तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

अनु० १२ ] दशमप्रपाठकः । ८३३

श्रूयते तत्सर्वं वस्तुजातमयं नारायणोऽन्तर्बहिश्च व्याप्यावस्थितः । यथा कटक-
मुकुटाद्याभरणस्योपादानकारणं सुवर्णमन्तर्बहिर्व्याप्यावतिष्ठते तद्वत् ।
षष्ठी[मृचमाह] —
अन॑न्तम॒व्ययं॑ क॒विꣳ स॑मु॒द्रेऽन्तं॑ वि॒श्वशं॑भुवम् ।
प॒द्म॒को॒शप्र॑तीका॒शꣳ॒ हृद॑यं चाप्यधो॒मुख॑म्, इति ।
अत्र पूर्वार्धेन नारायणस्य वास्तवंरूपं संक्षिप्योपन्यस्यते । अनन्तं देशपरिच्छेददर-
हितम् । अव्ययं विनाशरहितम् । कविं चिद्रूपेण सर्वज्ञम् । समुद्रेऽतिबहुत्वत्वेन
समुद्रसदृशे संसारेऽन्तमवसानरूपम् । यदा नारायणस्य स्वरूपं जानाति तदैव संसारः
क्षीयत इत्यर्थः । विश्वशंभुवं विश्वस्य संसार[सुख]स्योत्पत्तिकारणरूपम् । “ एतस्यै-
वाऽऽनन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ति” इति श्रुत्यन्तरात् । ईदृशं नारायणरूप-
मि(मु)[पासीते]ति शेषः । उत्तरार्धेनोपासनस्थानमुच्यते । पद्मकोशप्रतीकाशं यथाऽष्ट-
दलकमलस्य कोशो मध्यच्छिद्रं तत्सदृशं, तच्च हृदयशब्दवाच्यम् । लौकिकं पद्ममूर्ध्वा-
भिमुखं हृदयपद्मं त्वधोमुखमिति [वि]शेषः ।
सप्तमीमृचमाह—
अधो॑ नि॒ष्ट्या वि॑तस्त्या॒न्ते ना॒भ्यामु॑परि॒ तिष्ठ॑ति ।
ज्वा॒ल॒मा॒लाकु॑लं भा॒ती वि॒श्वस्या॑ऽऽय॒तनं॑ म॒हत्, इति ।
निष्ठ्रिर्ग्रीवाबन्धस्तस्या अधस्ताद्वर्तते । तत्रापि नाभ्यामुपरि नाभिदेशस्योर्ध्वभागे
वितस्त्यान्ते द्वादशाङ्गुलपरिमिता वितस्तिः, [ तस्या अन्तेऽवसानभूत ] एवंविधप्र-
देशे पूर्वोक्तं यद्धृदयपुण्डरीकं [तिष्ठति] वर्तते, तत्र महत्परंब्रह्म भाति । दीर्घश्छा-
न्दसः । कथंभूतम् । विश्वस्य ब्रह्मा०ऽस्याऽऽयतनमाधार[भू०]म् । ज्वाला*मालाभिः
प्रकाशपरम्पराभिराकुलं युक्तम् ।
अष्टमीमृचमाह—
सं॒त॑तꣳ शि॒लाभि॑स्तु लम्ब॑त्याकोश॒संनि॑भम् ।
तस्यान्ते॑ सुषि॒रꣳ सूक्ष्मं तस्मि॑न्त्स॒र्वं प्रति॑ष्ठितम्, इति ।
आकोशः पद्ममुकुलं तत्संनिभं तत्सदृशं हृदयकमलं लम्बति हृदय(शरीर)मध्येऽ-
धोमुखत्वेन लम्बते। तच्च शिराभिर्नाडीभिः [संततं] परितः सम्यग्व्याप्तम् । “शतं चैका
च हृदयस्य नाड्यः ” इति श्रुत्यन्तरात् । तस्य हृदयस्यान्ते समीपे सूक्ष्मं सुषिरं
छिद्रं सुषुम्ना०ाडीनालं तिष्ठति । तस्मिन्सुषिरे सर्वमिदं जगत्प्रतिष्ठितम् श्रितम् । तत्र
मनसि प्रविष्टे सति सर्वजगदाधारस्य ब्रह्मणोऽनि[व्यज्य]मानत्वात् ।
* मूले छान्दसत्वाद्ध्रस्व इति भावः ।

१०५