तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

८३४ परिशिष्टत्वेन संगृहीतः— [ अनु० १३ ]
नवमी[मृच]माह—
तस्य॒ मध्ये॑ म॒हान॑ग्नि॒र्विश्वार्चि॑र्विश्वतो॑मुखः ।
सोऽग्र॑भुग्वि॒भज॑न्ति॒ष्ठन्नाहा॑रम॒जरः॑ क॒विः ।
ति॒र्य॒गूर्ध्वम॑धःशायी र॒श्मय॑स्तस्य॒ संत॑ता, इति ।
तस्य सुषुम्नानालस्य मध्ये महान्प्रौढोऽग्निर्वर्तते । स च विश्वार्चिर्बहुलज्वालोपेतः ।
अत एव ज्वालाविशेषैः परितोऽवस्थितासु [ सर्वासु नाडीषु ] संसरणाद्विश्वतोमुखो
बहुविधमुखः । सोऽग्निरग्रभुक् । स्वस्य पुरतः प्राप्तमन्नं भुङ्क्त इत्यग्रभुक् । स च
भुक्तमाहारं शरीरे सर्वावयवेषु विभजन्प्रसारयंस्तिष्ठन्नवतिष्ठत इत्यर्थः । तथा च
भगवतोक्तम्—
“अहं वैश्वानरो भूत्वा प्राणिनां देहमाश्रितः ।
प्राणापानसमायुक्तः पचाम्यन्नं चतुर्विधम्” इति ।
तस्मादुक्तमन्नमसौ जरयति न तु स्वयं जीर्यत इत्यजरः । अत एव कविरभिज्ञः
कुशल इत्यर्थः । किंच तस्याग्ने रश्मयः किरणास्तिर्यगूर्ध्वमधः शेरत इति [तिर्यगूर्ध्व-
मधःशायी] वचनव्यत्ययः । संतता सर्वतो व्याप्ताः ।
दशमी[मृच ]माह—
सं॒तापय॑ति स्वं दे॒हमापा॑दतल॒मस्त॑कः+ ।
तस्य॒ मध्ये॑ व॒ह्निश्शि॑खा अ॒णीयो॑र्ध्वा व्य॒वस्थि॑तः, इति ।
[ आपादतलमस्तकं ] पादतलमारभ्य मस्तकपर्यन्तम् । वर्णव्यत्ययः । कृत्स्नमपि
स्वकीयं देहं सर्वदा संतापयति । सोऽयं शरीरगतः संतापोऽग्निसद्भावे लिङ्गम् । तस्य
ज्वालाविशेषैः कृत्स्नदेहव्यापिनोऽग्नेर्मध्ये वह्निशिखा काचिज्ज्वलाऽणीयाऽत्यन्तसू-
क्ष्मोर्ध्वा सुषुम्नानाडीनालेनोर्ध्वं ब्रह्मरन्ध्रपर्यन्तं प्रसृत्य व्यवस्थितो विशेषेणावस्थिता ।
एकादशीमृचमाह —
नीलतो॑यद॑मध्य॒स्था वि॒द्युल्ले॑खेव भास्व॑रा ।
नीवा॒रशू॒कव॑त्त॒न्वी पी॒ता भा॑स्वत्य॒णूप॑मा, इति ।
तोयमुदकं ददातीति तोयदो मेघः । स च वर्षितुं जलपूर्णत्वान्नीलवर्णस्तादृशस्य
मेघस्य मध्ये स्थिता विद्युल्लेखेव सेयं पूर्वोक्ताऽग्निशिखा भास्वरा । प्रभावती, नीवार-
बीजस्य शूकं दीर्घपुच्छं यथा तनु भवति तद्वदियं शिखा तन्वी सूक्ष्मा, बहिः (बाह्य)-

• गकारपाठोऽपि वैदिकेषु प्रसिद्धः ।