज्जग॑त्स॒र्वं दृ॒श्यते॑ श्रू॒यते॒ऽपि वा॑ ( १ ) ।
अन्त॑र्ब॒हिश्च॑ तत्स॒र्वं व्या॒प्य ना॑रायणः स्थि॒तः, इति ।
अस्मिन्वर्तमाने जगति यत्किंचित्समीपवर्ति वस्तुजातं दृश्यतेऽपि वा दूरस्थं

• एतदादि यथार्थवास्त्वित्यन्तं नारायणशब्दार्थस्य स्पष्टीकरणम् ।