तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

२४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा०१अनु०७]
आरुणकेतुको देवो वह्निरूपेणाऽऽदित्यरूपेण वाऽवस्थितः । यः पुमानेवमारुणकेतु-
काग्नेर्महिमानं जानाति तेनैवंविदुषा सहाऽऽचार्यान्तेवासिनावन्योन्यस्मै द्रोहं
कर्तुं नार्हतः । आचार्योऽध्वर्युः, यज्ञे धर्मानारतीति व्युत्पत्तेः । यजमानोऽन्तेवासी,
तस्याध्वर्योः समीपे निवासात् । तावध्वर्युयजमानावभिज्ञेन सह द्रोहयोग्यौ न भवतः ।
स्वयं द्रोह्यावपि न भवतो द्रोग्धारावपि न भवत इति वक्तुमन्योन्यस्मा इत्युक्तम् ।
तस्मै विदुषे स्वयं द्रोहमकृत्वा सोऽपि यथा न द्रुह्यति तथा वर्तितव्यम् । यो
मूढस्तस्मै विदुषे स्वयं द्रुह्यति सोऽयं स्वर्गलोकाद्भ्रष्टो भवति । तस्मान्न द्रोहः कर्तव्यः ।
“स्मृतिः प्रत्यक्षम्” इत्यारभ्य पञ्चस्वनुवाकेषु प्रोक्तोऽर्थ उपसंह्रियते—इति
एवमतीते ग्रन्थे “ऋतुर्ऋतुना नुद्यमानः” इत्यादिभिर्ऋतुमण्डलप्रतिपादकानि
वाक्यान्युक्तानि, “एतैरादित्यमण्डलम्” इत्यादिभिः सूर्यमण्डलप्रतिपादकानि वाक्या-
न्युक्तानि, पूर्वोक्त एवार्थो दृढमारूख्यायते यास्त्वृक्षूदाहृतासु ता आख्यायिकाः “शुक्रं
ते अन्यत्” इत्याद्यस्ता अप्युक्ताः । अत ऊर्ध्वमुपरितनेष्वनुवाकेषु सनिर्वचना
निःशेषेण वचनं निर्वचनं ब्राह्मणं तेन सहिता आख्यायिकाः सनिर्वचनाः । पूर्वे-
ष्वनुवाकेषु मन्त्रप्रतिपादितेऽर्थे संवादार्थमृच उदाहृता उत्तरेष्वनुवाकेषु ब्राह्मणप्र-
तिपादितेऽर्थे संवादार्थमृच उदाह्रियन्त इत्यर्थः ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय-
तैत्तिरीयारण्यके प्रथमप्रपाठके षष्ठोऽनुवाकः ॥ ६ ॥
अथ प्रथमप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः ।
कल्पः— “आरोग इत्यष्टौ पदशो यत्ते शिल्पंमिति च” इति॑ । तत्र ब्राह्मणेमारोग
इत्यादिपदप्रतिपादिकामृचमुदाहरति—
आ॒रो॒गो भ्राजः॑ पट॒रः पत॒ङ्गः । स्वर्ष्णरो ज्योति॑-
षीमांन्वि॒भासः॑ । ते अ॒स्मै॒ सर्वे॑ दि॒वमांत॑पन्ति ।
ऊर्जं॒ दुहा॑ना अनपस्फुर॑न्त इ॒ति, इति॑ ।
आरोगादीनि विभासान्तानि सप्त पदानि सप्तानां सूर्यविशेषाणां नामधेयानि ।
ते सप्तापि सूर्या अस्मै लोकार्थं दिवमाकाशमातपन्ति सर्वतः प्रकाशयन्ति । किं कुर्वन्तः
ऊर्जं दुहाना वृष्टिद्वारेण क्षीरादिरसं संपादयन्तः । अनपस्फुरन्तः प्राणिनां प्रातिकूल्येन
१ ख. ग. ॰ति । आरोगादीनि विभासान्तानि । त॰ । २ ख. ग. ॰णभाग ।

[प्रपा०१अनु०७] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । २५

प्रकाशनमस्फुरणं तदकुर्वन्तः । अनुकूलमेव प्रकाशनं सर्वदा कुर्वन्तीत्यर्थः । श्रौतइति-
शब्द उपधानप्रदर्शनार्थः । उदाहृतायामस्यामृच्युक्तैरारोगादिनामभिः सप्तभिरि-
ष्टका उपदध्यादित्यर्थः । आरोगस्तया देवतयाऽङ्गिरस्वद्ध्रुवाऽऽसीदेत्येवमुपधानमन्त्रा
उन्नेयाः ।
अथाष्टमं नामधेयं दर्शयति—
क॒श्यपो॑ऽष्ट॒मः स म॑हामे॒रुं न॑ जहा॒ति । तस्यै॒षा भव॑ति, इति ।
पूर्वोक्तारोगादिसप्तसूर्यापेक्षया योऽयमष्टमः सूर्यस्तस्य कश्यप इति नामधेयम् । तेन
नाम्नेष्टका उ(मु?)पदध्यात् । स च कश्यपो मेरुंपर्वतं न कदाचिदपि परित्यजति मेरु-
स्थानमेव सर्वदा प्रकाशं करोति । तस्य कश्यपस्य प्रतिपादिका काचिदृग्विद्यते ।
अथ तामृचं दर्शयति —
यत्ते॒ शिल्पं॑ कश्यप रोच॒नाव॑त् । इ॒न्द्रि॒याव॑त्पु-
ष्कलं॑ चि॒त्रभा॑नु । यस्मि॑न्त्सूर्या॒ अर्पि॑ताः स॒प्त
सा॒कम् (१) । तस्मि॑न्त्राजा॑नम॒धिवि॑श्रये॒ममिति॑, इति ।
हे कश्यपाष्टमसूर्य यत्ते तव शिल्पं जगतप्रकाशलक्षणं चित्रं कर्म यस्मिन्स्वकीये
प्रकाशरूपे चित्रकर्मण्यारोगादयः सप्त सूर्याः साकमर्पितास्त्वया सह स्थापितास्तस्मि-
न्शिल्पे प्रकाशलक्षण इमं यजमानं राजानं दीप्तियुक्तं कृत्वाऽधिविश्रय सर्वेषामुपरि
विशिष्टत्वेन स्थापय । कीदृशं शिल्पम्, रोचनावत्प्रकाशयुक्तम् । इन्द्रियावदिन्द्रिय-
सामर्थ्ययुक्तम् । पुष्कलं संपूर्णम् । चित्रभानु विविधरश्मियुक्तम् । इत्येषा कश्यप-
प्रतिपादिकाऽभिहिता ।
कश्यपस्य शिल्पे सप्तसूर्याणामर्पितत्वं स्पष्टी करोति—
ते अस्मै॒ सर्वे॑ कश्य॒पाज्ज्योति॑र्लभन्ते । तान्त्सोमः॑
क॒श्यपा॒दधि॒निर्ध॑मति । भ्रस्ताक॒र्मकृ॑दि॒वैवम् , इति ।
ते सर्वे सप्तापि सूर्या अस्मै जगतप्रकाशनाथं कश्यपात्सकाशाज्ज्योतिर्लभन्ते ।
यद्यपि सूर्याः पूर्वमेव ज्योतिष्मन्तस्तथाऽपि तान्सूर्यान्सोमो देवः कश्यपात्सकाशा-
दधिनिर्धमत्यधिकत्वेन निस्तमस्का यथा भवन्ति तथा शोधयति । सोमो हि तानाहूय
कश्यपसमीपं प्रापितवान् । तस्य कश्यपस्यानुग्रहादेतेषां प्रकाशाधिक्यं संपन्नमित्यर्थः ।
भस्तेत्यादिस्तत्र दृष्टान्तः । रेफस्य व्यत्यये सति भस्त्राशब्दो धमनसाधनमिति३याचष्टे ।

१ ग. ॰षा काश्य॰ । २ ख. स्थापितवान् । ३ क. ग. ॰मिवेत्या॰ ।
४

२६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा० १ अनु० ७]
यथा चर्ममय्या दृत्या वायुमुत्पाद्य ज्वलिताग्निना सुवर्णादेः किट्टादिकमपनीय भस्त्राक-
र्मकृत्सुवर्णकारः शोधयत्येवं कश्यपसंबन्धकारी सोमस्तान्सूर्यानशोधयत् ।
तेषां सप्तसूर्याणां स्वरूपे मतभेदं दर्शयति--
प्रा॒णो जी॒वानी॑न्द्रि॒यजी॑वानि । स॒प्त शीर्षण्या॑ः
प्रा॒णाः । सूर्या इत्या॑चा॒र्याः, इति ।
मुखनासिकयोः संचारी यः प्राणः स एव सप्तभिर्वृत्तिभेदैः सप्त सूर्या इत्येवं केचि-
दाचार्या आहुः । जीवानि जीवननिमित्तभूतानि महदहंकारपञ्चतन्मात्ररूपाणि
तत्त्वानि सप्त सूर्या इत्येवमन्य आचार्याः प्रचक्षते । इन्द्रियजीवानि चक्षुरादीनि
पञ्चेन्द्रियाणि मनोबुद्धिसहितानि जीवनांनिमित्तभूतानि सप्त सूर्या इत्येवमपरे प्रचक्षते ।
शिरस्यवस्थितानि यानि सप्त छिद्राणि तेषु संचरन्तः प्राणाः सप्त सूर्या इत्यन्ये ।
एते सर्वेऽप्याचार्याः सप्तसूर्यबुद्ध्या स्वरूपान्यानि तत्त्वान्याहुरतो नैते मुख्याः सप्त सूर्याः।
अथ मुख्यानां सप्तसूर्याणां द्रष्टारावृषी उदाहरति--
अप॑श्यम॒हमे॒तान्स॒प्त सूर्या॒निति॑ । प॒ञ्चक॑र्णो वात्स्यानः॑।
स॒प्तक॑र्णश्च प्लाक्षिः ( २ ) । आ॒नु॒श्र॒वि॒क ए॒व नौ क॒श्यप॑
इति॑ । उ॒भौ वे॑दयिते । न हि शे॒कुमि॑व म॒हामे॒रुं गन्तुम्, इति ।
पञ्चकर्णनामकः कश्चिद्वत्सस्य पुत्रो महर्षिरेतानारोगादीन्सप्त सूर्यान्प्रत्यक्षेणैवा-
हमपश्यमित्युवाच । तथा सप्तकर्णनामकः कश्चित्प्लक्षस्य पुत्रो महर्षिरप्यहमप-
श्यमित्युवाच । अतो मनुष्यैः संनिहितत्वादेक एव सूर्योऽवलोक्यते न तु व्यवहित-
त्वादितरे षट्सूर्या अवलोक्यन्ते । किंच तावुभावपि पञ्चकर्णसप्तकर्णाख्यौ महर्षी
वेदयिते इत्थं वेदयतः प्राणिनः सर्वान्बोधयतः । किमिति तदुच्यते-- कश्यपाख्योऽ-
ष्टमः सूर्यो न.तावयोरुभयोरानुश्रविक एव न तु प्रत्यक्षः । गुरूपदेशमनु श्रूयत
इत्यनुश्रवो वेदस्तत्रैवावगत आनुश्रविकः । “यत्ते शिल्पं कश्यप” इत्यादिमन्त्रादेवा-
वगम्य

[प्रपा० १ अनु० ७] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । २७
गर्गस्य पुत्रः प्राणत्रातनामकः कश्चिन्महर्षिस्तौ पञ्चकर्णसंज्ञकौ प्रत्येवमुवाच ।
महामेरावेव परिवर्तमानमेतत्कश्यपाभिधं सूर्यमण्डलं प्रत्यक्षेणैवा[हम]पश्यम् । अतो
हे मुनी युवामपि महामेरुं गच्छन्त योग्येन मार्गेण गच्छतम्‌, अजहंतं मेरुं कदाचि-
दप्यपरित्यजन्तमेकं कश्यपाख्यं सूर्य च गच्छतम् ।
अथ मेरुगमने मार्गं दर्शयति—
भ्रा॒जप॑ट॒रप॑त॒ङ्गा नि॑ह॒ने । ति॒ष्ठन्त॒ातप॑न्ति । तस्मा॑दि॒ह तप॑त्रि-
तपाः ( ३ )। अ॒मुत्रेत॑रे । तस्मा॑दि॒हातप॑त्रितपाः, इति ।
य एते सप्त सूर्यास्तेषां मध्य आरोगारूयस्यास्माभिर्दृश्यमानस्य सूर्यस्य गतिः प्रसिद्धा ।
तदनन्तरभाविनो भ्राजादयस्त्रयस्ते निहने मेरुमार्गस्य निहतप्रदेशेऽधोभागे तिष्ठन्ता-
तपन्ति अवस्थिताः सन्तो रश्मिभिरधोमुखैर्मेरुमार्गादधोवर्तिनः प्राणिनः सर्वतः प्रकाश-
यन्ति । यस्मादेषामधोमुखा रश्मयस्तस्मादिह लोके तपन्नितपास्तपनशीलरश्मियुक्ताः ।
इतरे तु भ्राजपटरपतङ्गेभ्योऽन्ये स्वर्णरज्योतिष्मद्विभासाख्यः सूर्यास्तेऽमुत्र मेरुमार्गा-
दुपरिभागे वर्तन्ते । यस्मात्तेषां रश्मय ऊर्ध्वमुखास्तस्मात्त इहाधोलोकेऽतपत्रितपा-
स्तपनशीलरश्मियुक्ता न भवन्ति । भ्राजादीनामधोमुखरश्मित्वात्स्वर्णरादीनामूर्ध्वमुखर-
श्मित्वाच्च वर्गद्वयमध्ये तापाभावाच्छीतलेन मार्गेण मेरुं गन्तुं शक्यत इत्यर्थः ।
अथ सूर्याणां मध्यवर्तिमार्गप्रतिपादिकामृचमवतारयति---
तेषामे॒षा भ॑व॑ति, इति ।
तेषां सप्तसूर्याणां संबन्धिनी मेरुमार्गप्रतिपादिकेयमृगुच्यते ।
तामृचं दर्शयति---
स॒प्त सूर्या॒ दिव॒मनु॑प्रवि॒ष्टाः । तानन्व॑ति प॒थिभि॑र्दक्षिणा॒वान् ।
ते अ॑स्मै॒ सर्वे॑ घृ॒तमातप॑न्ति । ऊर्जं॑ दुहा॒ना अ॑नपस्फु॒रन्त॒ इति॑, इति ।
आरोगादयः सप्त सूर्या दिवमन्तरिक्षमनुप्रविष्टा अनुक्रमेण व्याप्ताः । दक्षिणावा-
ञ्छास्त्रोक्ताविष्टिकौदक्षिणायुक्तोऽनुष्ठितारुणकेतुकाग्निः प्रागुक्तान्सप्त सूर्यानुसृत्य
पथिभिः सूर्यवर्गद्वयवर्तिभिः शीतैर्मार्गैरेति मेरुं गच्छति । ते सूर्याः सर्वेऽप्यस्मै यज-
मानाय घृतमातपन्ति मेरुमार्गरूपमाकाशं घृतादिभोग्यवस्तुसंपूर्ण यथा भवति तथा
१ ग. गच्छतं । २ क. योगेन । ३ ख. ग. ॰म् । तत्तस्तस्त्रिवहाव्राज° । ४ क. ॰मेतं क° ।
५ ख. ग. ॰स्त्रोक दृष्ट°। ६ क. ॰ष्टकं द°। ग. ॰ष्टं द°। ७ ख ॰भिःशा तमार्गे°। ८ ग. ॰र्देऽस्मै°।

२८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा०१अनु०७]
प्रकाशयन्ति । किं कुर्वन्तः, ऊर्जं दुहाना भोग्यं क्षीरादिकं संपादयन्तः, अनपस्फु-
रन्तः संतापमकुर्वन्तः, हे यजमानेहाऽऽस्यतामिह भुज्यतामित्येवं प्रियोक्तिं वदन्ति ।
यथा चाऽऽथर्वणिका आमनन्ति--“ एह्येहीति तमाहुतयः सुवर्चसः सूर्यरश्मिभिर्यज-
मानं वहन्ति प्रियां वाचमभिवदन्त्योऽर्चयन्ते ” इति । इत्येषा सप्त सूर्या इत्यादिका
मार्गप्रतिपादिका, तयेष्टकामुपदध्यात् । तथा च बौधायनः—“सप्त सूर्याः सप्त दिशो
नानां यद्द्यावश्चित्रं देवानामिति चतस्रः सौरीः पुरस्तात्” इति ।
इदानीं सूर्यस्वरूपे पक्षान्तरमुपन्यस्यति—
स॒प्तर्त्विज॑ः सूर्या इ॒त्याचार्याः॑, इति ।
य एते यज्ञे होत्रादयः सप्तर्त्विजस्त एव सप्त सूर्या इति केचिदाचार्याः प्रचक्षते ।
अस्मिन्नर्थे कांचिदृचमवतारयति---
तेषा॑मे॒षा भव॑ति, इति ।
तेषामृत्विग्रूपाणां सप्तसूर्याणां प्रतिपादनार्थेयमृग्विद्यते ।
तामेतामृचं दर्शयति---
स॒प्त दिशो॒ नाना॑सूर्याः (४) । स॒प्त होता॑र ऋ॒त्विज॑ः ।
दे॒वा आ॑दि॒त्या ये स॒प्त । तेभि॑ः सोमा॒भीरक्ष॑ ण॒ इति॑, इति ।
अष्टसु दिक्षु मध्ये या प्राची सा सूर्यवतीति सर्वेषां प्राणिनां प्रसिद्धा । यास्त्वन्या
आग्नेय्याद्याः सप्त दिशस्ता अपि नानाविधसूर्योपेताः । ते च सप्तसु दिक्ष्ववस्थिताः ।
तत्स्वामिनः सूर्या इह कर्मणि होत्रादय ऋत्विजो भूत्वा चरन्ति । होता प्रशास्ता
ब्राह्मणाच्छंसी पोता नेष्टाच्छावाक आग्नीध्र इत्येते सप्त होतारः । य एतेऽत्र होत्रादय
ऋत्विजो देवा भूत्वा सप्ताऽऽदित्या इत्युच्यन्ते, हे सोम यागाधिपते तेभिर्होतृरूपै-
रादित्यैर्नोऽस्मानभिरक्ष । इत्यनयाऽपीष्टकामुपदध्यात् ।
[ * ननु सूर्या ऋत्विग्रूपा इत्यस्मिन्नर्थ इयमृगाहृता । तत्र दिशो नानासूर्या इत्येत-
दप्रस्तुताभिधानमित्याशङ्क्योत्तरमाह]--
तद॑प्या॒म्नायः॑ । दि॒ग्भ्राज॑ ऋ॒तून्क॑रोति, इति ।
यदुक्तं दिशां नानासूर्योपेतत्वं तदप्याम्नायः, शाखान्तरे कश्चिन्मन्त्रो ब्रूते । अतो
वेदान्तरसिद्धत्वादेतदपि वक्तव्यमेव न त्वप्रस्तुतं । किंच तस्मिन्नर्थे युक्तिरप्यस्ति ।
दिग्भ्राजस्तां तां दिशं प्राप्यावस्थिताः सूर्या ऋतून्वसन्तादिसूचितानृतुधर्मान्करोति

• एतदारभ्योत्तरमाहेत्यन्तं क. पुस्तके नास्ति ।
  १ क. हीरादिकं । २ ख. ग. ॰ना पन्थानाश्वि० ३ ग. ॰स्तुतं किंचित् । त० ।

[प्रपा० १ अनु० ७] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । २९
तस्यां तस्यां दिशि कुर्वन्ति । न हि ऋतुनिष्पादकसूर्यव्यतिरेकेण तत्तदृतुधर्माः संभ-
वन्ति, तस्मात्सन्त्येव दिक्षु विभिन्नाः सूर्याः ।
अथ कैमुतिकन्यायेन दिशां बहुसूर्यत्वं दृढी करोति—
ए॒तयै॒वाऽऽवृ॒ताऽऽ सह॑स्रसूर्यताया इति वैशम्पायनः॑, इति ।
एतयैवाऽऽवृता अने(वृताऽने)नैव प्रकारेणर्तुधर्मा यत्र सन्ति तत्र तत्संपादकः
सूर्योऽस्तीति न्यायेनाऽऽ सहस्रसूर्यतायाः सहस्रसंख्याकसूर्योपेतत्वपर्यन्तं दिक्षु सूर्यभेदाः
कल्पनीयाः, तत्र सहस्रसूर्यत्वे किमाश्चर्यमिति वैशम्पायन आचार्यो मन्यते । आसहस्र-
मित्यूपलक्षणम्, अनन्ताः सूर्या इत्यर्थः ।
अनन्तसूर्यप्रतिपादिकामृचमवतारयति—
तस्यै॒षा भव॑ति, इति ।
तस्य सहस्रसूर्यवत्त्वस्य प्रतिपादिकेयमृग्विद्यते ।
तामेतामृचं दर्शयति—
यद्द्याव॑ इन्द्र ते श॒तꣳ श॒तं भूमी॑ः । उ॒त
स्युः । न त्वा॑ वज्रिन्त॒सह॑स्र॒ꣳ सूर्याः॑ ( ५ ) ।
अनु॒ न जात॒मष्ट॒ रोद॑सी॒ इति॑, इति ।
यद्यदि हे इन्द्र ते तव शतं द्यावः स्युर्बहुभिः शतसंख्याभिर्युक्ता द्युलोकाः
संभवेयुः, उतापि च शतं भूमीः स्युर्बह्वीभिः शतसंख्याकाभिर्युक्ता भूमयोऽपि यदि
संभवेयुः, हे वज्रिंस्तदानीमपि रोदसी जातं द्यावापृथिव्योर्मध्ये समुत्पन्नं त्वां सहस्र-
सू(सं सू)र्याः सहस्रोपलक्षिता अनन्ताः सूर्या [न] नान्वष्ट [न] नान्वश्नुवते त्वामनु न
[न] व्याप्नुवन्ति । एतावत्सु द्युलोकेषु भूलोकेषु च सत्स्वपि तत्र तत्र स्थितं त्वामनु सूर्य-
व्याप्तेरपर्याप्ता देशाः, सूर्याणामनन्तत्वादित्यर्थः । इत्यनयाऽपीष्टका उ(मु?)पदध्यात् ।
मन्त्रोक्तमनन्तसूर्यत्वं युक्त्योपपादयति--
नाना॑लिङ्गत्वा॒दृतू॑नां नाना॑सूर्यत्वम्, इति ।
यद्येक एव सूर्यः स्यात्तदानीं वसन्ताद्यृतूनां नानालिङ्गत्वं न स्यात्, न हि कारण-
भेदमन्तरेण कार्यभेदः संभवति । तस्मादृतुधर्मवैलक्षण्यसिद्धये बहुसूर्यत्वमभ्युपेयम् ।
कथं तर्हि पूर्वत्र कश्यपोऽष्टम इत्येवं सूर्याणामष्टसंख्या स्वीकृतेत्याशङ्क्य तदभि-
प्रायं दर्शयति--
अ॒ष्टौ तु व्य॑वसि॒ता इति॑, इति ।
१ ख. ग. ॰येन स॰ । २ म. सूर्याभ्या॰ ।

or क्षि?
Wait! Look at the mantra in TA 1.7:
"साकं जानाः सप्रथा नानासूर्याः..." or "साकं जाक्षाः"?
Wait! Let's search the mantra in Taittiriya Aranyaka 1.7:
What is the pratika / mantra?
"साकं जानाः सप्रथा नानासूर्याः"?
No, look at TA 1.7.1:
Wait, let's recall Taittiriya Aranyaka 1.7:
Wait, the anuvaka ends with:
"साकं जानाः..." or something?
Wait, let's read the printed characters in line 16:
साकं॑
Next: प्ला? प्ता? जा?
Look at the first letter: it has a loop at top left, then vertical... wait, is it प्लु? प्ला?
Wait! Look at साकं:
Letter 1: सा
Letter 2: कं॑ (with udatta stroke above)
Letter 3: प्ला? No, जा॒?
Wait, look at जा in जग॑तः in line 15: जinजग॑तः has three horizontal prongs.
Does Letter 3 look like ज?
No! Letter 3 has प् and ला? प्ता? ज्ञा?
Wait, is it `जा

[प्रपा० १ अनु० ८] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ३१
अथ प्रथमेऽष्टमोऽनुवाकः ।
कल्पः-- " पुस्तात्केदमभ्रमित्येकाम् " इति । पाठस्तु--
केदम॒भ्रं निवि॑शते । काय॑२॒ संवत्स॒रो मिथ॑ः ।
क्वाहः॒ केयं दे॒व रात्री॑ । क मासा॑ ऋ॒तव॑ः श्रिताः, इति ।
अपो बिभ्रती(भर्ता) त्यभ्रं मेघस्वरूपं तच्चाऽऽकाशे निरालम्बेत्वेनास्माभिर्दृश्यतेऽतः
कुत्राऽऽधारे निवसतीति प्रश्नः । न ह्यालम्वनमन्तरेण निर्देष्टुं शक्यम् । एतच्चोपल-
क्षणम्, कारणमपि किमिति प्रष्टुरभिप्रायः । एवं संवत्सराहोरात्रमासर्तवः कस्मि-
न्नाश्रयेऽवस्थिताः किं वा तेषां कारणमिति हे देव जगत्कर्तः कथय । संवत्सरस्य
बह्ववयवसङ्घातित्वं द्योतयितु

परमेश्वरेण प्रथमं सृष्टास्वप्सु घनीभावसामर्थ्ये प्रक्षिप्ते सति ब्रह्माण्डं निष्पन्नं तच्च १
ब्रह्माण्डमभिन्नं सद्यावदवस्थितं तावतः कालस्य संवत्सर इति नाम संपन्नम् । तथा च
वाजसनेयिनो बृहदारण्यके समामनन्ति— २“तद्यद्रेत ३ आसीत्संवत्सरोऽभवन्न ह पुरा
ततः संवत्सर आस ” इति । एवं ब्रह्माण्डेन ५ सहाप्सु संवत्सरे समुत्पन्ने सति तदव-
यवाः कालविशेषाः सर्वेऽप्यङ्गच एवोत्पन्ना अप्स्वेव निविशन्ते, तदिदं कालप्रश्नस्यो- ६
त्तरम् । या एता आपो भूमौ शुष्यन्ति ताः सर्वा रश्मिद्वारा सूर्ये समाहिता
भवन्ति । घर्मकाले हि तीक्ष्णैः सूर्यरश्मिभिर्जलशोषः सर्वैः प्राणिभिर्दृश्यते । अत एव
बुद्धिमद्भिरुक्तम्— “सहस्रगुणमुत्स्रष्टुमादत्ते हि रसं रविः ” इति । इदं च केमा
आपो निविशन्त इत्यस्योत्तरम् । तेभ्यः सूर्

[प्रपा०१अनु०८] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ३३
अथ द्वितीयामाह—
इरा॑वती धेनु॒मती॒ हि भू॒तम् । सू॒य॒व॒सिनी॒ मनु॑षे दश॒स्ये॑ ( २) ।
व्य॑ष्ट॒भ्नाद्रोद॑सी॒ विष्ण॑वे॒ते । दा॒धर्थ॑ पृथि॒वीम॒भितो॑ म॒यूखैः॑, इति ।
मनुषे मनुष्यार्थमेते द्यावापृथिव्याविरावती अन्नवत्यौ बह्वन्नयुक्ते धेनुमती
धेनुमत्यौ सूयवसिनी शोभनैर्यवसैर्भक्ष्यैर्युक्ते दशस्ये दातुमर्हे भूतम्नानादिदानशक्ते
भवतः । रोदसी द्यावापृथिव्यावेतादृशौ व्यष्टभ्नाद्विष्णुर्विशेषेण धृतवान् । हे विष्णो
त्वं पृथिवीमेतां द्युलोकसहितामभितोऽध उपरि च मयूखैः शङ्कुस्थानीयै रश्मिभि-
र्दाधर्थ धृतवानसि ।
अथ तृतीयामाह--
किं तद्विष्णो॒र्बल॑माहुः । का दी॒प्तिः किं प॑राय॒णम् ।
एको॒ यद्धा॒रय॑द्दे॒वः । रे॒जती॒ रोद॑सी॒ उभे, इति ।
यद्देवो यो विष्णुरेक एव रेजती राजमाने रोदसी द्यावापृथिव्यावुभे धारयद्धृ-
तवांस्तस्य विष्णोः किं तद्बलं तादृशी शक्तिः कुत आगता, यैर्मयूखैर्धृतवान्सा दीप्तिः
का कुत्रत्या, किं च परायणं तस्य सहायभूतं वस्तु, इति प्रष्टार आहुः ।
अथ चतुर्थीमाह---
वा॒ताद्विष्णो॒र्बल॑माहुः । अ॒क्षरा॑द्दी॒प्तिरु॑च्यते । त्रि॒प-
दाद्धा॑रयद्दे॒वः । यद्विष्णो॒रेक॑मुत्त॒मम् ( ३ ), इति ।
विष्णुर्हि वातरूपं सूत्रात्मानमुत्पाद्य तेन सूत्रेण सर्वं जगद्धारयति । तथा च वाज-
सनेयिन आमनन्ति---“वायुर्वै गौतम तत्सूत्रं वायुना वै गौतम सूत्रेणायं च लोकः
परश्च लोकः सर्वाणि च भूतानि संदृब्धानि भवन्ति” इति । तस्माद्विष्णोर्बलं धारण-
सामर्थ्यं वातादागतमित्यभिज्ञा उत्तरमाहुः । दीप्तिर्जगदवभासकं ज्योतिः, तच्च
विष्णोरक्षराद्विनाशरहितात्स्वकीयात्परमपदाद्भवतीत्यभिज्ञैरुच्यते । विष्णुर्हि जगत्सृ-
ष्ट्यादिनिर्वाहकमुपासकैरूपास्यमिदम्परं यच्च ज्ञानिभिर्ज्ञेयं परं पदम्, अत एवाऽऽ-
म्नायते---“तद्विष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरयः” इति । तत्र परविद्यागम्यं
स्वरूपं विनाशराहित्यादक्षरम् । अत एवाऽऽथर्वणिका आमनन्ति--“अथ परा यया
तदक्षरमधिगम्यते” इति । तस्मादक्षराज्जगदवभासिका चैतन्यरूपा दीप्तिर्लभ्यते ।
“तमेव भान्तमनुभाति सर्वं तस्य भासा सर्वमिदं विभाति” इति श्रुतेः । इदं च का

१ क. ॰मन्नादि॰ । २ ग. कुतत्या । ३ ख ग. रमम् । ४ क. ॰र्लभते ।
५

३४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा०१अनु०८]
द्दीतिरित्त्यस्योत्तरम्—पुरुषसूक्ते—“पादोऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि”
इत्याम्नायते । सर्वमप्येतज्जगदस्य परमेश्वरस्य चतुर्थोंऽशः । अवशिष्टमंशत्रयं व्यवहारा-
तीतत्वादमृतमविनश्वरं सद्द्योतनात्मके स्वस्वरूपे सर्वदाऽवतिष्ठते । तादृशात्त्रिपात्स्व-
रूपाद्ब्रह्मणो लब्धसामर्थ्यो देवो विष्णुर्धारयत्सर्वं जगद्धारयति । यत्त्रिपाद्वस्तु विष्णो-
रेकमेवोत्तमं स्वरूपं तस्मात्त्रिपाद्भादिति पूर्वत्रान्वयः । अथ वैतदुत्तरवशात्पूर्वत्रैको यद्धार-
यदि.ति वाक्ये कथमेको धृतवानिति प्रश्न उन्नेयः ।
अथ पञ्चमीमाह--
अ॒ग्नयो॑ वा॒यव॑श्चैव । ए॒तद॑स्य परा॒यण॑म्, इति ।
य एतेऽग्नयः सावित्रादय आरुणकेतुकान्

" !
Now, why does the scan look like चतुमार्थं?
Wait, look at the characters:
Is that तु?
Wait! Could the first letter be च?
Second letter: तु॒?
Wait, is the third letter really मा?
Wait! What if it's NOT तु and मा?
What if it's:
च तु... wait!
Could it be च॒तु॒र्थं?
Wait, look at तु in चतुर्थमृत्युं in line 15:
च तु र्थ
Notice the width of चतुर्थ in line 15:
It is about the same width!
Wait! Look at चतुर्थमृत्युं in line 15:
च then तु then र्थ!
Wait, look at र्थ in line 15:
It is: loop on left, then vertical line, with repha on top!
Wait! A Devanagari र्थ:
How is थ written?
A थ has:

1. A small loop at top left.
2. Goes down and curves up/right to a vertical bar (like a य or म?).
   Wait, in old Bombay/Anandashram fonts, थ is written with a loop at top left, then it curves down

in 'कृ॒मय॑' there is clearly a '३'!
And footnote 4: "४ ख. ग. खल्वेवं ।"
In line 27, where is 4?
Look at line 27, before "स ख॒ल्वेव॑-": is there a 4?
Wait, look at footnote 1: "१ क. 'रीरा असं' ।" - this clearly matches 'अशरीराः असं[पूर्ण...]' in line 8!
Footnote 2: "२ क. 'थवाः स' ।" - wait, could it be in line 2? "वासवैर्निवासहेतुभिः"? No, "थवाः स"?
Wait, what word in the text has "थवा"?
Could it be "अथवा"?
Wait, what about the mantra?
In line 6: "यथाहपु॑ण्यस्य॒"? Wait! Look at line 6 again:
"यथाऽपु॑ण्यस्य॒" vs "यथाहपु॑ण्यस्य॒"!
Wait, could it be "यथा पु॑ण्यस्य॒"?
Wait, footnote 2: "२ क. 'थवाः स' ।" -> could the text be "यथा... "?
Wait, no: look at footnote 2:
"२ क. 'थवाः स' ।"
What if it's "अथवा स"?
Regardless, footnote line reads:
"१ क. 'री

[प्रपा०१।अनु०८] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ३७
स्याति॑थिः सि॒द्धग॑मनः सिद्धाग॑मनः, इति ।
यः पुमानेवं कश्यपादुदिताः सूर्या इत्याद्युक्तप्रकारेण कश्यपमहिमानं जानाति,
असावेतमपमृत्युं कृमिकीटादिकेष्पूक्तमपकृष्टमृत्युं जयति । विदुषः पापेष्वप्रवृत्तेर्युक्तो
मृत्युजयः । किं च स खलु ब्राह्मण एवंवित्कश्यपमहिमाभिज्ञः सन्दीर्घश्रुत्तमो
भवति, दीर्घं चिरकालं कश्यपेन श्रूयते सम्यगनुष्ठाताऽयमिति, ततोऽप्यतिशयो
बहूनां देवानां मुखाच्छ्रवणं बहवोऽपि देवाः कश्यपसमीपं गत्वा ब्राह्मणोऽयमारुणके-
तुकं सम्यगनुतिष्ठतीति पुनः पुनः कथयन्त्यतोऽयं दीर्घश्रुत्तमः । परलोके कश्यपस्या-
तिथिरिव पूज्यो भवति । किंच स ब्राह्मणः स्वेच्छया कश्यपसमीपगमनागमनयोः
समर्थो भवति ।
अथ ब्राह्मणोक्तार्थस्य प्रतिपादिकामृचमवतारयति —
तस्यै॒षा भ॑वति, इति ।
तामेतामृचं दर्शयति —
आ यस्मि॑न्त्स॒प्त वा॑स॒वाः । रोह॑न्ति पू॒र्व्या रुह॑: (७) ।
ऋष॑िर्ह दीर्घश्रुत्त॑मः । इन्द्र॑स्य घ॒र्मो अ॑तिथि॒रिति॑, इति ।
यस्मिन्कश्यपे सप्तसंख्याका आरोगादयः सूर्या आ रोहन्ति कश्यपादेवोत्पद्य स्थितिं
लभन्त इत्यर्थः । कीदृशाः सप्त सूर्याः, वासवा जगन्निवासहेतवः, पूर्व्या रुहः सृष्ट्यादा-
वुत्पन्नतत्वेन प्रथमाङ्कुरभूताः, तस्येन्द्रस्य परमैश्वर्ययुक्तस्य कश्यपस्य दीर्घश्रुत्तमनामकः
कश्चिदृषिर्घर्मो दीप्यमानः सन्नतिथिः संपन्नः । इत्यनयेष्टकामुपदध्यात् । अत एव
बौधायनः—‘‘ मा यस्मिन्नष्टे नयेति द्वे ’’ इति ।
अथ ब्राह्मणमुच्यते--
कश्यपः पश्य॑को भवति । यत्स॑र्वं
परिपश्यती॑ति सौ॒क्ष्म्यात्, इति ।
योऽयमष्टमः सूर्यो रूढ्या कश्यप इतिनाम्नाऽभिधीयते स एवावयवार्थपर्यालोचना-
यामाद्यन्तयोरक्षरयोर्व्यत्यासेन पश्यको भवति । यद्यस्मात्कारणादत्यन्तसूक्ष्मत्वेन
दिव्यदृष्ट्या सर्वमतीतानागतादिकं परितः पश्यति ।
तदेवं कश्यपप्रकरणं समाप्याग्निप्रकरणमारभते—
अथाग्ने॑रष्टपु॑रुषस्य । तस्यै॒षा भ॑वति, इति ।
१ क. ॰कीट्यूके॰ । ख. ग. ॰कीटोऽके॰ । २ ख. ॰षिर्हि दी॰ । ३ क. ॰रभ्यते ।

३८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा० १ अनु० ९]
अथ कश्यपमहिमकथनानन्तरमष्टपुरुषस्याष्टसंख्याकमूर्तियुक्तस्याग्नेर्महिमा कथ्यत
इति शेषः । तस्याग्नेर्महिमप्रतिपादिकेयमृग्विद्यते ।
तामेतामृचं दर्शयति—
अग्ने॒ नय॑ सु॒पथा॑ रा॒ये अ॒स्मान् । विश्वा॑नि देव
व॒युना॑नि वि॒द्वान् । यु॒यो॒ध्य॒स्मज्जु॑हुरा॒णमेनो॑: ।
भूयि॑ष्ठां ते॒ नम॑उक्तिं विधेमेति ( ८ ), इति ।
स॒माहि॑ता दश॒स्ये उत्त॑ममुच्यते गृ॒हान्त्स्व॒कर्म॑भिः पू॒र्त्या रुह॒ इति॑ ।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके प्रथमप्रपाठकेऽ-
ष्टमोऽनुवाकः ॥ ८ ॥
हेऽग्ने राये धनप्राप्त्यर्थमस्मान्सुपथा नय शोभनेन मार्गेण प्रापय । हे देव त्वं
विश्वानि वयुनानि सर्वान्मार्गाञ्ज्ञानन्सन्वर्त्तसे । जुहुराणं कुटिलमेनः पापमस्मद्युयो-
ध्यस्मत्सकाशाद्वियोजय । ते तुभ्यं भूयिष्ठामत्यधिकां नमउक्तिं नमस्कारप्रतिपादकं
वाक्यं विधेम कुर्यास्म । इत्यनयेष्टकामुपदध्यात् ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यके प्रथमप्रपाठकेऽष्टमोऽनुवाकः ॥ ८ ॥
अथ प्रथमे नवमोऽनुवाकः ।
कल्पः—" अग्निश्च जातवेदाश्चेत्यष्टौ " इति । पाठस्तु—
अ॒ग्निश्च॑ जात॒वेदा॑श्च । स॒होजा अजिरप्र॑भुः । वै॒श्वा॒न॒रो
नर्या॑पाश्च । प॒ङ्क्तिरा॑धाश्च स॒प्तमः॑ । वि॒सर्पेवाऽष्ट॑मोऽ
ग्री॒नाम् । ए॒तेऽष्टौ वस॑वः क्षि॑ता॒ इति॑, इति ।
अग्न्यादयः शब्दा मूर्तिविशेषाणां नामधेयानि । तत्र यः पङ्क्तिराधाः सोऽग्नीनां
मूर्तिविशेषाणां मध्ये सप्तमो ज्ञेयः । विसर्पच्छ( र्पेवश )ब्देन विसर्पीति नाम विव-
क्ष्यते । सोऽयमग्नीनां मध्येऽष्टमः । एतेऽग्न्यादयोऽष्टौ मूर्तिविशेषा वसवः सर्वेषां
प्राणिनां निवासहेतवः, स्वयं च क्षिताः सुखेन निवासं प्राप्ताः । इतिशब्द उपधानप्र-
दर्शनार्थः । अस्यामृच्यभिहितानि नामान्येवोपधानमन्त्राः । अग्निस्तया देवतयाऽङ्गिर-
स्वद्ध्रुवाऽऽसीदेत्येवं सर्वत्रोपधानम् ।
१ ख. ग. 'सर्पो वाऽ' ।

[प्रपा० १ अनु० ९] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ३९
अथ ब्राह्मणमुच्यते—
यथर्त्वेवाग्नेरर्चिर्वर्णविशेषाः । नीलाचिश्च पीतका॒र्चिश्चेति॑, इति ।
ऋतूननतिक्रम्य यथर्तु, यस्यर्तौर्यादृशो वर्णविशेषस्तस्मिन्नृतावग्नेरपि वर्णविशेषस्ता-
दृगेव भवति । एवं सति कचिदृर्त्तौ नीलार्चिः कचिच्च पीतार्चिरित्यादिकं द्रष्टव्यम् ।
कल्पः—" प्रभ्राजमाना इत्येकादश रुद्राः प्रभ्राजमान्य इत्येकादश रुद्राण्यः "
इति । तदेतदुभयविधं विधत्ते—
अथ वायोरेकादशपुरुषस्यैकादशस्त्रीकस्य, इति ।
अथाग्नेरष्टविधस्य मन्त्रस्य कथनादनन्तरम्, एकादशभिः पुरुषमूर्तिभिरेकादशभिः
स्त्रीमूर्तिभिश्च युक्तस्य वायोरिष्टका उपधेयाः ।
तत्र पूर्ववन्नामधेयरूपान्मन्त्रान्दर्शयति--
प्रभ्रा॒जमाना॒ व्य॑वदाताः ( १ ) । याश्च वासु॑कि-
वै॒द्युताः॑ । रज॑ताः प॑रु॒षाः श्या॒माः । कपिला अति॑-
लोहि॑ताः । ऊ॒र्ध्वा अव॑पंतन्ताश्च । वैद्युत इत्येकादश, इति ।
अत्रापि प्रभ्राजमानास्तया देवतयाऽङ्गिरस्वद्घ्रुवाऽऽसीदेत्यादिकं द्रष्टव्यम् । याश्चेत्यु-
पन्यासार्थमुच्यते नतु नामान्तःपाती । वैद्युतपर्यन्ता या (य) उक्तास्ता (स्त) इतिशब्देन
परामृश्यन्ते । इत्येकादश वायुसंबन्धिपुरुषाः । एकैकस्मिन्गणे पुरुषबाहुल्यात्प्रभ्रा-
जमाना इत्यादिबहुवचननिर्देशः । एकादशस्त्रीकस्येति विहितत्वादान्नाता अपि
स्त्रीनाममन्त्रा अत्रोन्नेयाः । तथा च प्रभ्राजमान्यस्तया देवतयाऽङ्गिरस्वद्घ्रुवाऽऽसीदेति
मन्त्रपाठः संपद्यते ।
उक्तवायुगणवेदनं प्रशंसति—
नैनं॑ वैद्युतो॑ हिनस्ति । य एवं वेद॑, इति ।
यः पुमान्वायुगणमाहात्म्यं वेदेनं वैद्युतोऽशिरशानिरूपो न हिनस्ति ।
एतस्योत्तमफलत्वं द्योतयितुं वैद्युतवधस्य कष्टतां दर्शयति—
स हो॑वाच व्यासः पा॑राश॒र्यः ।
वि॒द्युद्व॑धमे॒वाहं मृ॒त्युमै॑च्छ॒मिति॑², इति ।
पराशरस्य पुत्रो व्यासाख्यो महर्षिर्योऽस्ति स खल्वेवमुवाच, विद्युताऽशनिना
क्रियमाणो यो वधस्तमेवाहं मृत्युमैच्छं तस्य मरणस्यातिकष्टत्वात्स एव वध एको

१ ख. ग. ॰स्रौंगगक॰ । २ ग. ॰ति (२), इ॰ ।

न्निति: Look at line 26: वुषी॑ । स॒हस्रा॑क्षरा पर॒मे व्यो॑मन्निति, इति ।Wait, is itव्यो॑मन्निति? Letters: व्यो॑ म न्नि ति , इति ।Wait, look at the underline underव्यो॑मन्निति: There is a horizontal line under मन्नि. That's anudatta on म॒न्निorम॒न्! Let's write व्यो॑म॒न्निति, इति ।orव्यो॑मन्नि॒ति? The line is clearly under मन्नि: व्यो॑म॒न्निति, इति ।`

Line 27:
गौरी शुक्लवर्णा सरस्वती या शब्दब्रह्मात्मिका सा मिमाय मिमीते स्वकीयैः
Line 28:
शब्दैरभिधेयं सर्वं जगत्पारिच्छिनत्ति । किं कुर्वती, सलिलान्युदकजन्यानि सर्वाणि
Wait, in line 28: जगत्पारिच्छिनत्ति or जगत्परिच्छिनत्ति?
Look closely at जगत्परिच्छिनत्ति:
ज ग त् प रि च्छि न त्ति
Wait! Is it पा or `प

अनु १० ९] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ४१
भूतजातानि तक्षती स्वव्याप्त्या नाना कुर्वती । एकैकस्य हि पदार्थस्य बहूनि नामधे-
यानि, वृक्षो महीरुहः शाखीत्येवं पर्यायबहुत्वदर्शनात् । यद्यप्यत्र प्रवृत्तिनिमित्तभूता
अवयवार्था भिद्यन्ते तथाऽपि देशभेदेन भिन्नभाषासु नास्ति प्रवृत्तिनिमित्तभेदः । अतः
शब्दप्रपञ्चस्य बाहुल्यादर्थप्रपञ्चोऽपि स्वल्पो भवति । सा च सरस्वती छन्दोभेदादेक-
पद्यादिरूपेण वर्धमाना सहस्राक्षरा सहस्रशब्दस्यानन्तपर्यायत्वादनन्ताक्षरा, अत्र
बभूवुषी भवितुमिच्छां कृतवती परमे व्योमन्विविधरक्षके परमे जगत्कारणे ब्रह्मणि
स्थिता । इत्यनयेष्टकामुपदध्यात् ।
अस्या ऋचस्तात्पर्यं दर्शयति—
वाचो॑ विशे॒षणम्, इति ।
वाग्देवतायाः स्तुतिरस्यामृचि क्रियत इत्यर्थः ।
कल्पः—“वराहव

... wait, look between वैपरीत्यम् । and न, or above न:
Yes, right after 'वैपरीत्यम् ।', before 'न', there is an insertion or marker?
Wait, look at footnote 7: ७ ख. ग. रीत्यं च नोर्ध्वां । - wait, in line 15, it has:
"वैपरीत्यम् । न चोर्ध्वाभिवर्षणमयुक्त-"

Line 16:
मिति शङ्कनीयम्, यस्मादेते पर्जन्याः पूर्वोक्तैः सप्तभिर्वायुगणैरुदीरिता ऊर्ध्वं प्रेरिताः

Line 17:
दृश्यन्ते हि वायूनां सर्वतः प्रेरणसामर्थ्यम् । तस्मादधोवर्षणवद्वायुवशादूर्ध्ववर्षणमपि
Wait, on "दूर्ध्ववर्षणमपि": footnote 8 is ८ ख ग ॰तूर्ध्वं वं° ।
Look at line 17: there is an '८' near 'दूर्ध्ववर्षणमपि'!

Line 18:
संभवत्येव । तेषां पूर्वोक्तवायूनामूर्ध्वाधोवर्षणसामर्थ्यप्रतिपादिकेयमृग्विद्यते ।
Wait, "मूर्ध्वाधोवर्षणसामर्थ्य": footnote 9 is ९ ग उर्ध्वेत्य° ।

[प्रपा० १ अनु० ९] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ४३
“समानमेतदिति वृष्टिमतीम्” इति । इष्टकाविशेषस्य वृष्टिमतीति नामधेयम् । एवमुक्त-
रैलैभिर्मन्त्रैर्लोकाप्यायितशंयुनामकानामिष्टकाविशेषाणामुपधानं स एवाऽऽह--“यद-
क्षरमिति लोको जमदग्निरित्याप्यायितस्तच्छंयोरिति शंयुः ” इति ।
तत्र प्रथमं मन्त्रमाह--
यदक्ष॑रं भूत॒कृत॑म् । विश्वे॑ दे॒वा उ॒पास॑ते ।
म॒ह॒र्षिम॑स्य गो॒प्तार॑म् । ज॒मद॑ग्निमकुर्वत, इति ।
न क्षरति न विनश्यति कदाचिदपीत्यक्षरं यत्परं ब्रह्म वस्तु भूतकृतमाकाशादि भूत-
रूपेण निष्पन्नम् । अत एवोपनिषद्याम्नायते--“तदात्मानं स्वयमकुरुत” इति । तादृशं
विश्वे सर्वेऽपि देवा उप सते । अस्याक्षरस्य गोप्तारं रक्षितारं जमदग्न्याख्यं मह-
र्षिमकुर्वत । देवा इन्द्रादयः स्वपुरुषार्थसिद्ध्यर्थं स्वयमुपासते मनुष्याणामनुग्रहार्थं
जमदग्निप्रभृतिकं महर्षिसंघमस्याक्षरस्योपदेष्टारमकुर्वत । ऋषयो हि तत्तद्वेदप्रवर्तनेन
मनुष्येभ्योऽक्षरमुपदिश्य तत्संप्रदायं परिपालयन्ति ।
अथ द्वितीयं मन्त्रमाह--
ज॒मद॑ग्निराप्या॑यते । छन्दो॑भिश्चतुरुत्त॒रैः । राज्ञः सोम॑स्य तृप्तास॑ः
( ६ ) । ब्रह्म॑णा वी॒र्या॑वता । शिवा न॑ः प्र॒दिशो॒ दिश॑ः, इति ।
स च जमदग्निश्चतुरुत्तरैरक्षरचतुष्टयादुत्तरभाविभिर्गायत्र्यादिभिश्छन्दोभिः स्वेनोप
दिष्टैर्मन्त्रैर्वाऽऽप्यायते प्राणिनोऽभिवर्धयति । ते च प्राणिनो वीर्यावता शक्तिमता
ब्रह्मणा मन्त्रेण राज्ञो राजमानस्य सोमस्य लतात्मकस्य पातारो भूत्वा तृप्तासः कृत
कृत्यबुद्ध्या तृप्ता भवन्ति । सैव तृप्तिः स्पष्टी क्रियते--नोऽस्माकं प्रदिशः प्राच्याद्य
मुख्या दिश आग्नेयाद्या अवान्तरदिशश्च शिवाः शान्ताः संपन्नाः, सर्वदिग्वर्तिप्रजासुख
हेतवः संपन्ना इत्यर्थः ।
अथ तृतीयं मन्त्रमाह--
तच्छं योरावृ॑णीमहे । गा॒तुं य॒ज्ञाय॑ । गा॒तुं य॒ज्ञप॑तये ।
दैवी᳭ स्व॒स्तिर॑स्तु नः । स्व॒स्तिर्मा॑नु॒षेभ्यः॑ । ऊ॒र्ध्वं
जि॑गातु भेष॒जम् । शं नो॑ अस्तु द्वि॒पदे᳭ । शं चतु॑ष्पदे, इति ।
शं प्राप्तानां रोगादीनामुपशमनकारणम् । योः, आगामिनां रोगादीनां वियोगका-
१ ख. ग. ॰शेषम्' । २ ग. ॰र्वते । इ° । ३ ख ग. ॰र्वते । दे° । ४ ग. ॰तिकम्' ।
५ ग. ॰र्वते । ऋ° । ६ ख. ग 'मान्यस्य । ७ ग. मुख्यदि° ।